«Qazirgideı jahandyq geosaıası turaqsyzdyq jaǵdaıynda Eýrazııanyń jańa kólik-logıstıka júıesi qurylyp jatyr. Bul proseste Qazaqstan men Ázerbaıjannyń tyǵyz ári tabysty yntymaqtastyǵy basty ról atqarady» dedi Memleket basshysy Ázerbaıjanǵa barǵan saparynda. Rasynda, búgin Eýrazııanyń ekonomıkalyq serpilýiniń bastaýynda Qazaqstan men Ázerbaıjan tur. Tap qazir ekeýiniń tize qosyp, irgeli ister atqarýy óńir úshin ólsheýsiz paıda ákeledi. Bıyl byltyrǵydan da jemisti jyl bolady. Al ondaǵan jyldan keıin Eýrazııa men jahan arasyn jalǵaıtyn Transkaspıı qantamyrynyń qalaı búlkildep jatatynyn aıtsańyzshy.
Tasymal artady, tarıf tómendeıdi
Baký sapary barysynda ýaǵdalasqan aıtýly kelisimniń biri de biregeıi – Ázerbaıjan arqyly eksporttalatyn munaı tasymaly kólemin ulǵaıtý. «QazMunaıGaz» (QMG) basshysy Maǵzum Myrzaǵalıevtiń aıtýynsha, memlekettik sapar nátıjesinde Ázerbaıjan arqyly munaı eksporttaý 50 paıyzǵa artady. Aıǵa shaqqanda – 120 myń tonnadan 180 myń tonnaǵa deıin, jylǵa shaqqanda – 1,5 mln tonnadan 2,2 mln tonnaǵa deıin. Mundaı mámilege «QazMunaıGaz» ben «SOCAR» Ázerbaıjan memlekettik munaı kompanııasy qol qoıdy. Sonymen qatar taraptar arasynda Qazaqstan munaıyn satyp alý-satý boıynsha yntymaqtastyq strategııasy týraly memorandým da jasaldy.
Kelisimdi júzege asyrýda «Baký-Tbılısı-Jeıhan» (BTJ) munaı qubyry paıdalanylady. Qubyrdyń múmkindigi táýligine – 1,2 mln barrel, al jylyna 60 mln tonna munaı tasymaldaýǵa jetedi. QMG men «SOCAR» arasyndaǵy qazirgi kelisim boıynsha Ázerbaıjan terrıtorııasy arqyly 1,5 mln qazaq munaıy tasymaldanady. Memleket basshysy bul kórsetkishti júıeli túrde arttyrý kerektigin tapsyryp, tikeleı qadaǵalap otyr.
QMG men «SOCAR» bizdiń munaıdy BTJ ǵana emes, «Baký-Sýpsa» arqyly tasymaldaýdy da oılastyrady. Bul jerdegi maqsat – marshrýtty áldeqaıda tartymdy etý úshin Qazaqstan men Ázerbaıjan terrıtorııasynda transporttyq tarıfterdi tómendetý. О́ıtkeni tarıfti tómendetpeı jetkizilimdi ulǵaıtý múmkin emes. Prezıdent saparynyń qorytyndysynan keıin «Aqtaý-Baký-Tbılısı-Jeıhan» baǵyty boıynsha tasymal tarıfterin tómendetýge qatysty talqylaý jalǵasyn tabady.
«BTJ qubyr jelisin paıdalanýǵa qatysty Qazaqstan men Ázerbaıjan arasyndaǵy yqpaldastyqtyń tereńdeýi qos tarapqa da tıimdi keleshekti ashady. Shyǵyn jáne tarıf turǵysynan BTJ-ny paıdalanýdy ońtaılandyra otyryp, eki el de ishki tutyný ósimi men óndiris kóleminiń tómendeýi jaǵdaıynda da eksporttyq múmkindikterin keńeıte alar edi. Mundaı yntymaqtastyq olardyń álemdik munaı naryǵyndaǵy pozısııasyn nyǵaıtyp qana qoımaıdy, energetıkalyq sektordaǵy ornyqtylyq jáne jetkizýdi ártaraptandyrý baǵytynda keleshekte tabysty bolýǵa jol ashady. Balamaly usynystyń biri – Qazaqstandy konsorsıýmǵa aksıoner retinde tartý. Bul otandyq munaıdy jetkizýdi ulǵaıtýǵa jáne qubyr ótkizý qabiletin barynsha paıdalanýǵa yntalandyrýy múmkin. Konsorsıýmdaǵy Qazaqstannyń qatysýy keleshegi kúshti ıdeıa retinde qarastyrylady, alaıda bul uzaqqa sozylatyn talqyny, tıisti taraptardyń baǵalaýy men kelissózin qajet etedi», deıdi munaı-gaz salasynyń sarapshysy Abzal Narymbetov.
Eýropaǵa shyǵatyn úsh qubyr bar
Qazir elimiz batys baǵytqa qaraı munaı jiberýde negizinen úsh baǵyttyń kómegine júginip otyr. Onyń birinshisi – Reseı arqyly ótetin Kaspıı qubyr konsorsıýmy (KTK). Ekinshisi – Aqtaý portynan Bakýǵa jiberý, ıaǵnı ári qaraı BTJ-ǵa tıeý. Úshinshisi – reseılik «Transneft» júıesindegi «Drýjba» munaı qubyry arqyly munaı Belarýs pen Polsha terrıtorııasy arqyly Germanııaǵa jiberiledi.
Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
«Reseılik tranzıt problemasy sanksııalyq qıyndyqpen, sonymen qatar Novorossııskiniń áskerı qımyldardyń áleýeti aımaǵynda ornalasýymen baılanysty. Saıası turǵydan qaraǵanda Aqtaý – Baký jelisi boıynsha munaı eksportynyń keńeıýi áldeqaıda turaqty nusqa sanalady. 2023 jyly biz osy jeli arqyly 1 mıllıonnan astam munaı jiberdik. Bıyl qańtar men aqpanda 230 myń tonna attandyrdyq. Ázirge jyldyq jalpy lımıt 1,5 mln tonnany quraıdy. Qazaqstan tıisti tranzıttik rezervterge ıe Ázerbaıjan arqyly jetkizilim kólemin ósirýdi josparlaıdy. Al buǵan kedergisin keltiretin birqatar túıtkil bar. Ol negizinen – porttyq jáne transporttyq ınfraqurylymdy (termınaldar men tankerler) keshendi damytý qajettiligi. Bul baǵytta Qazaqstan men Ázerbaıjan arasynda jumys óte belsendi júrgizilip jatyr. Ekinshi túıtkil – marshrýttyń qymbattyǵy. Máselen, KTK boıynsha tranzıt Aqtaý – Baký jáne BTJ baǵytynan eki ese arzanǵa shyǵady. Kóptegen kelissózdiń nátıjesinde jyldyq jetkizilim kólemin 2,2 mln tonnaǵa deıin ulǵaıtýǵa qol jetkizildi», deıdi saıasattanýshy Danııar Áshimbaev.
Árıne, jylyna 56 mln tonna qazaq munaıyn eksporttaýǵa septesip otyrǵan KTK-nyń ótkizý qabiletimen shendesý qıyn-aq. Degenmen jetkizilimdi ártaraptandyrý qaı kezde de mańyzyn joǵaltpaıdy. Aldaǵy ýaqytta josparlanǵan jumystar sátimen atqarylsa, Transkaspıı baǵytynyń áleýetin 10-20 mln tonnaǵa deıin jetkizýge bolady.
Aqtaýdan – Apsheronǵa
Transkaspıı arqyly tek munaı emes, san alýan taýar tasymaldanady. Bul rette halyqaralyq kólik dálizi Qytaı taýary men ónimderin Eýropaǵa aparýda úlken ról oınaýǵa tıis. Bul – bizdiń kózdep otyrǵan irgeli maqsatymyzdyń taǵy biri. Eýrazııanyń transporttyq-logıstıkalyq karkasyn qalyptastyrýda temirjol áleýeti aıryqsha mańyzǵa ıe. Bakýde prezıdentter qytaılyq Sıan qalasynan shyqqan konteınerlik poıyzdyń Qazaqstan aýmaǵyn basyp ótip, Ázerbaıjandaǵy Apsheron stansasyna kelý sátin tamashalady.
«Tranzıt tegin emes. Ǵasyrlar boıǵy qaǵıda. Kim kerýen jolynda turady, sonyń qarjy tabý múmkindigi artady. Túıe kerýenderin júıtkigen poıyzdar almastyrdy, biraq zańdylyq ózgergen joq. Sıannan shyqqan júktiń Aqtaý arqyly Apsheronǵa jetýi – «Transkaspıı baǵyty ashyldy jáne ol qarqyn alady degen sóz», deıdi sarapshy Ashat Qasenǵalı.
61 konteınerden turatyn poıyz 7 myń shaqyrymdy 11 kúnde basyp ótti. Mýltımodaldy tasymal (birneshe transport túri arqyly tasymaldaý) barysynda Qazaqstan portynda konteınerler aýystyryp tıeldi jáne olar Kaspıı teńizi arqyly Baký halyqaralyq teńiz saýda portyna, al sol jerden «Absheron» stansasyna jetkizildi. Aldyn ala kelisimge sáıkes osy marshrýt arqyly Ázerbaıjanǵa aıyna 10 konteınerlik poıyz jiberý kózdeledi. Soltústik dálizben salystyrǵanda júkti Orta dáliz arqyly jetkizý tasymal ýaqytyn 15 kúnge nemese 2 000 shaqyrymǵa qysqartady. Ári taýardy tek Eýropaǵa emes, Taıaý Shyǵys, Soltústik Afrıka, Jerorta teńizi óńirine aparýǵa da tolaıym múmkindik ashqaly tur. Árıne, ol úshin Túrkııadaǵy port baılanystaryn biriktirý mańyzdy. Orta dálizdiń strategııalyq ońtaıly ornalasýy Ortalyq Azııa men Ońtústik Kavkaz elderine jyl saıyn 600 mlrd dollarǵa deıin tabys túsirýi múmkin. Dúnıejúzilik bank boljamy boıynsha, 2030 jylǵa taman Orta dáliz arqyly júk kólemi – 11 mln tonnaǵa, konteınerlik tasymal 4,074 mln tonnaǵa (jalpy júk aǵynynyń 35,8 paıyzy), munaı jáne munaı ónimderiniń tasymaly 3,5553 mln tonnaǵa (búkil tasymaldyń 31,2 paıyzy) jetedi.
Sonymen qatar Qazaqstan men Ázerbaıjan temirjoldary ıntegrasııalanǵan DTC sıfrlyq platformasy jumys isteıdi. «Track and Trace» fýnksııasy kómegimen júk jetkizilimin qadaǵalap otyrý múmkindigi de usynyldy. Mundaı ekojúıeniń qurylýy Orta dálizdiń tartymdylyǵy men ashyqtyǵyn arttyra túsedi deıdi sarapshylar.
Tranzıtten túser tabys
Saıasattanýshy Ǵazız Ábishevtiń aıtýynsha, eki el muhıtqa balama kontınenttik marshrýtty damyta otyryp, úlken saýda jobasynyń negizin qalap jatyr.
«Áńgime tek otandyq taýar eksporty týraly ǵana emes. Qazaqstan óz terrıtorııasy arqyly qytaılyq tranzıtten mıllıardtaǵan dollar tabý úshin kúresip jatyr. Júk jiberýshilerge geosaıasatqa sonshalyqty táýeldi emes, ártaraptandyrylǵan qýatty jetkizý arnalary qajet. Ázerbaıjan baǵyty tıisti áleýetti nyǵaıtady. Sapar kezinde Q.Toqaev pen I.Álıev Sıannan kelgen poıyzdy qabyldaý saltanatyna qatysty. Bul – qytaılyq óndirýshilerden eýropalyq tutynýshylarǵa jiberilgen ár taýardan aqsha túsetin mańyzdy joba. Ol qarajat jınaqtala kele qomaqty somaǵa aınalyp, memlekettik bıýdjet pen el azamattarynyń qaltasyn tolyqtyrady», deıdi sarapshy.
Baıandy Baký sapary
Memleket basshysy Ázerbaıjanǵa sapary aldynda APA agenttigine bergen suhbatynda Transkaspıı halyqaralyq transporttyq marshrýtynyń transkontınentaldy saýdany ilgeriletý men damytýdaǵy róli aıtarlyqtaı ósti dep batyl málimdedi.
«Buǵan 2022 jyly 2 ese ósken, al 2023 jyly – 65 paıyzǵa, 2,7 mln tonna júkke deıin ósken júk tasymaly kólemi dálel bola alady. Aldaǵy jyldarda bul kórsetkish 10 mln tonnaǵa jetedi dep kútemiz. Bul úshin suranys ta, tehnologııalyq múmkindik te bar. Sol sebepti Astana men Baký osy salada keshendi qadamdar qabyldaıdy», dedi Prezıdent.
Qazaqstan 2030 jylǵa deıin 11 myń shaqyrym joldy jóndep, 5 myń shaqyrym jańa temirjol salýdy josparlap otyr. Bul eldiń transporttyq múmkindigin ájeptáýir eseleıdi.
Jalpy, Memleket basshysynyń Ázerbaıjanǵa memlekettik sapary asa tabysty ótti, Qazaqstanǵa jańa ekonomıkalyq múmkindikterdi syılaýymen este qalatyn boldy. Prezıdent aıtqandaı, Eýrazııanyń jańa kelbetin qalyptastyrýdaǵy baıandy mıssııa retinde tarıh jadynamasyna jazylmaq. Álbette, qolǵa alǵan jobalar munymen toqtamaıdy, kerisinshe, memleket basshylarynyń ýaǵdasy eki el arasyndaǵy qarym-qatynastyń jańa belesi boldy deýge tolyq negiz bar. Biz úshin aıryqsha mańyzdy bolyp otyrǵan Transkaspıı baǵytynyń áleýetin arttyrý endi múlde tyń qarqynmen, serpindi júrgizilmek.