Shaızada Ábdirahmanqyzynyń Qobda betine kelin bolyp túskenine 45 jyldyń júzi bopty. Ýaqyt-aı deshi... keshe ǵana jelegi jelbirep 22 jasynda alys elge uzatylǵan jas arý búginde japyraq jaıǵan báıterek sııaqty úlken áýlettiń tiregine aınaldy. Jaqynda ǵana el jaqqa barǵan saparymyzda qulaq estip, kóz kórmegen beıtanys ólkege kelin bolyp túsip, jartyǵasyrlyq ǵumyrynda adamgershiliktiń týyn jyqpaı, aǵaıyn arasynda «keremet kelin» atanǵan apamyzben tildesip, shúıirkelesip qaıttyq.
– Osydan jetpis jyl buryn qańtar aıynda burynǵy Torǵaı oblysy Amangeldi aýdany qazirgi Qabyrǵa (burynǵy Krýpskaıa) aýylynda dúnıe esigin ashqan ekem. Ákem Ábdirahman Saqtaǵanuly uzaq jyl orta mektepte tarıh páninen sabaq berdi. Keńestik Qazaqstanǵa eńbek sińirgen ustaz ataǵyn aldy. Anam Marııa Ábýqyzy alty ul, bes qyz tárbıelep ósirgen abzal jan edi, – dep áńgimesin bastady Shaızada apamyz.
Sóıtip, apamyz ózi týyp-ósken aýylynda 10 jyldyq mektepti úzdik bitirip, sol tusta solaqaı saıasattyń áserinen joǵary oqý orny buıyrmaı keńshardyń jas shopany bolyp shyǵa kelipti. Buǵan sebep: osy jyldary mektep bitirgen túlekter túgeldeı shubartaýlyqtardyń úndeýi boıynsha qoı sharýashylyǵyn damytýǵa úles qosyp jatqan tus. Sóıtip, qatarlastarymen birge apamyz da bir jyl boıy qoı qozdatyp, tól aýyzdandyryp álekke túsedi. Sodan kelesi jyly Almatydaǵy QazGÝ-diń fılologııa fakýltetine qujat tapsyryp, oqýǵa qabyldanady.
– О́z basym Muratty keziktirgenge deıin Mońǵolııada qazaqtar turady degendi estigen de, bilgen de emespin, – deıdi Shaızada apamyz. – Ýnıversıtetke qabyldanǵan jyly oqý bastalǵanǵa deıin stýdentterdi jyldaǵy tártip boıynsha Almaty oblysy Eńbekshiqazaq aýdany Teskensý aýylyna temeki jınaýǵa jiberedi. Sonda qara jumys jasap jatyr edik. «Fılfakta bizben birge oqýǵa Mońǵolııadan alty qazaq kelipti» degen habar jetti. Tyń habardy estip, bárimiz ań-tań boldyq. Sodan ýlap-shýlap jataqhanaǵa da jettik. Bárimizdiń ańsarymyz álgi Mońǵolııadan kelgen qazaqtardy kórý. Áı, balalyq-aı, japa-tarmaǵaı jamyrap jetip barsaq, olardy jataqhanaǵa ornalastyryp qoıǵan eken, zooparktegi ańdy kórgendeı qaraımyz kep. Alystan kelgen alty stýdenttiń ishinde jalǵyz jigit Murat Pushataıuly da, qalǵan beseýi qyzdar. Olar: Botakóz Ýatqan, Qıbadat Dárel, Kúnishaı Rýstem, Aralhan Kóken jáne Qobda aımaǵynyń týmasy Dámetken Toqtarbaı eken. Qyzdardyń eki beti qyp-qyzyl, shashtaryn qos burymdap órip qoıǵan súp-súıkimdi. О́te tez til tabystyq...
* * *
Almatyǵa oqýǵa barǵan Murat aǵamyz kórikti de, kórkem jigit edi. Aýylda ósip, qazaqy tárbıeniń qaınar bulaǵynan qanyp ishken, minezi jaısań jan-tyn.
Qysqsy, «jaqsyda jattyq joq» degendeı biri sonaý Qobda beti Baı-ólkeden, ekinshisi qazaqtyń quıqaly topyraǵy Torǵaı jerinen kelip, arý Almatyda taǵdyr toǵystyrǵan eki jas: Murat men Shaızadanyń jaqyn dostyǵy 3-kýrsta mahabbatqa ulasady. Sóıtip, bular joǵary oqý ornyn bitiretin jyly úlken uly Almatyda dúnıe keledi. Bul balasynyń atyn Múkeń aqyrettik dosy Ádilǵazynyń qurmetine atyn «Ádil» dep qoıǵan eken.
Sóıtip, bular 1978 jyly oqý bitiredi. Shetel azamaty Murattyń munda qalmaıtyny haq. Tańdaý bireý – Shaızada týǵan jerip tastap, tańdap alǵan jarynyń eteginen ustap, ketýi tıis.
Bul oqıǵa týraly, eki jaspen birge oqyǵan belgili qalamger Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty Ádilqazy Qaıyrbek óziniń esteliginde: «Dosym Murat oqýyn bitirip, eline qaıtarda Torǵaıdyń arýy Shaızadaǵa úılenetin boldy. Shekara jabyq kez. Týystarynan eshkim kele almady. Qyzdyń áke-sheshesinen ruqsat alý úshin bas quda ári kúıeý joldas bolyp men, qyz joldasy bolyp kýrstasymyz Botagóz ekeýimiz Shaızadanyń aýylyna barǵan edik. Qyzy shekara asyp ketpekshi... «Budan soń kóremiz be, kórmeımiz be?» dep ata-anasy qatty tolqydy. Zaman ol kezde basqa edi. Ázer degende kelisimderin berdi» («Egemen Qazaqstan» gazeti, 5 jeltoqsan, 2023 jyl) dese, atalǵan oqıǵanyń taǵy bir kýási Botakóz Ýatqanqyzynyń 2013 jyly jaryq kórgen «Atajurtqa jetken kósh» atty pýblısıstıkalyq týyndysynda: «Oqý bitiretin 1978 jyly sáýir aıynda Murat pen Shaızada úılenetin bolyp, burynǵy Torǵaı oblysynyń Amangeldi aýdanynyń Krýpskaıa aýylyna bardyq. Bizdi jetkizgen kólik júrgizýshisi Qaıyrjan Ordabaev degen jigit «qazaq» ekenimizge senbeı, «Sonaý qıyrdaǵy Mońǵolııada qaıdaǵy qazaq, sender qazaqtyń tilin úırenip alǵan mońǵolsyńdar» deýmen boldy... Áıteýir aýylǵa zorǵa jettik. Shaızadanyń anasy Márııa Ábýova qyzyn jylap qarsy aldy. Tegi alysqa ketedi dep ýaıymdasa kerek... Aqyry batasyn berdi» dep jazypty.
* * *
– 1978 jyly kúzde 22 jasymda Mońǵolııaǵa tabanym tıdi. Rasyn aıtsam, buryn-sońdy kóz kórip, qulaq estimegen jat ólke, tanys emes tirlik... onyń bárin sózben aıtyp jetkize almaımyn. Ásirese Almatydan attanyp, Semeıdi basyp ótip Barnaýylǵa az aıaldap, uzaq jol júrip, Qosaǵashqa kelgende týǵan el, mápelep ósirgen ata-anam kóz aldyma elestep, «qudaı-aý men qaıda kele jatyrmyn» dep aǵyl-tegil eńiredim. Murattan basqa senerim de, tiregim de joq. Qazir oılap otyrsam, qalaı kelip qalǵanyma ózim de tańmyn. Mukeńnen ata-anań kim, aǵaıyn-týystaryń bar ma, dep biraýyz suramappyn, – deıdi Shaızada apamyz.
Osylaı dep apamyz bir sát únsiz qaldy. Odan keıin uzaq jyl ishine búkken shemen syry bolsa kerek: «Jelkildetip ósirgen ata-anamdy tastap ketkenim, olardyń qaryz-paryzyn óteı almaýym, osy dúnıe ózegime óksik bolyp máńgi baılanyp qaldy, maǵan ómir boıy ókinish boldy» dep aýyr kúrsindi de ári qaraı sózin jalǵady: «Alǵashqy jyldary bul jerge úırený maǵan ońaı bolmady. Eki jyldaı qulazyp ta júrdim. Kelgen bette eńbek jolymdy aımaq ortalyǵyndaǵy Kásiptik ýchılısheden bastadym. Kóp keshikpeı 10 jyldyq mektebine ustaz bolyp ornalastym da, osy jerde tapjylmaı 30 jyl qazaq tili men ádebıetinen sabaq berip, 2005 jyly ýaqytynan buryn kópbalaly ana retinde jeńildikpen zeınet demalysyna shyqtym. Oǵan taǵy bir sebep, jan jarym Murat 1999 jyly mamyr aıynyń 29 kúni qaıtys boldy. Onyń bastap ketken sharýasyn qolǵa alý qajet boldy».
Jalpy adam taǵdyrynda árqıly sáıkestikter bolyp jatady. Sonyń biri Shaızada apamyzdyń da basynan ótken. Reseı shekarasynan asyp, Baı-О́lkege barar jolda Aqkól atty shaǵyn aýyl bar. 1978 jyly kúzde Qobda betine tabany tıgen Shaızada tuńǵysh ret osy jol ústindegi aýylda turatyn Murattyń apaıynyń bosaǵasyn attaǵan eken. Endi myna sáıkestikti qarańyz: 1999 jyly 28 mamyr kúni jary Murat ekeýi osy shańyraqqa nemereli bolǵany úshin apaıyn quttyqtaýǵa barady. Apaıy jibermeı jata jabysty. Ol kisiniń kóńilin qımaı qonyp qalady.
– Dál osy túni Murattan máńgige aıyryldym. Qysqasy, alǵash kelin bolyp attaǵan shańyraqtan jesir atanyp qaıttym. Bul kúnderdegi meniń qaıǵy men sherim kúlli álem kómilip ólerdeı kúıde boldy. Sózben aıtyp jetkize almaımyn. «Kónbeske taǵdyr kóndirdiń, Senbeske taǵdyr senderdiń...» degen osy eken, – deıdi Shákeń. – «Murat dúnıeden ozdy, Shaızada endi nesine qaraılaıdy eline ketpeı qaıtedi» degen sózdi de qurǵyr qulaǵym shalyp júrdi. Biraq meniń jan dúnıemde ne baryn, júrgimniń túkpirinde nendeı arman-murat jatqanyn kóldeneń jurt qaıdan bilsin. Olarǵa da syn joq. Mende jalǵyz ǵana oı boldy: «Qulpyrǵan qyz kezimde jigittiń tóresi dep tanyp, eteginen ustap alyp, ushqan qustyń qanaty jetpeıtin myna qıyrǵa men beker keldim be, sol Muratymnyń shańyraǵyn óziniń týǵan jerinde qulatpaı ustap turý meniń mindetim». Mende budan basqa oı da, arman da bolǵan joq.
Jeńgemniń joǵarydaǵy sózin estip otyryp, janarymnan jas shyǵyp ketti. Shákeń osy maqsattan aınymady. Qobda betinen Saryarqany betke alyp, dúrkirep el kóshkende, syńarynan aıyrylǵan aqqýdaı synyq qanatyn jarǵa tirep Bóken taýdyń bókterinde qalyp qoıdy. Áli sonda. Murattyń tútinin óshirmedi, úsh ulyn uıaǵa, jalǵyz qyzyn qııaǵa qondyrdy. Keshe ǵana jylaı-jylaı, bosaǵa attaǵan jas kelin qazir el syılaıtyn ene, jurt ardaqtaıtyn ana, áleýmet álpeshteıtin áje. Taǵdyrdyń jazýymen 2013 jyly úlken uly Ádil de ákesiniń artynan attandy.
* * *
Jeńgeı ekeýimizdiń áńgimemiz osylaı aıaqtaldy. Sóz sońynda ol: «Meniń Qobda beti qazaqtaryna degen alǵysym sheksiz. Jyǵylǵanda turǵyzdy, qısaıǵanda súıedi. Qajet kezde jeteledi, qaıǵymdy kóteristi, qýanyshymdy bólisti. Bul qazaqpen bite qaınasyp, birigip kettim. Osy topyraqta 45 jyl ǵumyrym ótti. Elimnen ketkeli mine, 50 jyl boldy» dep bir qaıyrdy.
Odan keıin aıtqany: men beıbaq tórkin degen dúnıeniń qadirine jete almadym. Munda kelgennen keıin taldyqorǵandyq apaıym Roza Bekbosynovany tórkin tuttym. Al jarym Murat men úshin – ómir mektebi boldy. Ábden áýdem tartqanda týǵan jerimdi saǵynatyn boldym. Qazir meniń tula boıymdy saǵynysh kernep alǵan. Týǵan jerime degen, Murat pen Ádilime degen, Almaty da ótken bula kúnderge degen, bal jalasyp birge ósken dostarǵa degen taýsylmas saǵynysh baýrap alǵan.
* * *
Shaızada apaı ras aıtady. «Qarar edi onda álem de maǵan kóz qanbaı,
Saǵynyshtardyń kerýenindegi saz qandaı!» dep úlken aqyn Tólegen Aıbergenov jyrlaǵandaı, týǵan el men jerdi saǵyný myna bizdiń de basymyzda bar. Sóz sońynda aıtarym: Shaızada jeńge siz taban aýdarmaı 30 jyl ustazdyq etip baı-ólkelik balǵyndardyń boıyna qazaq ádebıetiniń rýhanı nárin sińirdińiz. Mońǵol eli eńbegińizdi baǵalap memlekettik joǵary nagradalar: Altyn Juldyz jáne Eńbek Qyzyl Tý ordenimen jáne ekiniń biriniń mańdaıyna buıyrmaǵan «Ustaz dańqy» arnaıy medalimen syılaǵan eken. Baıandy bolsyn! Uldaryńyz Ǵalymbek pen Ámir, jalǵyz qyzyńyz Aqbotadan týǵan nemerelerińizge báıterekteı saıa bolyp aman-esen júrińiz.