«Arqada qys jaıly bolsa, arqar aýyp nesi bar?» degen támsilge súıenip, qoınaýy qutty dalanyń qońyr ańyna ıe bola almaǵanymyzdy aýa raıynyń qolaısyzdyǵyna ysyryp keldik. Negizgi gáp qystyń qysymynda emes, eki aıaqtylardyń qytymyrlyǵynda edi. Tabıǵat-ananyń tynyshtyǵyn tikushaqtyń dyrylymen, optıkalyq myltyqtyń tyrsylymen buza bersek, quba jonǵa qulja qaıtip turaqtasyn? Sodan shyǵar, «Arqada alty arqar bar, qyrqada qyryq arqar bar» dep júrgenimiz.
Halyqaralyq tabıǵatty qorǵaý odaǵynyń (IUCN) «Qyzyl kitabynda» arqarlar «joıylyp ketý qaýpine jaqyn» sanatynda tur. Al elimizdiń aýmaǵynda kezdesetin arqardyń barlyq túri elimizdiń «Qyzyl kitabyna» ártúrli sanat boıynsha engizilgen. Kezinde qazaq dalasynda myń-myńdap erkin jaıylǵan janýardyń azaıyp ketýine tabıǵı jaýy sanalatyn jabaıy jyrtqyshtardan góri, adamdardyń áseri zor bolǵan. Ekologııalyq apat, zańsyz ańshylyq jáne aýyl sharýashylyǵynyń damýy taý taǵylarynyń órisin taryltyp, popýlıasııasynyń azaıýyna ákelip soqty.
Arqarlar Azııanyń 11 elinde kezdesedi. Onyń 10 túri bar desek, beseýi – Qazaqstan arqary, Altaı arqary, Qarataý arqary, Tıan-Shan arqary, Ústirt arqary qatarly negizgi túrleri qazaq jerin mekendeıdi. «Qyzylqum arqary» dep atalatyn altynshy túrshe el aýmaǵynan HH ǵasyrdyń ortasynda joıylyp ketken degen boljam bar. Negizinen О́zbekstan jerine aýyp ketken deıdi mamandar. Qazir sonda erekshe qorǵalatyn aýmaqtarda saqtalyp otyr. Bizge qaraı keıde shekaradan ótip, kelip-ketip júretin kórinedi.
Elimizde byltyrǵy qazan-qarasha aılarynda júrgizilgen arqar sanaǵyna kóz júgirtsek, kóńil kónshiterlik jańalyq kóp bolǵan. Máselen, azaıyp bara jatqan Qarataý arqary (+15%) men Ústirt arqarynyń (+18%) sany artqanyn kórgen ekolog mamandar bórkin aspanǵa laqtyrǵan edi. Bórkimiz áli aspannan túsken joq. О́ıtkeni bıyl da sol mejeden artpasa, kemigen joq.
Bıyl Túrkistan oblysynda bastalǵan arqar sanaǵy sátti aıaqtaldy. «Jota men shoqylardyń sánine aınalǵan múıizdi janýar óte saq bolǵandyqtan, oǵan jaqyndaý qıyn», deıdi ınspektorlar. Rasynda, arqardy tikushaqtan sanaý da – ońaı sharýa emes. Janýarlar úrkip, jan-jaqqa bytyraı qashqanda, keıde ushqyshtarǵa táýekelge bel býyp, jotalardy bókterleı ushý kerek eken. Keıde arqar úıiri úrikpeı, jartastyń qalqasynda, kóleńkeli tustarda uılyǵyp turyp qalatyn kórinedi. Ondaı sátterde tikushaqtyń amalsyz sol mańǵa birneshe márte shúıligýine týra keledi. Bir sanaǵan arqar qaıta esepke ilinip ketpes úshin úıirlerdi bólshektep tastaıtyn kezder de bolyp turady deıdi mamandar. Munyń bári – sanaqtyń meılinshe dál shyǵýy úshin istelinetin amaldar. Áıtpese áli tóldemegen býaz janýardy aıdyń-kúnniń amanynda qýalap, tynyshtyǵyn buzý da – qıyn is.
– Bıyl 20 naýryzdan bastap Túrkistan, Jambyl, Qaraǵandy, Pavlodar, Abaı, ShQO, Jetisý oblystary aýmaǵynda arqardyń kóktemgi áýe sanaǵy men monıtorıng júrgizilip jatyr. Qaraǵandy oblysyna 50 saǵat, Pavlodar oblysyna 15 saǵat bólindi. Sanaqtyń ótýi aýa raıyna baılanysty bolady, – dedi «Ohotzooprom О́B» bólim mamany Almas Dáýletbaev.
Al arqar úıiriniń kóbi mekendeıtin Qaraǵandy oblysyndaǵy sanaq áli jalǵasyp jatyr. 10 kúnge jýyq, táýligine 9 saǵattan tikushaqpen taý, jota, qyrattarda júrgen asha tuıaqtylardyń sanyn eseptep jatqan mamandar olarǵa qatal tabıǵat pen qorshaǵan ortadan keler qaýip az emes ekenin aıtady.
– Arqarlardyń eki jaýy bar. Biri – jabaıy jyrtqysh ańdar, ekinshisi – tabıǵat qaskóıleri. Olardy qorǵap, sanyn kóbeıtýimiz kerek. Bul – elimizdiń endemık janýary. Sanaqtyń alǵashqy kúni Qarqaralyda 300-den astam arqar tirkeldi. Taý jotalarynda arqar kóp. Áli esepteımiz. Buıyrsa, sanyna jetemiz, – deıdi memlekettik ınspektor Farhat Nurlyhanuly.
2023 jyly tek Qarqaraly taýlaryn meken etken 2 800 arqar tirkelgen. Keıingi jyldarda elimizdegi jalpy ıir múıizdilerdiń sany shamamen 15-20 paıyzǵa artqan deıdi mamandar.
Eldiń ortalyǵyndaǵy arqarlar negizinen Qaraǵandy oblysynyń Qarqaraly, Buqar jyraý, Osakarov, Aqtoǵaı, Shet aýdandaryn mekendeıdi. Olardy avıasııalyq sanaý men jalpy sanyna monıtorıng jasaý 10 jyldan beri turaqty júrgizilip keleli. Máselen, 2020 jyly Qaraǵandy oblysyn meken etken arqar sany 7 376 basqa jetken. Aldyńǵy jyldarmen salystyrǵanda, ıir múıizdiler ósip keledi. Mysaly, 2019 jyly – 7 275 bas, 2018 jyly – 7 184, al 2017 jyly 6 968 bas bolǵan. Sondaı-aq birneshe jyl buryn Qaraǵandydaǵy haıýanattar baǵyna Belarýs elinen arqardyń «mýflon» dep atalatyn tuqymynan bir jarym jastaǵy ekeýi ákelingen deıdi zoobaq mamandary. Bul tuqym bizde buryn-sońdy bolmaǵan kórinedi. Bireýiniń quny – shamamen 700 myń teńge. Olarǵa Aladdın, Jasmın degen at qoıypty. Bir qyzyǵy, olar «ataqonysy» Arqaǵa birden jersinip ketken eken.
Elimizde arqarlardyń áýe sanaǵy sáýir, mamyr aılarynda júrgizilip bitedi. Eger sanaq Qaraǵandy óńirinde 4-5 kúnde sátti aıaqtalsa, kelesi kezekte Jambyl, Abaı oblystarynda jalǵasady. Aıta keteıik, «Qyzyl kitapqa» engen túz taǵysyn atqan adam 5 mıllıonnan 16 mıllıon teńgege deıin aıyppul arqalap qana qoımaı, tipti bul áreketi úshin bas bostandyǵynan aıyrý jazasy da qarastyrylǵan. Zańnyń bulaı kúsheıýi men mamandardyń jiti baqylaýynyń nátıjesinde Arqaǵa arqar qaıta oraldy. Alaıda sany ósti eken dep keshegi kıiktiń tazkepeshin kımeýge tıis.
Qoryta aıtqanda, kezinde Arqadan jappaı aýǵan arqar da ertede qazaq dalasynda erkin josyp júrgen jabaıy túıe, jabaıy sıyr (týr), soltústik buǵysy, jabaıy jylqy (tarpań, qulan), turan jolbarysy tárizdi túz taǵylarynyń kebin kıip ketpese eken deımiz.