Jaratqannyń bergen jaryq dúnıedegi ár mezeti qymbat degenimizben, pendeýı tirlikti kúndelikti kúıbeńnen bir sátke bolsyn alshaq áketip, arman álemine boılatatyn tańǵajaıyp álem – ol teatr! Sıqyrǵa toly ǵalamat ǵımaratqa kún saıyn, kún saıyn bolmasa da aı saıyn, tipti araǵa jyl salyp bir kirip shyqqan jan dál sol sátte júrekke óshpes sezim syılaǵan keshki jetidegi ádemi áserin esh umytpasy haq. Sebebi óner degenimizdiń ózi ómirdiń úzilip túsken móldir tamshysy, ózegi emes pe?
Álem boıynsha birneshe myń teatr jumys istep jatyr desek, sonyń árqaısysy sahnasynda ómirge kelgen qoıylymdary arqyly adamnyń ishki álemin baıytady. Teatrǵa pende bolyp kirgen jan adam bolyp tazaryp shyǵady.Ásemdikpen ádiptep, sulýlyqpen matap, tańǵajaıyp álemniń besiginde terbep, adamshylyq bıiginen júrekterge jylylyq quıyp, san myńdaǵan adamdy bıikterge jeteleýmen keledi. Iá, teatr – tektilik mekeni. Munda kirlegen sezimder tazaryp, jabyqqan kóńilder jaı tabar ǵajaıyp aýra bar. Ol – qasıetti sahna arqyly kórermen júregine quıylar ǵajaıyp mýzyka – ómir áni! Teatrǵa bir kelgen kórermen birneshe jylǵa azyq bolar rýhanı qazyna jıyp, ómirdiń ózgeshe notasyn sezinip qaıtady. Júregi saǵynysh pen sezimge tolyp, jańaryp, adamı kelbetin tolyqtyryp shyǵady. Basqa qaı jerden adam osyndaı nár, osyndaı qýat alady?! Sebebi sahnada ómir men adamdy baılanystyratyn názik te nárli dińgek bar. Ol – mahabbat! Mahabbattan nár alyp, óner týdyrǵan akter álemi – shyn máninde ulylyqtyń bastaýy. San túrli júrek syrlary men kóńil kúı qaıshylyqtarynyń ortaq mámile taýyp, kórermenin kórkem oıdyń kókjıegine boılatyp, sulý sezimniń muhıtyna súńgitetin mártebeli de mereıli meken bul. Uly Músirepovshe aıtsaq, has sulýdyń kóz jasyndaı móldir óner – ol teatr!
Kásibı qazaq teatry tuńǵysh túndigin túrgen sonaý 1926 jyldan bastap sahna álemi san túrli soqpaqqa tústi. Birde órlese, birde quldılady. Týma talanttardyń esepsiz eńbegimen eńserilip, ultymyz úshin esigin aıqara ashqan ulyq óner jyldarmen birge jandanyp, jańaryp, janrlyq hám formalyq turǵydan túrli transformasııany bastan ótkerdi. Utqan tusy da, utylǵan tusy da mol. Degenmen bári – tájirıbe. Qateliginen sabaq alyp, jetistigin jelken etken ulttyq teatr óneri, mine, ǵasyrǵa jýyqtapty, qazaq qana emes, jahan janaryn jaýlap, ǵalam tanyǵan, moıyndaǵan ǵajaıyp tájirıbelerdiń tamasha úlgisin kórsetip keledi. Ultymyzdyń naǵyz rýhanı kelbetin qalyptastyryp, búgingi betbeınesine aınalyp otyr. Astana men Almatyny aıtpaǵanda, elimizdiń túkpir-túkpirindegi teatrlardyń barlyǵy dúr silkinip, shama-sharqy jetkeninshe óner týdyrý jolynda ter tógýde. Halyqaralyq deńgeıdegi túrli festıvaldarǵa qatysyp, qazaq óneriniń baıraǵyn jelbiretip júrgen jeńisti qadamdary da zor qurmetke ıe.
Kezindegi teatr álemine reforma jasaǵan Ázirbaıjan Mámbetov, odan keıingi býyn Janat Hadjıev, Qaırat Súgirbekov, Bolat Atabaev, Rústem Esdáýletter salǵan sahnadaǵy sara jol búginde Juldyzbek Jumanbaı, Farhat Moldaǵalı, Dına Jumabaı syndy jas rejısserler jumysynda jańasha jol taýyp, sony serpiliske ulasyp keledi. Dástúrli drama teatrlary ǵana emes, qýyrshaq teatrlarynyń da tynysy ashylyp, tyńǵa túren salǵandaı tosyn jańalyqtarǵa toly. Ulttyq dramatýrgııadan bólek, Evrıpıdtiń «Medeıa», E.Hemıngýeıdiń «Shal men teńiz», Sh.Aıtmatovtyń «Ana – Jer-Ana» qoıylymdarynyń qýyrshaq teatry sahnasynda sóıleýi de jas rejısserlerdiń irgeli izdenis jolynda ekendigin aıǵaqtaıdy. Sol sekildi ulttyq klassıkamyzdyń astaryna qazaqy tanym turǵysynan tereń úńilip, sony saraptaýǵa baryp júrgen talantty rejısser Farhat Moldaǵalıdiń «Qaragóz», «Qulager», Juldyzbek Jumanbaıdyń «Jýsan ıisi» syndy qoıylymdary uıyqtap jatqan sanany oıatqan tamasha izdenister nátıjesi ekendigi sózsiz.
Keıingi ýaqytta teatr áleminde baıqalyp júrgen taǵy bir tamasha úrdis – tól ádebıetimizdiń jaýharlarynyń sahnada jarqyraı kórinýi der edik. Berdibek Soqpaqbaevtyń «Meniń atym Qoja», Saıyn Muratbekovtiń «Jýsan ıisi», Oralhan Bókeıdiń «Qar qyzy», «Ataý kere», «Uıqym kelmeıdi», «Jetim bota», Dýlat Isabekovtiń «Gaýhartas», Ilııas Esenberlınniń «Ǵashyqtar», Ázilhan Nurshaıyqovtyń «Mahabbat, qyzyq mol jyldar», Ábish Kekilbaevtiń «Shyńyraý», Sherhan Murtazanyń «Aı men Aısha», «Tekaburqaq», Muhtar Maǵaýınniń «Shaqan sheri», Rahymjan Otarbaevtyń «Jalǵyzdyq» syndy klassıkalyq shyǵarmalarynyń sahnadan sátti ún qatýy da teatr áleminiń babynda ekenin baıqatsa kerek.
Sol sekildi tarıhı taqyryptardy tereńnen qaýzap, tyń formalarǵa erkin baratyn Dýlat Isabekov, Sultanáli Balǵabaev, Roza Muqanova, Dýman Ramazan, Saıa Qasymbek, Qanat Júnisov bastaǵan aǵa býyn dramatýrgterdiń ókshesin basyp, dramatýrgııada jemisti izdenis kórsetip júrgen Nartaı Saýdanbekuly, Jánibek Álıken, Qolǵanat Murat, Álibek Baıbol, Aıdana Alaman syndy jas dramatýrgter jumysy da janǵa jylýlyq syılaıdy. Qaı-qaısysynyń da qoltańbasy ózindik «menimen» daralanady. Ásirese Roza Muqanovanyń «Bopaı hanym», «Sarra», «Eshkim de kináli emes», Dýman Ramazannyń» «Joshy han», Jánibek Álıkenniń «Kúıeý bala» qoıylymdaryn aıryqsha atap ótýge bolady. Tarıhı taqyryptardy erkin ıgerip, absýrdqa batyl barǵan hám qoǵamnyń ózekti, ótkir máselelerin jan-jaqty qamtyp, shynaıy sóılete bilgen aıtýly jumystar keıingi kezdegi «dramatýrg joq, jaqsy pesaǵa zárýmiz» degen teatrlardyń ýájin joqqa shyǵaryp, rýhanı suranystaryna tushymdy jaýap bolǵandaı.
Al tyńǵa túren salyp, jańashyl baǵyttaǵy jasampaz teatrdyń irgesin qalaǵan Nurqanat Jaqypbaı syndy reformator rejısserlerdiń eńbegi óner órisin ózgeshe túrlendirdi desek, artyq aıtpaǵanymyz. Elorda tórinde ashylǵan Jastar teatrynyń júıeli repertýarlyq saıasaty hám qazaqtyń klassıkasymen qatar álemdik jaýharlardy da jarqyrata sóılete bilgen eńbegi búgingi qazaq teatr óneriniń tamasha tabysy ekendigi sózsiz. Bir ǵana «Qyz Jibek» qoıylymymen álemdik mıýzıkl festıvaldarynda tabysty óner kórsetip, jeńispen oralǵan ujym eńbegi – shyn máninde ult rýhanııatyna qosylǵan qomaqty olja. Rejısser Jaqypbaıdyń izin jalǵap, elorda tórinen ashylǵan Mýzykalyq Jas kórermender teatrynyń tabysty izdenisteri de aýyz toltyryp aıtarlyq. Dýlat Isabekovtiń «Gaýhartasyn» qaıta jarqyratqan rejısser Ashat Maemırov, Rahymjan Otarbaevtyń «Jalǵyzdyǵyna» jańasha tynys syılaǵan Muqanǵalı Tomanov syndy rejısserler jumysyn tolǵanbaı tamashalaý múmkin emes.
Qazaq sóziniń áýezine uıyp, pálsapasyna bas ıgen lıtvalyq Ionas Vaıtkýstyń Iran Ǵaıyp jazǵan «Qorqyttyń kórin» ózgeshe saraptaýy, sol sııaqty Saha eliniń sańlaq rejısseri Sergeı Potapovtyń Ábish álemine tereńnen boılap, «Shyńyraýdy» sheberlik bıiginde kesteleýi shyn máninde ónerdegi aıtýly jańalyq bolǵany hám qazaq ónerin ǵalam mádenıetine jaqyndata túsken irgeli izdenisterdiń úzdik kórinisi ekendigi anyq.
Al osynaý jarqyn izdenis pen jaqsy jumystardyń astarynda akter deıtin qaýymnyń qısapsyz tógilgen mańdaı ter eńbeginiń jatqanyn ekiniń biri bilip baǵalaı bermeıdi. Mártebeli ónerge qalqysyz qyzmet etip kele jatqan akterlik álem – sheksiz keńistik. Endeshe ónerden ómir, sahnadan syr túıe bilgen sheberlerdi búgingi kásibı merekesimen quttyqtaımyz. Sebebi bul jaı ǵana Halyqaralyq teatr kúni emes, myna álemde jany kirlep, rýhanı shólirkegen pendeniń, boıyna kemel azyq izdegende baryp saıa tabatyn ortaq qundylyǵynyń, Melpomenanyń merekesi. Ár kúni keshki 7-de sahna tórinen kórermenin qýana qarsy alyp, ónerimen ómirge mán syılap júrgen akter jumysy jasaı bersin deımiz.