Úsenbaı datqa

Áli de bolsa eline sińirgen eńbegi, ult múddesi úshin jasaǵan erligi, urpaǵynyń keleshegine alańdaǵan aq nıeti eskerile qoımaǵan, esimderi elenbeı júrgen babalarymyz barshylyq. Alash jurtyna nasıhaty óte az, tam-tumdap qana aıtylatyn osynaý tulǵalardyń qataryna kezinde Qoqan handyǵynyń ezgisine tap kelgen halqyn qyzǵyshtaı qorǵap, áperbaqan bıliktiń kóptegen jónsiz áreketterine aqyl-parasatymen toqtaý salǵan, júrektiligimen, aqyldylyǵymen áldige álsizdiń aqysyn jegizbeı, el úlesiniń ortaımaýyna qyzmet etken Úsenbaı datqany da qosqymyz keledi. Qazaqtyń keshegi tarıhy óz jerimizde mórlenip, hatqa túsip mandymaǵandyqtan, ótkenimizdi oı ólshemine, sana sarabyna salyp, olardy búginmen sabaqtastyrýda el aýzyndaǵy ańyz-áńgimelerge, tulǵalardyń jaqyn-juraǵattarynyń estelikterine, kókiregi oıaý kózkórgenderdiń málimetterine súıený ádisin qoldanatynymyz bar. Osynyń negizinde tarıhı shyndyq sý betine shyǵyp, dálelder men dáıekter qorytylyp jatady. Halyq aýzymen aıtylǵan maǵlumattar keıde qaǵazǵa túsip hattalǵan, mórlengen derekterden artyq bolmasa, kemshin túspeıtinin de eskerýimiz kerek. Sondyqtan, búgin biz áńgimemizdiń arqaýy bolǵaly turǵan keıipkerimiz – Úsenbaı datqa Tólegenuly jónindegi sózimizdi aıtý barysynda el ishindegi azamattardan estip-bilgenimizge ıek artamyz. Tarıh sahnasynda eki ǵasyrǵa jýyq týyn tigip, aqyrynda 1876 jyly tizgin tartqan Qoqan handyǵy kezinde qazaq baıtaǵyna tyrnaǵyn batyryp, ashkózdikpen aýyz salǵany belgili. HIH ǵasyrdyń basynda Shymkent, Túrkistan qalalaryn jaýlap alǵan olar, kóp ótpeı, Uly, Orta jáne Kishi júz qazaqtary jaılap jatqan Aral teńizinen Shý, Ile ózenderine deıingi aralyqty baǵyndyrdy. Qoqan bıligi jergilikti halyqty ýysynda ustaý úshin basyp alǵan jerlerdiń barlyǵyna bekinister saldyryp, olardy óz ókilderi arqyly baqylap otyrdy. Ábden kúshine engen qoqandyqtar kóship-qonyp júrgen qazaq rýlaryna túrli salyqtar salyp, halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn turalatyp jiberdi. Tipti, qazaq azamattary otarshylardyń qaramaǵynda áskerı qyzmet atqarýǵa mindetteldi. Munyń bári jurt arasynda kóptegen tolqýlardyń týyndaýyna sebep boldy. Kenesarynyń senimdi serikteriniń biri bolǵan, qoqandyqtar 1864 jyly zeńbirek aýzyna baılap atqan Baızaq datqa Mámbetuly, Qoqan hanynyń Ordabasydaǵy begi, «qyzdan zeket» degendi shyǵaryp, eldiń úreıin alǵan Myrzabıdi qanjarymen jaryp óltirgen Musabek batyr Qaldybekuly bastaǵan kóterilister – sózimizge dálel. Bir ókinishtisi, bul bas kóterýler óz deńgeıinde uıymdastyrylmaǵandyqtan, aıaýsyz janshylyp otyrdy. Degenmen, jergilikti halyqtyń basqynshylarǵa qarsy kúresi Qoqan bıleýshileriniń qatal talaptaryn jumsartyp, birshama jeńildikter jasaýǵa májbúr etti. Jalpy, Qoqan bıligi ózderiniń quzy­ryndaǵy qazaq dalasyn ýysynda ustap, mundaǵy saıası jaǵdaılardy baqylap otyrý maqsatynda bıliktiń tyń qurylymyn engizdi. Iri qalalarǵa darýǵalar, al kentterge ákimder taǵaıyndady. Al osy sha­har­lar men qala tektes mekenderge qaras­ty óńirlerdi datqalyqtarǵa bóldi. Olardy datqalar basqardy. Joǵaryda atalǵan laýazymdarǵa tek óz adamdaryn ǵana bekitti. Keıinnen, ıaǵnı Qoqandy Omar han bılegen tusta datqalyqtardyń tizgini qazaq ishinen shyqqan bedeldi, elge sózi ótimdi tulǵalarǵa da berile bastaıdy. О́ıtkeni, ákki han halyqtan alym-salyq jınaýda, qajet kezinde el ishinen ásker jasaqtaýda jergilikti tulǵalardyń kúshin paıdalanýdyń tıimdi ekenin bilgen. Tarıhı derekterde aıtylyp júrgen­deı, sol tustarda, ońtústik óńirinde HIH ǵasyrdyń basy men orta sheninde 39 dat­qalyq bolǵan. Al qazaqtan 80-nen astam datqa shyqqan. Bulardyń arasynda ózderine berilgen shen-shekpen úshin qoqandyqtardyń aldynda qurdaı jorǵalamaı, kerisinshe qaraýyndaǵy eldiń múddesi úshin óz basyn qaterge tige júrip, otarshylarǵa qarsy tynymsyz kúresken qazaq datqalary kóp bolǵan. О́kinishke qaraı, olardyń basym bóliginiń esimderi óte sırek aıtylady, tipti, múlde atalmaı ketkenderi de bar. Biz sóz etkeli otyrǵan Úsenbaı datqa da solardyń biri. Datqanyń urpaǵy, búginde Túrkistan qalasynda turatyn Aıtbek Esenqulovtyń aıtýynsha, qońyrat taıpasynyń jetimder rýynan shyqqan Úsenbaı Tólegenuly shamamen 1777 jyly Túrkistan mańyndaǵy «Shoqtas» degen jerde týǵan. Ol jastaıy­nan zamana yzǵaryn, basqynshylardyń ezgisine túsken halyqtyń aýyr jaǵdaıyn tereń sezinip ósedi. At jalyn tartyp miner jasqa kelgennen bastap el isine aralasyp, jaqsylar men jaısańdardyń sońyna ilesedi. Onyń bulaısha erte eseıýine túrli saıası jáne áleýmettik jaǵ­daılar áser etedi. Ásirese, Úsenbaıǵa ósken ortasynyń, shyqqan teginiń osal bolmaǵany kóptegen jaýapkershilik júktegendeı. Úsenbaıdyń arǵy atasy – tarıhtan belgili, súıegi Qoja Ahmet Iаsaýı kese­nesine jerlengen ataqty Súıilish batyr. Súıilishtiń besinshi urpaǵy Beket qalpeden – Begen, Qara, Malbaı, Janbaı, Áıteı, Aqshaı, Qasaı týǵan. Osylardyń arasyndaǵy Qara atadan Barqy, Taısoımas taraıdy. Barqydan Atyǵaı, Tólegen, Telǵoja batyr, Tas, Seıdýaly órbigen. Al Tólegen – osy Úsenbaıdyń ákesi. Barqy batyr bolǵan, al onyń uldarynyń ishindegi Telqoja júrektiligimen kózge túsken, esimi tarıhta qalǵan tulǵa. Sozaq aýdany Qaraqur aýylynda uzaq jyl muǵalim bolyp qyzmet etken, qazaqtyń arǵy-bergi tarıhynan haba­ry mol, shejireli qarııa, búginde ómirden ozǵan Jumahan Tólebaev aǵaıymnan estigenimdeı, Úsenbaı uzyn boıly, iri deneli, sózge sheshen, eldiń yntymaq-birligin saqtap, ádil bılik júrgizgen ári jylqyly baı adam bolǵan eken. Ol Áýlıeatadaǵy Baızaq datqa Mámbetuly, Syr óńirindegi Janqoja batyr Nurmuhametuly sekildi basqa da ataqty tulǵalarmen tyǵyz baılanysta bolyp, olardyń basqynshylarǵa qarsy kúresterine astyrtyn qoldaý bildirip otyrǵan. Saqadaı saı áskeri bar, bılik tizginin berik ustaǵan Qoqan bekterine qarsy ashyq kúresý sońyna ergen az ǵana el-jurtyn ólimge aıdaǵanmen birdeı ekenin tereń túsingen Úsenbaı jaýlap alýshylardyń kóńilin tapqansyǵan syńaı tanytqanymen, negizinen búkil jan-dúnıesimen óz halqyna qyzmet etip ótken. Túrkistan mańyn alyp jatqan sansyz jylqylaryn biletin Qoqan bekteri odan áskerge qajetti at alyp turǵan. Buǵan amalsyzdan kóngen Úsenbaı keıinnen jaýdyń kózine jylqylarynyń bir bóligin ǵana kórsetip, qalǵanyn Qarataýdyń kúngeıi men teriskeı betiniń qýys-qýysyna jasyryp ustaǵan. Ol taý qoınaýlaryna qaıyrmalap, basqynshylardyń nazaryna iliktirmeı júrgen osy jylqylarynyń arqasynda jer-jerlerde bas kóterip jatqan nıettes aǵaıyndaryna, qan­dastaryna materıaldyq kómek berýdi myqtap qolǵa alǵan. Qazaqtyń bas kóterer batyrlary men datqalary Úsenbaıdyń bul nıetin túsinip, ony qoqandyqtarǵa qarsy ashyq kúreske shyǵýǵa shaqyra qoımaǵan. О́ıtkeni, minis attar men qarý-jaraq, azyq-túlik sekildi qajettiliktermen shyn peıilimen, óz erkimen qamtamasyz etetin Úsenbaı sekildi azamattardyń kózge kórine qoımaǵany abzal edi. Ol Tashkent, Shymkent, Saıram syndy qala­lardan usta-sheberler aldyryp, olarǵa jasyryn túrde er-turman, qarý-jaraq jasatyp, óziniń senimdi jigitteri arqyly kúres jolynda júrgen qazaq jasaqtaryna astyrtyn joldap otyrǵan. Tipti, óz qaraýyndaǵy jigitterdi muzdaı qarýlandyryp, qazaq kóterilisshilerine kómekke jibergen kezderi de kóp bolǵan. Birde Úsenbaıdyń bul astyrtyn isi Túrkistandaǵy Qoqan handyǵynyń ókili, qala ákimi Beglerbektiń qulaǵyna jetedi. Shahar begi buǵan ashýlanyp, Shoqtasta otyrǵan Úsenbaıdy aldyna ákelýge shabarmanyn basshy etip, onshaqty sarbazyn jiberedi. Shash al dese bas alýǵa daıyn Qoqan jigitteri attaryn omyraýlatyp, onyń ordasyn qaǵa-maǵa kelip toqtaıdy da, biri syrtta turyp: «Eı, Úsenbaı, syrtqa shyq, seni Beglerbektiń aldyna alyp barýymyz kerek», – dep ózeýreıdi. Osy kezde aýyl jigitteri de jınala qala­dy. Tapa-tal túste ordasynyń aldyn shańdatqan áýmeserlerdiń qylyǵyna shamdanǵan Úsenbaı úıinen shyǵyp, bektiń adamdaryna til qatpastan, óz jigitterine olardy baılap tastaýǵa belgi beredi. Sol zamatta Qoqan sarbazdary ózderine bas salǵan qazaqtarǵa laıyqty qarsylyq kórsete almaı, attarynan aýdarylyp túsiriledi. Barlyǵyn jippen matap tas­taıdy. Ile olardy ekeý-ekeýden juptap, bir-birlerine teris qarata baılap, at ústine tańdyrady da olardyń kólikterin eki-úsh jigitine jetektetip, Túrkistanǵa qaraı jolǵa salyp jiberedi. Munyń sońy bir jamandyqqa soqtyratynyn sezgen aýyl aqsaqaldary Úsenbaıǵa artyq ketkenin eskertkenimen, pálendeı eshteńe deı qoımaıdy. О́ıtkeni, bektiń sarbazdarynan ábden júrekteri shaılyǵyp qalǵan aýyl turǵyndary: «Qoqan áskerin de osylaısha baılap, at artyna teris qaratyp mingizip jiberýge bolady eken-aý», – dep, bir jelpinip qalǵan-dy. Al ózine senimdi Úsenbaı bir top nókerlerin ertip, Beglerbektiń ordasyna álgilerden buryn jetedi de, bektiń qabyldaýyna kiredi. Ile eki jaqtyń jaýaptasýy bastalyp ketedi. Birinshi sóz alǵan tórdegi bek: – Sóıle, Úsenbaı, júrisiń qaýyrt, túsiń sýyq qoı. Kózińe shaıtan kórindi me, ne boldy sonsha? – dep kekete til qatady. Úsenbaı irkilmesten: – Begimizdiń kisi shaptyryp, shaqyr­týynyń sebebin bilý úshin qaýyrt júrip kelgenim ras. Al jyly óńimdi sýytqan seniń shabarmandaryń. Tal túste úıimniń aldyn shańdatqan áńgúdikterińniń qyly­ǵy júregime shanshýdaı qadalyp tur. «Úsen­baı – meniń qulym, oǵan baryp ne isteseńder de ruqsat» dep jón siltegen begimiz buǵan ne der eken? – dep toqtaıdy. Beglerbek: – Áı, aqymaqtar-aı, olarǵa senimen sypaıy sóılesińder dep edim ǵoı, jigitterden bir qatelik ketken bolar, olarǵa ózim sazaıyn beremin, – dep ol jumsara sóıleıdi. Úsenbaı: – Olar onsyz da sazaıyn tartty. Kór­gensiz jigitterińdi at ústine tańyp, Túr­kistanǵa qaraı betterin túzep jibergenmin. – Qalaı?! Jeńimpaz sarbazdarymdy jazalaıtyndaı sen kimsiń? – dep Beglerbek aqyra ornynan turyp ketedi. Buǵan sasa qoımaǵan Úsenbaı: – Begimizge abyroı ápermeıtin sarbaz­symaqtardyń sazaıyn tartqyzǵanym ábestik pe? – deıdi. Beglerbek: – Júzbe-júz kezdeskende «bek» deısiń­der, bylaı shyǵa bilgenderińdi istep, jaýla­rymmen qoltyqtasyp ketesińder. Meniń estýimshe, álgi ónbes iske bas bolyp, Qoqannyń noqtasyn kıgisi kelmeı kerdeń­degen qazaqtarǵa baryńdy berip bolysady ekensiń. Buǵan ne deısiń? – deıdi. Úsenbaı: – Suraǵanyńdy berip otyrǵan maǵan senesiń be, álde qaıdaǵy bir ósekshilerdiń jel sóziniń yǵyna jyǵylasyń ba? Beglerbek az-kem únsizdikten keıin yńyrana: – Jaraıdy, saǵan seneıin, biraq meniń jaýlarym seniń dostaryń ekenin jaqsy bilemin. Abaıla, áshkere bolǵan kúni tuqymyńdy qurtamyn, – deıdi. Shyn máninde, Úsenbaıdyń óz qandas­taryna baryn sala kómektesip júrgenine, kóterilis kósemderimen tyǵyz baılanysta ekenine Beglerbektiń dálelderi kóp edi. Biraq, ol óz hanynyń qazaqtyń ishindegi bedeldi, sózimen de, isimen de yqpaldy adamdardy aldaýsyratyp ustaýǵa, olarǵa tym qatal qaramaýǵa baılanysty bergen pármeninen asa almaǵan. О́ıtkeni, elge sózi qadirli qazaqtardy ózderine tarta bilmese, óńirdegi dáýrenderi uzaqqa sozylmaıtynyn Qoqan bıleýshileri tereń túsinetin. Úsenbaıdyń ákim ordasynan eńsesin túsirmeı shyǵýy saraıdaǵy laýazym ıelerin tań-tamasha qaldyrady. О́ıtkeni, bári de qazaq baıynyń tutqyndalatyny sózsiz dep oılaǵan-dy. Biraq jaǵdaı basqasha órbıdi. Osydan bastap Túrkistan ákimi onyń izin ańdytyp, qyr sońyna tyńshylaryn salyp qoıady. Muny sezip-bilip júrgen Úsenbaı asa saq qımyldap, ońtústik óńirindegi qazaqtyń aıtýly adamdarymen qarym-qatynasyn úze qoımaıdy. Elimizdiń ońtústigin quzyryna qaratqan Qoqan handyǵy ózderi jaýlap alǵan jerlerge sart-ózbekterdi qonystandyrý saıa­satyn júrgizgen. Ondaǵy maqsaty jer­­gilikti qazaqtardyń áleýmettik-ekono­mıkalyq jáne saıası yqpalyna báseke­lesetin balama kúsh qalyptastyrý edi. Osy saıasattyń sebebimen Sozaq dalasyna da qazaqtar «sart» dep atap ketken ózbek­ter qonystandyryldy. Olar Sozaq qalasyna, sondaı-aq Qarataýdan bastaý alar irili-usaqty ózenderdiń boıyna kóshirilip aparyldy. Bulardyń boıynda tassyz qara topyraqty ári tyń, egin egýge yńǵaıly ashyq alańqaılar kóptep kezdesedi. Mine, osyndaı jerlerge taban tiregen ózbekter qoqandyqtardyń az bolsa da súıenishine aınaldy. Bul qalyptasqan ahýal qazaqtar úshin tıimsiz boldy. Sebebi, bastaýyn Qarataýdyń teriskeı betinen alatyn Torlan, Baldysý, Jylybulaq, Sýyndyq, Qaraqur, Altyn taý, Rań sekildi ózenderdiń boıyn erkin jaılap júrgen jergilikti halyq Qoqan bıligi tarapynan birqatar shekteýlerge tap boldy. Munyń bári tek Sozaq qazaqtaryn ǵana emes, kúngeı bettegi, ıaǵnı Túrkistan qalasy mańyn mekendegen, jaıy­lym alqaptary kún saıyn tarylyp bara jatqan aǵaıyndy da oılantýmen bolady. О́ıtkeni, olar úıir-úıir jylqylaryn, ýaq maldaryn qunarly keletin qýań shópti Sozaq dalasyna jaıýdy kókseıtin. Biraq, qoldyń qysqalyǵy oǵan múmkindik bermeıdi. Osy qarsańda Qoqan handyǵy birshama qıyndyqtardy bastan ótkerip jatyr edi. Syrtqy kúshtermen soǵystar, ishki bas kóterýler handyqtyń irgesin shaıqalta bastaǵan-dy. Soǵan baılanysty handyq tarapynan jergilikti halyq arasynan sózi ótimdi, bedeldi adamdarǵa shen-shekpen úlestirip, ózderine tartyp, solar arqyly el ishindegi yqpalyn saqtap qalý amalyn keńinen qoldandy. Tipti, reti kelgende, Qoqan ákimderi men bekteri qazaq rýlarymen qyz alysyp, qyz berisip, qudandaly bolý máselesine de nazar aýdardy. О́ıtkeni, qazaq ultynyń qudalyq jaǵ­daıyndaǵy qarym-qatynasqa zor mán beretinin, munyń ishki turaqtylyqty saq­taýda ózindik orny bolatynyn jaqsy biletin. Sol tusta Tashkent qushbegi tarapynan Úsenbaıǵa datqa sheni beriledi. Ony bul dárejege Túrkistan ákimi Beglerbek usynady. Qoqan handyǵyna degen kóz­qarasynyń jaqsy emes ekenin qala ákimi bile tura, Úsenbaıdyń atalǵan laýazymdy alǵanyn qalaıdy. Sebebi, Beglerbekke onyń múlde teris qarap ketpeýi asa qajet bolǵan. Bedeli burynǵydan da óse túsken Úsenbaı datqalyqtyń mórin alǵan soń óz qaraýyndaǵy eldiń órisin keńeıtýdi oılap, Qarataýdyń teriskeı betine, ıaǵnı Sozaq dalasyna oıysýdy kózdeıdi («Úsenbaı datqanyń taıshyǵy «221» degen jazý bar bul mór Qaraqur aýylynyń turǵyny Jeńis Qasymqulovtyń úıinde saqtaýly tur). Bul úshin Qoqan bıliginen arnaıy ruqsat kerek edi. Al Úsenbaıdyń Túrkistan mańynan uzap, Teriskeı asyp ketýi Qoqan ókilderine qolaısyz bolatyn. Shynynda, bıliktiń ıegi astynda júrse de óziniń jan qalaýyn iske asyryp júrgen datqa Sozaqqa ótip ketse, Qoqan handyǵyna qarsy kúreske shyqqan qazaq tulǵalarymen alańsyz, erkin baılanysqa túsetini basy ashyq másele edi. Sol kezderde datqanyń Hanymbıbi atty aqylyna kórki saı nemere qaryn­dasyna Beglerbektiń kóńili aýyp, sóz sa­lady. Qyz da Qoqan handyǵy ókili­niń usynysyn bóten kórmeıdi. Qaryndasynyń meselin jyǵýdy jón kórmegen Úsenbaı ekeýiniń qosylýyna kedergi keltirmeıdi. Kóp uzamaı Beglerbek qazaqtar jaǵyn qudalyqqa shaqyrady. Hanymbıbi tórkin jurtynyń adamdaryn Úsenbaı aǵasynyń basqaryp kelýin surap, eline kisi jiberedi. Sodan Túrkistan ákimi qonaqtaryna ba­rynsha qurmet kórsetip, laıyqty deń­geıde kútip alady. Eki jaq ta bir-bir­lerine kóńilderi tolyp, alys-beris jasalyp, aqyrynda tarqasatyn sát te kelip jetedi. Beglerbek qaıynaǵasyna qurmetin bildirip, onyń aldyna úsh aqboz atty kóldeneń tartady. Sonda qoqandyq kúıeý balaǵa Úsenbaı: – Peıilińe rahmet. О́zimniń de aıaq artarym jetkilikti. Odan da maǵan teriskeıdegi Qaraqur ózeniniń boıyna jáne onyń shyǵysy men batysyna qonystanýyma ruqsat ber, – deıdi. Datqanyń álgi ózenniń shyǵysy men batysyn qosa suraýynda úlken mán bar edi. О́ıtkeni, Qaraqurdyń eki jaǵyndaǵy Altyn taý, Rań, burynǵy ataýy belgisiz, qazir Taý shaǵa dep atalatyn ózenderdi de qamtyp qalýdy kózdegen. Mundaı máseleni ózinen joǵary turǵan han arqyly sheshý qajettigin jaqsy biletin Beglerbek qaıyn jurtynyń aldynda tómendegisi kelmeı, kelisimin beredi. Onyń ústine Hanymbıbi de aǵasynyń tilegin jerge tastamaýdy suraǵandaı, kúıeýine ısharat bildirgen desedi. Sol sátte qyz aǵasyna qarap: – Siz kelgeli beri aǵalyǵyńyz úshin qandaı syı kórseterimdi bilmeı júrmin. Ne tilegińiz bar, aıtyńyzshy, – deıdi. Úsenbaı: – Nıetińe rahmet. Eshteńe kerek emes. Qala­ǵanymdy alyp ketip baramyn, – deıdi. Sonda Hanymbıbi: – Teriskeıge barǵanda ordańyzdy tigetin qolaıly bir jer tańdasańyzshy. Aǵalyǵyńyzǵa alǵys retinde sony bergi­zeıin, – dep kúıeýine nazdana qaraı­dy. Bul usynysqa ne derin bilmeı qalǵan Úsenbaıǵa serikteri: – Qaryndasyńyzdyń aıtqany jón. Bizden keńes surasańyz, Sozaq qamaly men Qaraqur ózeniniń ortasyndaǵy ózińiz talaı kórgen, burqyldaǵan bulaqtary kóp, ústi jazyq tóbeni tańdańyz. Sol araǵa ordańyzdy tigip, elińizge aǵalyq jasap otyryńyz, – deıdi. Kóp uzamaı, shamamen 1830 jyly Úsenbaı datqa ózine qarasty eldi kúngeı­den teriskeıge, ıaǵnı Qaraqur ózeniniń boıyna kóshirip ákeledi. О́zi álgi bulaqty tóbeniń ústine jaıǵasady. Keıinnen bul jer «Aǵalyq» atalady. Búginde ony jurt «Aǵalaq» dep ketken. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, datqanyń beıiti dál osy jerde ornalasqan. Úsenbaıdyń Sozaq óńirine kóship barýy qazaqtyń birqatar rýlaryna aıtarlyqtaı jeńildik ákeldi. О́ıtkeni, Túrkistan mańynda malyna óris izdegen ári Qoqan áskerleriniń kóz aldynda jaltaqtaǵan rýlar datqany saǵalap baryp, Qarataýdyń teriskeı betindegi ózenderdi boılaı jaıǵasty. Datqa ózinen jer surap kelgen qazaq rýlarynyń eshqaısysynyń da betin qaqpaǵan. Qaıta, kerisinshe olardyń aınalasyna kóptep kelgenin qalaıdy. Nıeti aq, myrza kóńildi Úsenbaıdy pana tutqan qazaqtardyń arasynda, ásirese, joq-jutańdar kóp bolǵan. Qazirgi tańda Sozaq jerinde «Taý shaǵa», «Bala shaǵa», «Shaǵa» degen jer-sý attary kezdesedi. Bulardyń osylaı aıtylýynyń ózindik syry bar. Datqa ózinen qonystanýǵa jer suraı kelgen aǵaıyndaryna: «Bala-shaǵanyń nesibesi ǵoı. Baryńdar da jaıǵa­syńdar», dep jolǵa salyp jiberedi eken. Sodan kelip, teriskeıde birqatar jer «Shaǵa» sózimen baı­lanystyryla atalyp ketken («Shaǵa» sózi parsy tilinen engen, onyń qazaqsha maǵ­ynasy «bala», «sábı» degendi bildiredi. – J.B.). Osy arada erekshe bir toqtala keter jaıt, Úsenbaıdyń Sozaq dalasyna qonystanýy shyn máninde bul jerlerdi Qoqan handyǵynan azat etýge alǵyshart jasap berdi. О́ıtkeni, kezinde jaýlap alýshylardyń kúshimen ornalasqan sart-ózbekter Qarataýdyń kúngeıinen kelip qonystanǵan qazaq rýlarynyń tarapynan ysyrylyp, qaıtadan Túrkistan mańyna aýa kóshedi. Olarǵa Qoqan bıligi tarapynan jartymdy qoldaý bola qoımady. Búginde Sozaq aýylynda jasap jatqan ózbekter sol zamanda taý asyp kóshýge jaǵdaılary kelmegen soń lajsyzdan qalyp qoıǵan jataqtardyń urpaqtary degen sóz bar. Muny shyndyqtan alshaq deı almaımyz. Bul qalyptasqan jaǵdaı Qoqan handyǵynyń Sozaq óńirindegi yqpalyn álsiretip jiberedi. Sol zamandardaǵy oqıǵalardy birshama biletin qarııalardan estigenimizdeı, HIH ǵasyrdyń ortasynda, shamamen 1841 jyly Sozaq qamaly úshin bolǵan soǵysta Kenesary han jergilikti halyqtan barynsha qoldaý tapqan. Árıne, munyń bári Úsenbaı syndy tulǵalardyń Qoqan bıliginiń álsirete túsý maqsatynda jyldar boıy talmaı júrgizgen názik saıasatynyń bir kórinisi edi. Qazirgi tańda Úsenbaı datqa jóninde birshama derekter biletin azamattar qatary azaıyp keledi. Bulardyń biri – sozaqtyq aqyn, datqanyń tikeleı urpaǵy Eskermes Jaqsymbetov. Endi áńgimemizdi osy kisi aıtqan derektermen tolyqtyra túseıik. E.Jaqsymbetov: «Atamyz búkil Túr­kis­tan óńiri men Arqa eline tanymal, syıly bolǵan. Ásirese, Aqmola dýanbasy, belgili Erden bı Sandybaıuly, Aqsaq tóre, arǵyn Aǵybaı batyr jáne birqatar naı­man, tama bıleri onyń sózin jerge tas­tamaı, qadirlep ótken eken. Erden bıdiń nemeresin óz uly Bekbolattan órbigen Isaǵa aıttyryp, quda bolǵan. Maılyqojanyń «Qaranyń ótti handary» degen tolǵaýynda: Barqy atalyq balasy, Atyǵaı batyr, Tólegen. Úsenbaıdyń betine, Qarsy bop eshkim kelmegen. Baızaqtaı* altaıy Qazaqta týmas eneden, – dep jyrlaǵan. (HIH ǵasyrda ómir súrgen, el sózin sóılegen Baızaq esimdi eki datqa bar. Bulardyń birinshisi – dýlat taıpasynyń shymyr rýynan shyqqan ataqty Baızaq datqa Mámbetuly bolsa, ekinshisi – qo­ńyrat taıpasynyń jetimder rýynyń kisi­si Baızaq datqa Bıtabaruly*. Sońǵysy ataq­ty Molda Musa aqynnyń ákesi. – J.B.). Sondaı-aq, Sozaq aýdany Syzǵan aýylynan shyqqan dúldúl aqyn ári bı Begaly Kúlenuly Úsenbaı datqanyń nemeresi, bolys Nurlan Salyqbaıulyna óziniń daýly bolǵan bir jaǵdaıyn aıtqanda: Arǵy atań bı atanǵan Qara, Barqy, Bı bolypty áýletińniń bári jalpy. Bıtabar, er Baızaq pen bı Úsenbaı, Aspaǵan qaı jerlerde ataq-dańqy. Qońyrattyń sender ediń úlken aýyly, Úlken aýyl bolýǵa bolǵan qaýly. Qudaıym meni osyndaı tentek qyldy, О́zińdeı ata ulymen bolyp daýly, – dep jyrlaıdy. Qazaqtyń bul ataqty aqyndarynyń jyrynda Úsenbaı datqanyń sóz bolýy ol kisiniń tegin adam emestigin kórsetse kerek. Úsenbaı ata ustamdy, sózge berik, bárin de aqylmen sheshetin, sheshen sóıleıtin kisi bolypty. «Aıtylǵan sóz – atylǵan oq» dep, paıymdylyqpen kisilik arttyrypty. Atamyzdan kóp ulaǵatty sózder halyq arasyna tarap ketken. Olardy eldegi eski kózder áli kúnge deıin umytpaı, sóz arasynda qoldanyp keledi. Máselen, Úsen­baıdan «Adamdy kisi etetin de, qurtatyn da sóz», «Eldi biriktiretin de, irite­tin de sóz», «Kisilik kishilikten týady», «Atqa mingenge aǵaıyn amanat», «Bı­likke emes, birlikke jaqyn bol», «Biriń­di biriń kemsitpe, eńbekti menshikte», «Basyńa baq qonsa, aýmaǵyńdy baq», «Dush­pan yntymaqty jerde birligińdi berme», «Kóp tyńdap az sóıle, az sóıleseń de saz sóıle», «Qarny toq adam kisi emes, kem­tarǵa qaraılasqan kisi», «Eldiń tumaýy estige tıedi», «Aǵaıynnyń aýzy araz, júregi tatý», «Tatýlyq – toqtyq, arazdyq – ashtyq», «Urpaǵyńdy oıla, umytyl­maı­syń» degen naqyl sózder qalǵan», – deıdi. Úsenbaı ata 1865 jyly 88 jasynda Sozaq jerinde qaıtys bolǵan. Súıegi Sozaq jáne Qaraqur aýyldarynyń ortasyndaǵy Aǵalaq degen jerdegi bıikteý, ústi jalpaq, ár tusynan bulaqtar saýlaǵan, qalyń shıli tóbeshikke ózi tiri kezinde saldyrǵan kesenege qoıylǵan. Osydan biraz buryn atanyń urpaqtary keseneni jańǵyrtyp, eńsesin qaıta kóterdi. Búginde Sozaq aýdany Qaraqur aýylynyń ortalyq kóshesi Úsenbaı datqa Tólegenulynyń esimimen atalady. Bul jergilikti halyqtyń el arysyna degen ystyq yqylasynyń bir belgisi ǵana. Alaıda, babamyzdyń esimin ulyqtap, óreli isterin nasıhattaý aldaǵy ýaqytta júıeli túrde qolǵa alynar dep oılaımyz. О́ıtkeni, qazaq óziniń dańqty uldaryn umytpaıtyn halyq. Joldybaı BAZAR, «Egemen Qazaqstan».