Syry tereń Da Vınchı

О́zi sýretshi, ózi mehanık Leonardo da Vınchı kúndeliginde shıfrlan­ǵan qu­pııa jazbalar qaldyrǵanyn jurt biledi. Sondaı-aq ol sýretterde de ­arnaıy shıfrlaý ádisin qol­dan­ǵan. Osy ýaqytqa deıin áıgili Mona Lızanyń portreti týraly, «Soń­ǵy kesh» kartınasyndaǵy jum­baq belgiler týraly pikirtalastar tolas­taǵan emes.

Jaqynda ǵalymdar sýretshige qatysty taǵy bir tyń derek tapty. London qalalyq ýnıversıtetiniń mamandary Leonardo da Vınchıdiń sý­retterin tyńǵylyqty zerttegen. Ná­tı­jesinde, sýretshiniń kózi qylı bol­ǵan degen qorytyndyǵa kelip otyr.

Kóziniń qylı bolýy avtordyń shyǵarmashylyǵyna áserin tıgizbeı qoımasy da anyq. Kóziniń múıizgek qabyǵy sımmetrııaly ornalaspaǵan soń ol obektini bir mezette birneshe qyrynan baıqaı alǵan. Taǵy bir qyzyǵy, «sýret salǵanda ǵana Leonar­donyń kózi aqılanyp ketetin bolǵan», deıdi zertteýshiler.

«Bizdi qyzyqtyrǵany, Leonardo salǵan portretterdiń kópshiliginde adam kózi aıryqsha boıaý alǵan. Anyq­tap qarasań, kóz qarashyqtary ár jaq­qa qarap turǵany baıqalady. Áıgili «Vıt­rývıandyq adam» kartınasyn alyp qaraıyq, onda tipti bir kózdiń qa­ra­shyǵy ekinshisinen úlken. Mundaı dert «anızokorııa» dep atalady. Jal­py, sýretshi týyndysyna óziniń jeke ereksheligin qosýy múmkin ǵoı degen oı keledi. Al ózge sýretterin qaraı kele, Leonardonyń kózi qylı bolǵanyn (ekzotropııa) ańǵarýǵa bolady», deıdi London ýnıversıtetiniń oftolmolog professory Krıstofer Taılor.

Ǵalymdar sýretshi ómiri men shy­ǵarmashylyǵyn tereńdeı zertteı túspek. Olardyń taǵy bir jumbaq ta­qyryby – sýretshiniń álem kartasyn jasaýy. «Leonardonyń biz bile bermeıtin jumbaǵy kóp. Máselen, ol sol kezdiń ózinde álem kartasyn ja­­sady. Qurlyqtardyń ornalasýy, muhıttardyń shekarasy, ózge de geo­gra­fııalyq belgiler asqan dáldikpen keskindelgen. Tipti dál solaı 3 ǵasyr ótkenge deıin eshkim jasaı alǵan joq. Muny sýretshi qalaı jasap shyqty? Mine, jumbaq. Osyny zerttep kórgimiz keledi», deıdi Krıstofer.

Eske salsaq, biraz ýaqyt buryn ǵalymdar onyń «Salvator Mýndı» nemese «Álemdi qutqarýshy» kartına­synyń astaryna úńilip, túrli baǵyt­taǵy zertteý júrgizgen edi.

Naqtyraq aıtsaq, kartınada Másih ustap turǵan sferadan ótken jaryqtyń synǵany kórinbeıdi. Ádet­te mundaı fıgýradan jaryq synyp ótýi kerek. Kompıýterlik modeldeý arqyly Kalıfornııa ǵalymdary Isa qolyna sfera emes, shar ustap tur degendi aıtqan.

Buryn bul boljamdy ǵalymdar basqa balama joramaldarmen qa­tar talqylaǵan bolatyn. Alaıda qazir 3D-renderıngtiń ozyq tehno­logııa­synyń arqasynda mamandar sýret­shiniń ár boıaýyn modeldeı alǵan. Atalǵan tehnologııalyq ádis belgili bir ýaqyt kezeńine sáıkes keletin materıaldardy, jaryq kózderin jáne ǵylymı bilimderdi eskere otyryp, sýrettiń joǵary sapaly beınesin jasaýǵa múmkindik beredi.

Sonymen óner týyndysyna indete zertteý júrgizgen ǵalymdar toby shardyń kólemin eseptedi. Onyń radıýsy – 6,8 santımetr. Nysandy taldaǵannan keıin zertteýshiler shar­dyń qalyńdyǵy 1,3 mıllımetrden aspaıtynyn anyqtady. Sondaı-aq sferanyń artynda beınelengen Másihtiń kóılegindegi qatparlar da Vınchıdiń sferalyq formadaǵy jaryqtyń erekshe synýy týraly biletinine kóz jetkizýge múmkindik beredi. О́ıtkeni sýretshi optıkany da zerttegen. Naǵyz talanttyń asqan bilimdiligine qalaı tańǵalmaısyń?! Sóıtip, biraz ýaqytqa sozylǵan zertteý nátıjesinde «Álemdi qutqarýshy» kartınasy «Mona Lıza» keskinine eń jaqyn balama», dep túıdi ǵalymdar.

Aıta keteıik, qazirgi ýaqytta atal­ǵan kartına – adamzat tarıhyn­da­­ǵy eń qymbat óner týyndylarynyń biri. Ol 2017 jyly 450 mıllıon dol­lar­ǵa satylǵan. Avtor bul týyn­dy­syn sonaý 1500 jyly jazdy. О́ner­taný­shylar kartınany Leonardo da Vınchı Fransııa koroli XII Lıýdovık suranysy boıynsha salǵan dese­di. Keıin kartına 1625 jyly Karl I Fransııa patshaıymy Genrıetta Marııaǵa úılengen ýaqytta Anglııaǵa ótken. 1649 jyly I Karl darǵa asyp óltirilgen kezde týyndy Koroldik kolleksııa tiziminde bolǵan. Sodan 1651 jyly bássaýdada satylyp, al 1666 jyly II Karl bılik quryp turǵan kezde Koroldik kolleksııasyna qaıtaryldy. Al 1763 jyly kartına izim-ǵaıym joǵalyp ketip, keıin bir jarym ǵasyr ýaqyt ótken soń qaıta satylymǵa shyǵarylǵan. 1900 jyly ótken son­daı bássaýdalardyń birinde «Álemdi qutqarýshyny» belgisiz bir adamnyń jeke jınaǵyna satyp alady.

Sondaı-aq jýyrda Christie’s aýksıonynda Leonardo da Vınchı salǵan aıý basynyń nobaıy satylǵan bolatyn. Ony 8,9 mıllıon fýntqa (shamamen 12,3 mln AQSh dollary) satyp aldy. Bul da – ıtalıan sýretshisiniń týyndysy úshin keıingi jyldardaǵy rekordty qarjy.

«Sýret – Leonardo da Vınchıdiń syzbashy retindegi sheberliginiń keremet dáleli», delingen aýksıon úıiniń Twitter-degi habarlamasynda. Nobaı – qyzǵylt-aqshyl sary qaǵazǵa kúmis qaryndashpen salynǵan 7x7 sm ólshem­di sýret. Ol 1480 jyldardyń birinshi jartysynda salynǵan. Bul – sýretshiniń qoltańbasy bar birneshe týyndylarynyń biri. Satyp alýshynyń esimi jarııalanǵan joq. Al budan burynǵy rekord Leonardo da Vınchıdiń «Jylqy men salt atty» ­týyndysy úshin ornatylǵan edi. Onyń quny £8,1 mıllıonǵa baǵalandy.

Leo kartınalarynyń rekordy men ańyzy, tereńde tunǵan syrlary men qupııasy qashan taýsylaryn kim bilsin? Sýretshiniń esimi óz dáýirinen alystaǵan saıyn jańǵyryp keledi. Týyndylary da jyldar jyljyǵan saıyn túrli qyrynan tanylyp, ishine búkken san myń qupııasyna álem kóz tigip otyr.

О́z deńgeıinen ataǵy asyp ketken sýretshiniń kópqyrly qasıetiniń syry eńbeksúıgishtiginde bolar. Jas kezinde sýret pen músin ónerin úırený úshin Florensııaǵa jol tartqan ol sýretshilikti ónerdiń basty túri dep eseptegen. «Adam sýrettiń kómegimen dúnıeni tanıdy. Tájirıbe – dúnıeni tanýdyń birden-bir joly» degen sózi da vınchılik frazaǵa aınalyp úlgerdi. Qylqalam sheberiniń álemine enip, zertteı bastasaq, túrli ańyz áńgimege jolyǵamyz. Birde ákesi óziniń tanysy berip jibergen dóńgelek qalqandy úıine ákelip, bala Leoǵa ony óz talǵamy boıynsha ádemi beınelermen áshekeılep berýdi tapsyrady. Ol óziniń ońasha bólmesine shegirtke­ler men kesirtkelerdiń alýan túrin, jylandardy, kóbelekterdi, iri teńiz shaıandaryn, jarqanattar men basqa da jándikterdi ákelip toltyrady. Solarǵa qarap otyryp shabyttanǵan bala sýretshi árqaısysynyń beınesin fantastıkalyq úılesimde paıdalanyp, quz jartastardyń arasynan órmelep shyǵyp kele jatqan áldebir qubyjyqtardyń beınesin jasaıdy. Ákesi álgi qalqandy kórgen kezde ondaǵy qubyjyq sýretterden shoshyp túsken desedi. Keıin bul qalqan úshin mılandyq bir gersog qomaqty aqsha tólegen. Iá, sýretshi ınkvızısııa qaýpinen taısalmaı, adamnyń dene qurylysyn zertteýmen shuǵyldanyp, máıitterge ota jasaýmen de aınalys­ty. Kósheler men alańdardy aralap, adamdardyń bet-álpetine zeıin qoıa qarady, erekshe bet qurylystaryn qaǵazǵa túsirdi. Ásirese adamdardyń kóńil yrǵaǵyn anyq kórsetetin renish, qýanysh, qaıǵy sekildi kúıler ony erekshe qyzyqtyrdy.

Qarap otyrsaq, adamnyń ár kez­degi túrli kúıin, jan dúnıesin, tánin, sezimin shynaıy sýretteý úshin qan­sha­lyqty eńbekti, zertteýdi qa­jet etedi. Áıtpese adamnyń jan qury­ly­syndaǵy ár núktesin taný, sezý, ony qaǵazǵa túsirý úshin qur ta­lant­tyń jetpeıtini anyq.