Kóziqaraqty qaýym hám maman tarıhshylardyń bári biledi, qazirgi qazaq halqy – álem tarıhyna tuńǵysh ret eýrazııalyq aýmaqta kóshpeli ımperııa qurǵan kóne ǵundardyń urpaǵy. Aqyn Maǵjan Jumabaev «Erte kúnde otty Kúnnen ǵun týǵan, Otty ǵunnan ot bop oınap men týǵam» degendi beker aıtpaǵan bolar.
2010 jyly jaryq kórgen bestomdyq «Qazaqstan tarıhy» atty eńbektiń birinshi tomynyń 245-betinde: «Ǵundar b.z.b. I myńjyldyqta qazirgi Mońǵolııa ońtústigi Ordastan Kaspıge deıingi Ortalyq Azııanyń ulan-baıtaq keńistigin taıpalyq odaq» degen paıym aıtylypty. Demek bizdiń atalarymyz kezinde kúlli Eýrazııaǵa ústemdik júrgizdi degen sóz. «At aýnaǵan jerde túk qalady» degendeı qazirgi tańda osyndaǵy apaıtós eýrazııalyq aýmaqta ǵun dáýirine tán 13 úlken eskertkish keshender bolsa, osynda 2 myńǵa jýyq ártúrli qorǵan-obalar ornalasqan eken. Bir qyzyǵy joǵarydaǵy 13 eskertkish – qorǵannyń 9-y ejelgi О́týken qoınaýynda, ıaǵnı Mońǵol dalasynda jatyr. Osyndaǵy 9 úlken eskertkish keshenmen salalas 3 myńǵa jýyq oba-qorymdar bar bolsa, bulardyń deni kishi qorymdar, ǵylymı tilmen aıtqanda, shaǵyn kómekshi qorǵandar eken.
Qazba kezinde tabylǵan Kúrkeli kúımeniń sulbasy
Bul eskertkish qorǵandardyń eń irisi Noın Ýla keshenine 1924 jyly orys zertteýshisi Kozlov bastap júrgizgen kúnnen beri qaraı 100 jylda Mońǵol ústirtinde ornalasqan 40-qa jýyq ǵun keshenine úlkendi-kishili arheologııalyq qazba júrgizilgen eken.
Keıingi jyldary bul úrdis jalǵasyn taýyp mońǵol arheologteri Reseı Ǵylym akademııasy Arheologııa ınstıtýtynyń Sibir bólimshesiniń maman arheologterimen birlesip joǵarydaǵy ǵundar eskertkish keshenderine ǵylymı qazba jumystaryn júıeli júrgizip jatyr. Nátıje jaman emes, birlesken jumys toby 2005–2015 jyldar aralyǵynda ǵundardyń aqsúıekteri jerlengen tórt iri qorǵan men tórt kishi obaǵa júrgizgen qazba jumysy barysynda 1300-ge jýyq zattyq artefaktiler tapqan eken.
Jýyqta issaparmen Ulanbatyr qalasynda on shaqty kún bolǵan edik. Osy oraıda, shahar ortalyǵynda ornalasqan Ulttyq mýzeıdiń Erte dáýir tarıhy zalynda ashylǵan «Ǵundar: Arheologııalyq jańalyqtardyń ashylýy» atty kórmeni tamashaladyq. Onda joǵaryda aıtqanymyzdaı jańadan tabylǵan 1300-ge jýyq zattyq buıymdar ishinen tańdap alynǵan 400 jádiger kórme sóresine ornalasypty.
Kórme sóresindegi jádigerler arasynan bizdiń nazarymyzdy aýdarǵan jádiger – ǵun kúımesi. Maman tarıhshy-arheolog qazaq azamaty, qaladaǵy Amerıkan mektebiniń ustazy Marathan Anarhanuly myrzanyń aıtýyna qaraǵanda, bul jádiger alǵash 2011 jyly Arqanǵaı aımaǵynyń О́ndir-Ulan sumyn jerindegi Balǵasyn tal degen alqapta ornalasqan ǵun qorǵandarynan tabylǵan eken. Biraq qorǵannyń memlekettik tirkelý retine baılanysty tabylǵan jeri «Gol mod II» degen ataýmen ǵylymı aınalymǵa enipti. Dál osy aýmaqta ǵun dáýirine qatysty 600-ge jýyq ártúrli nysan (úlken qorǵan, kishi qorǵan, jeke oba, t.b.) bar kórinedi.
Qazba kezinde 12,9 metr tereńdikten tabylǵan kúımeniń sıpaty jaıly anyqtalyqta bylaı dep jazylypty: onyń dońǵalaq sheńberi 19 aǵash tirekpen shabaqtalǵan, onyń árbiriniń uzyndyǵy – 90 sm, shabaq aǵashtyń jýandyǵy – 0,8-1 sm. Kúımeniń adam otyratyn bóliginiń qabyrǵasy – 45-50 m bıik, al eni – 60 sm. Sondaı-aq ústinde temir qazan jáne shaǵyn shómish qatarly zattar qoıylǵan.
«Ǵundar kúımeni soǵys jáne kóshi-qon kezinde paıdalanǵan. Mundaı soǵys kúımeleri tek aqsúıekter qorymynan tabylýda. Ázerge tabylǵan kúımelerdi mamandar Kúrkeli kúıme jáne Dúkenshe kúıme dep ekige bólse, al oǵan jegetin janýarǵa qatysty túıe kúıme, at kúıme, ógiz kúıme dep ataǵan eken. Tabylyp jatqan kúımelerdiń deni kúrkeli kúımeler. Kúrkeli kúımeni olar tek saltanat úshin paıdalansa, dúkenshe kúımeni alys saparǵa shyqqanda qajet etken. Kúrkeli kúımeni qytaı jazbalarynda «Iаo che» dep ataǵan. Sondaı-aq kóne qytaı derekterinde Han ımperııasy ǵun bıleýshilerine (shanıýı) kúıme syıǵa bergeni haqynda kóp aıtylady», deıdi Marathan.