Kúıik han (Gúıýg han) – Shyńǵys qaǵan negizin qalaǵan kóshpeli Mońǵol ımperııasynyń úshinshi uly hany hám О́gedeıdiń tuńǵysh uly. 1246–1248 jyldary taq ıesi atanǵan. Bul tulǵa týraly ataqty saıahatshy, mońǵol ústirtine tuńǵysh tabany tıgen eýropalyq ári handy kózimen kórgen ıtalııalyq dindar Plano Karpını «Liber Tatarorum, Liber Tatarorum» («Tatarlar týraly jazba») atty esteliginde: «Kúıik orta boıly, qýlyq-sumdyqqa jetilgen, aqyly ushqyr, tákappar adam» dep jazypty.
Kúıik han bılik qurǵan jyldary álem elderimen dıplomatııalyq qatynas ornatyp, hat-habar almasyp turǵan eken. Osyndaı tarıhı qujattyń biri – Kúıik hannyń 1246 jyly qarasha aıynda Rım papasy IV Innokentke jazǵan haty. Bul hatty jetkizgen adam – saıahatshy Plano Karpını. Hat áýeli parsy tilinde jazylyp, dereý latyn tiline tárjimelengen kórinedi. Hattyń uzyndyǵy – 1,12 metr, eni – 20 sm. Qujattyń sońyna qaǵannyń qyzyl boıaýly móri basylǵan. Qundy qujattyń túpnusqasy qazir Vatıkan kitaphanasynda saqtaýly.
О́tken jyly qyrkúıek aıynyń basynda Mońǵolııaǵa resmı saparmen barǵan Papa Fransısk joǵarydaǵy Kúıik han hatynyń asa uqyptap, názik tehnologııamen jańǵyrtylǵan kóshirmesin alyp baryp, ony ózin qurmetti qonaq bolýǵa shaqyrǵan memleket basshysy Ý.Húrelsúhke tabys etken edi. Jýyqta Ulanbatyr qalasyna barǵan saparymyzda qala ortalyǵynda ornalasqan Shyńǵys qaǵan mýzeıinen atalǵan hattyń Vatıkannan kelgen túpnusqadan aıyrǵysyz kóshirmesin kórip, kózaıym boldyq.
Mońǵol aǵaıyndar qundy qujat qoldaryna tıgen sátten bastap hattyń mazmunyn, oǵan basylǵan mórdegi jazýdy mońǵol tiline aýdaryp jarııalaǵan eken.
Mórdegi jazýdy qazaqshalasaq: «Máńgi táńirdiń alqaýyndaǵy Uly Mońǵoldyń dalaı hany jarlyq etedi. Buǵan boıynda jany bar pende bas ıip, boı usynsyn!» delinse, úlken hattaǵy jazýdy qazaqshalaýǵa dármenimiz jetpeı, mońǵol til-jazýynyń bilgiri, tarıhshy-lıngvıst Suraǵan Rahmetulyna usynyp edik. Ol kisi dereý túpnusqadaǵy mátinnen esh aýytqytpaı tómendegideı qazaqshalap shyqty: «Jarlyǵymdy minájatı uly patsha aǵzam nazaryna quldyq. Qoral degen uıyqta jıyn qurap uıysqan sizderge úshbý elshilerimizdi jónelttim, marhabat! Marhabat ótinishterdi de bu elshiden qulaǵdar boldym. Záýdeǵalam sizder óz ýaǵdalaryńyzda bolsańyzdar dinniń uly patsha aǵzamy siz óz basyńyzben attanyp kelip bizben ushyrasýyńyz jónge saıady hám menen láıim osy sátte jasaqqa úkimdelgen úshbý jarlyqtyń dúıimin dýshar etýim málim. Láıim taǵy da maǵan ulyqtaý rásimin buıyrýdy jaqsylyqtyń josyny dep sizder ıshara ettińizder. Sizder elshi joldap marhabat tilek etkenińiz eń tapqyrlyq bolady. Alaıda biz sizdiń marhabatty ýájińizdi tushyna almadyq. Záýde eki qaıta elshi joldap, sizder búkil Qypshaq pen Krestóstiniń minájatti mekenderin egeledi degen eken. Biz shoń úreılendik. Bizge málim etilgende bunyń qandaı deńgeıde burysyna ýáj etýge úndepti. Osy lepesti muqys biz túbirimen tushyna almadyq. Shyńǵys qaǵan hám qaǵan men de elshi joldap osy eki pendeni teńgirdiń boshqasynan adal bolýdy tapsyrǵan edik. Demek ol kisiler teńgirdiń boshqasynan qıys ketti. Seniń aıtýshy pendeleriń uly jıyn jınalǵanda, ese dórekilenip, bizdiń elshini tásilim etti. So úshin máńgi teńgir kúshine laıyqtap, sol eldiń kisilerin kózin joıǵan syqyldy. Keıbireýlerin teńgirdiń boshqasyna saı táńir saqtady. Áıtpegende adal jandardyń qylsha janyn qalaı qııýǵa dát barmas bolar. Sen óziń málimdediń emes pe? Men krıst minájatkerimin. Eń tóbedegi jaratýshy qudaıǵa bek haqpyn, ony bek súıem. Jaýyzdyqty jaýgerlikti tipten jekkórem. Alaıda eń joǵarǵy jaratqan teńgir ıem osylaı kúnákerlikke barsa da qaıdan kúnázdiktiń meıirin qalaıdy degendi sen bilemisiń? Sen bulaı aıtsań jaratqandy qalaı tanyp, uǵasyń? Kún shyǵystan batysqa sheıingi kúlli ǵalam teńgir kúshine sáıkes bizdi quptaıdy. Teńgirdiń boshqasyna óńge kim de kim óz yqymymen eshteńe jasamaýy kerek. Biz de siz de onyń quzyryńyzdamyz, dúm-dúnıeni shyn nıetpen usynýdy shyn nıetpen buıyramyz, óz qarasty ýańdardy ilestire eshkimdi de sońyra qaldyrmaı bizge baǵynýyń kerek. Eger búıtse biz sizlerdi óz erkimen baǵynyp kelgender esebine kórýge bolady. Eger sizler uly teńgirdiń boshqasynan bultaryp, jarlyqqa qarsy keler bolsańyzdar týra has dushpanǵa sanaımyz. Joǵaryda eskertken álettik ádilı jarlyqqa ádeppen bas ııýmen qatar árirek uǵyný týra. Eger burys sanany quptasańyz ne bolaryn bir teńgirden ózge eshkim bilmes...»