Baspana mashaqaty

(Myrzataı Joldasbekovpen syr-suhbat kitabynan) Avtor: Myrzeke, «Bermeseń ber­meı-aq qoı, baspanańdy, Sonda da tas­tamaspyn astanamdy. О́leńniń otyn jaǵyp jylytamyn О́zimdi, áıelimdi, jas balamdy» dep keletin ataqty óleńdi bárimiz bilemiz. Qasymnyń keńes dáýirindegi qazaqtyń barlyq ıntellıgensııa ókilderiniń basynan keshken jaǵdaı ǵoı. El astanasy Almatydan ózine, otbasyna pana bolarlyq aıadaı ǵana baspanaǵa qoly jetpeı, mańdaıy tasqa tıgendeı bolyp zaryqqan, taryqqan aqynnyń «óleńniń otyn jaǵyp jylytamyn, ózimdi, áıelimdi, jas balamdy» dep ózin ózi jubatýdan basqa amaly da qalmaǵan edi ǵoı. Siz de sol keńes ókimeti kezinde oqý bitirip, astanada qalyp, qyzmet istegen aǵa býyn ókilisiz. Kezinde baspana máselesi sizdi de qatty qınaǵan shyǵar? Myrzataı: Ol ne degeniń, Bo­lat, qınaǵanda qandaı! Jalpy, soǵystan keıingi jyldarda, odan keıingi elýinshi, alpysynshy, jetpisinshi jyldarda da qazaq ıntellıgensııasynyń negizin quraǵan azamattarymyzdyń barlyǵy baspana mashaqatyn bastarynan keshýdeı-aq keshken ǵoı. Bizderdiń ol jyldardaǵy kórgen qıyndyqtarymyzdy endigi jerde esh adamǵa bermeı-aq qoısyn. Ýnıversıtet bitirgen jyly shaǵyn ǵana toı jasap, úılengenimizdi burynǵy áńgimemde aıtqanmyn. Osy kúngi toılardy kórip otyryp, bir jaǵynan qyzyǵasyń, bir jaǵynan shoshısyń. Masshtaby, aýqymy sumdyq úlken ǵoı. Júz adam, eki júz adam bylaı qalypty, úsh júz, tórt júz, keı jerlerde bes júz adamǵa deıin barady deıdi toıǵa shaqyrylatyndar. Masqara ǵoı. Sodan keıin toıdyń shashýy, ysyraby kóp. Qazir taý-taý qylyp et asady, taý-taý qylyp tamaqtyń neshe túrin ústemelep ákeledi. Sonyń bárin jep jatqan eshkim joq. Avtor: Osy jerde kórseqy­zarlyq, dańǵoılyq, ózgelerden qaıtkende de asyp túsýge tyry­sýshylyq sııaqty jaǵymsyz minezder boı kórsetetin sııaqty. Áıtpese, qazir ózimiz aralasa bastaǵan damyǵan, mádenıetti, órkenıetti deıtin elderge qarasaq, olarda mundaı kórinis, mundaı ysyrap joq qoı. Amerıkaǵa barǵanda jıyrma, otyz, qyryq adammen ótkiziletin toılardy baıqadyq. Ol toılarǵa eń jaqyn degen dostar men týystar ǵana shaqyrylady. Al bizde toı ótkizý úshin shyǵynǵa batyp, úlken mólsherde kredıt alyp, keıin ol qaryzyn óteı almaı, kepilge qoıǵan úılerinen aıyrylyp qalyp jatatyn jaǵdaılar da ushyrasady. «Kórpeńe qaraı kósil» degen halqymyzdyń danyshpandyq maqalyn umytyp ketemiz.  Myrzataı: Bizdiń toıǵa sol kezde elden ózimniń aldymdaǵy ápkem bir qoıyn soıyp, qaryndaǵy maıyn ákeldi. Aýyldaǵy jalǵyz aǵam úı salam dep ssýda alypty, ol da kóp aqsha emes, sony ákelip jumsady. Sóıtip, Nıkolskıı bazary janyndaǵy besinshi jataqhananyń ashanasynda toıymyz ótti. Oǵan kýrstastarymyzdy ǵana shaqyrdyq. Toı ótken soń ózimizben birge oqıtyn Orynkúl deıtin Shymkenttiń bir qyzy bar edi. О́zi qazaqı, eki órim shashy qalyń, quıymshaǵyna túsetin, domalaq bet, ózin-ózi kútip, shaıyn baptap, demdep, sháınegin tumshalap qoıyp, shaı ishetin qyz edi. Sol Tilegen Makarov deıtin oraldyq jigitke turmysqa shyqqan. Jaqsy jigit bolatyn. Márııa ekeýmiz sol Tilegenniń týǵan naǵashysynyń úıinen páter jaldadyq. Úıi qazaqı salynǵan, kirseń – kishkene dáliz, sol qol jaǵyńda úlken bólme, oń qol jaqta kishi bólme. Biz sol kishi bólmege kirdik. Tań qalatynym, sonda, Márııanyń eshkimi joq, meniń de senetin eshkimim joq. Ýnıversıtet bitirip jatyrmyz. Qaltamyzda soqyr tıyn joq. Sol kezde men kishkentaı sketchter, shaǵyn maqalalar jazamyn. Qalamaqysyn alǵanda, ol da shaq qana, aıyna eki ret berýshi edi, soǵan ájeptáýir qýanyp qalatynbyz. Áli esimde, bólmemizde ne tósek joq, kıim iletin bir shege joq. Oǵan iletin kıimimiz de joq eken ǵoı ol kezde. Kórpe-tósekti aýyldan ákelgen. Bir buryshqa jıyp qoıady. Kıiz, tekemet. Úı ıeleri de bizdi únemi qadaǵalap, tarshylyq jasaıdy. Ol kezde tamaq pisirgende Márııa qoldary kúıelesh-kúıelesh bolyp, dalaǵa shyǵaryp, kerosın quıylǵan kerogaz jaǵady. Plıtkamyz da bar, «elektrge aqsha kóp ketedi» dep bizge ony qosýǵa ruqsat etpeıdi. Keıde tamaq jylyta qoıýǵa yńǵaıly dep ony qossaq, «chto-to, «schetchık» krýtıtsıa etip ketti» dep úı ıesi áıel júgirip keledi. Qalaı kún kóremiz, otbasymdy qalaı asyraımyn degen ýaıym joq, oıda túk joq qoı. Jas kezde ondaı oı basqa kelmeıdi eken ǵoı. Aqyrynda, jaıymyz onsha bolmaǵan soń, ana kisiniń úıinen kettik. Sodan bastap Almatynyń biz barmaǵan qýysy, sharlamaǵan jeri, biz turmaǵan kóshesi qalmaǵan shyǵar. Qazaq ıntellıgensııasynyń negizin quraǵan aǵalarymyzdyń barlyǵy ol jyldarda páter jaldap turdy ǵoı. Kóbiniń turaǵy – Tastaq jaǵy bolatyn. Alys ta bolsa, arzandaý. Ol kezde tramvaı bar, zýyldatyp alyp keledi, alyp ketedi. Márııanyń anasy, meniń enem Mázkýra, umytpasam, tuńǵyshymyz Ǵaını týǵan 1961 jyly Atyraýdan bizdiń qolymyzǵa kelgen edi. Jeteginde jeti jasar Asqar degen uly boldy. Sodan bastap qıyndyqty da, joqshylyqty da, jaqsylyqty da birge kórdik. Qınalyp, qysylyp, qymtyrylyp júrgenniń ózinde de men eneme bir aýyz sóz aıtyp kórgen jan emespin. Qyzdarym «Dáý mama» deıdi, biz «Dáý» dep ketkenbiz. Ja­ny jaısań, qoly ashyq, sózge sheshen, elgezek kisi edi. Úısiz, kúısiz júr­dik. Bárine shydadyq. Ylǵı páter izdeımiz. Kosmonavtar men Baıtursynov kósheleriniń joǵarǵy jaǵy bazar bolatyn, sol jaqtan da izdedik. Avtor: Qujynaǵan úıler edi ǵoı ol kezde. Myrzataı: Iá, qujynaǵan úıler. Tar kósheleri mashına júretin dalanyń joly sııaqty. Tarsyldatyp esik qaǵamyz, arp ete qalady bir ıt. Úı ıesi shyǵady. «Semıa est?» – dep suraıtuǵyn. «Est». «Detı est?» «Est». «Idı, ıdı...» dep ıt qosqandaı qýyp shyǵatyn. «Oı­pyr­maı, óz elimizde, óz jerimizde tu­­ryp, qańǵyryp júrmiz. Mynalar jaılap ketken eken ǵoı» deımin. «Ata-babamyzdan qalǵan jer ǵoı, mynaý. О́z jerimizge ózimiz ıe bola almaı otyr ekenbiz ǵoı» dep oıǵa qalatynmyn. Jigerimiz qum bolatyn. Avtor: Myrzeke, sizdiń osy aıtyp otyrǵanyńyz sol kezdegi qazaq ıntellıgensııasynyń basyndaǵy ortaq jaǵdaı bolsa kerek. Men ataqty kompozıtorymyz Erkeǵalı Rahmadıev aǵamyz jaıly da kitap jazdym ǵoı. Ol kisi de úılengen soń, úısiz-kúısiz júrgeninde, aýyldan óziniń týǵan aǵasynyń kishkene úsh balasyn alyp, sheshesiniń qoldaryna kóship kelgenin áńgimelegen. Sonda arǵy sheti Tastaqtan bastap, odan bergi tolyp jatqan «báleninshi, túgeninshi lınııa» degen kóshelerdi aralaıtynyn, jeńgemiz Klara ekeýi eki bólinip, kósheniń eki jaǵyna túsip alyp, qatar jyljı otyryp, páter izdeıtinderin aıtqan edi. «Úı ıeleri balalaryń bar ma deıdi. «Bar» deseń «ıdı, ıdı» dep, ary qaraı sóılespeıdi» degendi sol kisiden de estigenmin. Myrzataı: Eraǵań bizge qa­ra­ǵanda pysyq bolyp shyqty. Biz Márııa ekeýmiz birge júrip izdeıtinbiz. Son­da kósheniń eki jaǵyn qaraýǵa biz eki ese kóp ýaqyt jibergen boldyq qoı. Avtor: Men de jetpisinshi jyl­dardyń basyna deıin, «Lenınshil jas» gazeti redaktorynyń orynbasary bolyp júrgenimde ekinshi Almaty vokzalynyń ar jaǵyndaǵy yǵy-jyǵy kóshelerde orys kempiriniń qýyqtaı bólmesin jaldap turdym. Janymda Ǵazız deıtin jigit bar. Ekeýmizdiń tósegimiz bólmege áreń sııady. Qystyń kúni kúndiz ot jaqqanda bólme sál jylynǵandaı bolǵanymen, túnde sýyp, tańerteń «a-a-a» deseń, aýzyńnan bý shyǵady. Bári túk emes, bir tyshqannan kórgen qorlyǵymyz esten ketpeıdi. Meniń tósegimniń janynda kishkene týmbochka bolatyn. Sham sónse boldy, sonyń ishinde tyqyr-tyqyr bastalady. Keıde tańerteń oıansam, álgi tyshqan maǵan qarap, týmbochkanyń ústinde otyrady. Sál qozǵalsam, jyp berip, tesikke kirip ketedi. Bir kúni tańerteń birnárse sart ete qaldy. Shoshyp oıandym. Ǵazız óz tóseginde kúlip otyr. – Qurttym ana tyshqandy, – deı­di. Sóıtsem, erte oıanyp, qo­ly­na bátińkesin alyp, tyshqandy ańdypty. Bátińkesimen jiberip uryp, tyshqandy tyrapaı asyrypty. Myrzataı: Sol kezde Malaıa stanısa – Kojmehkombınattyń janynda Márııanyń bir shóbere bop keletin týys aǵasy turady eken. Otarǵalı Bazarov degen kisi. Malaıa stanısadaǵy avtojóndeý qoımalarynyń biriniń bastyǵy eken. Sol kisi bizderdi izdep taýyp alyp, qańǵyp júrgen jaǵdaıymyzdy kórdi. Eti tiri kisi bolatyn, sheshesi sumdyq bı-sheshendershe sóıleıtin edi. Bizdi alyp kelip, esiginiń aldyndaǵy vremıankasyna kirgizdi. Bir jaqsy jeri – oǵan aqy tólemeımiz. Biraq ol jaqtan jumysqa jetý qııamet-qaıym. Ol kezde avtobýstar joqtyń qasy. Kók bazarǵa deıin avtobýs bolmaıdy. Sol tusta reti kelip, Márııa Kók bazardyń janyndaǵy 2-shi tıpografııaǵa korrektor bolyp ornalasqan. Bastyǵy tatar edi. Osy eki orta, Kojmehkombınat pen Kók bazardyń eki arasy buzyqtardyń mekeni bolatyn. Sonda Márııa ártúrli smenadan shyǵady. Tún ortasynda shyǵady keıde. Meniń qolymnan ne keledi, ana kisiniń úlken aýlasynda ne kóp, aǵash kóp, sodan keltek, shoqpar sııaqty qysqalaý aǵashty qoınyma tyǵyp, tıpografııanyń janynan Márııany qarsy alyp júrdim. Sol kezderde bir jaqsylyqtyń lebi bilingendeı jaǵdaı boldy. Menimen shóbere bolyp keletin Áıtekeev Aryn deıtin aǵamyz bar edi. Ol da Temir bıdiń urpaǵy, Almatynyń oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynda bas zootehnık bolyp isteıtin. Sosyn, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligindegi mal sharýashylyǵy basqarmasyna bastyq bolyp aýysty. О́zi retin taýyp, Kegen, Narynqolǵa baryp júrip, aǵash kestirip, Tastaqtyń Rýdnev kóshesinen úı sala bastaǵan edi. Sol jumystardy bastar aldynda áýeli vremıanka salyp alyp, sonda turyp jatqan. Men bir kúni so kisige sálemdesip barǵan edim. Sol jerde Báıgeseev Jálel deıtin taǵy bir aǵamyzben tanystym. О́zi ataqty ınjener, elektrık-energetık eken. Zamanynda óte bedeldi bolypty. 37-shi jyly halyq jaýy bolyp ustalady. Artynan aman-esen bosanyp, elge qaıtqan soń «Almatyjılstroıdyń» bastyǵy bolady. Aryn aǵamnyń áńgimelerinen estımin ǵoı, ol kezde Ortalyq partııa komıtetinde Tájıev degen hatshy boldy, sonyń aldyna myna kisi qurylys alańynan shyǵyp, kabınetine kerzi etikpen kirip barady eken. Boıy uzyn. Alpamsadaı. Mańdaıy qasqa, shashy sırek. О́zi maǵan da jaqyn aǵa bolyp keledi. Sol kezdegi Kommýnıstik dańǵyl, qazirgi Abylaıhandaǵy SÝM-nyń aldynda «Qazaqstan» degen qonaqúı boldy. Mine, sony osy Jálel aǵamyz salǵan. Sony salyp júrgeninde, bir kúni taǵy kezdeskenimizde meniń Aryn aǵam: – Jálel, mynaý iniń úılengen, jumys istep jatyr, qańǵyp júr. Qolyńda tur ǵoı, páter berseıshi, – dedi. – A, solaı ma? – dep aǵamyz kishkene oılanyp otyrdy da: – Júr, mashınaǵa min, – dedi maǵan. Qazirgi ortalyq stadıon bar ǵoı, sonyń joǵarǵy jaǵynda shaǵyn-shaǵyn, ylǵı ekiqabatty úıler salynyp jatyr eken. О́zderi kóp, qaz-qatar tizilgen. Sonyń arǵy, Kosmonavtar jaǵynan kele jatqanda, úshinshi me, tórtinshi me úıdi kórsetti. – Mynadan eki bólmeli úıdi alasyń, – dedi maǵan. Qýanyshta shek joq. Avtor: Keremet qoı! Oǵan deıin kóp jyl páterde júrip qaldyńyzdar ǵoı. Myrzataı: Iá. Talaı qorlyqty kórgemiz ǵoı. Qaıtyp kelip, aǵama qýanyshymdy aıttym. Ol kisi de qatty qýandy. – O, jaqsy boldy. Bul is Jálel aǵańnyń qolynan keledi, – dedi. Jálel aǵamyz dramatýrg Shahmet Qusaıynovpen dos eken. Shahmettiń «Keshe men búgin» degen pesasy bolatyn, Qazaq drama teatrynyń sahnasynan túspegen. Sonyń bas keıipkeri, ınjenerdiń túp beınesi osy Báıgeseev aǵamyz eken. Sóıtip, páter alamyz dep, dámelenip, máz bolyp júrdik. Biraq, bul sozylyp ketti. Men Aryn aǵama baryp turatynmyn. «Jákeńnen páter týraly surap berińizshi, sozylyp ketti ǵoı» degendi de aıtqanmyn. Avtor: Qolynda múmkindik bar adam ózinen jaqsy habar kútip júrgen adamnyń árbir tańdy úmitpen atyryp, úmitpen batyryp júrgenin, ol úshin aptanyń aıǵa, aıdyń jylǵa teń bolatynyn sezine bermeıdi ǵoı. Myrzataı: Iá. Sodan, sálem bereıin dep taǵy bir barsam, ekeýi birge otyr eken. – Jálel, myna Myrzataıǵa páter beremin dep ediń ǵoı, aparyp kórsettiń, bul máz bolyp júr, eshqandaı habar joq qoı, – dedi Aryn aǵam. Ekeýi de kezinde «halyq jaýy» degen jalǵan aıyp taǵylyp, ustalyp kelgen ǵoı. – Áı, biz ekeýmizge kim qamqor­shylyq jasady, aıtshy óziń? Bu­lar besikten beli shyqpaı jatyp qamqorshylyq suraıdy. Kórsin qıyndyqty. О́mirdiń ne ekenin kór­sin. Men oılandym, mynaǵan páter bere salsam, erteń bárin umytyp ketedi. О́mirdiń bári osyndaı bola beredi eken dep oılaıdy. О́z eńbegimen jetsin, – degeni Jálel aǵamnyń. – Oı, Jálel, seniń bunyń durys bolmady ǵoı. Qaıdan alady bul páterdi, – dep Aryn aǵam qınalyp qaldy. Meniń de kóńilim sý sepkendeı basyldy. Qanshama kúnderden, aılardan bergi talǵajaý etip, ishteı jylytqan úmit oty jalp etip, bir-aq sátte sónip tyndy... Kóp keshikpeı, ana kisi ornynan túsip qaldy. О́zi Malovodnoe degen jaqta, ádemi, tynysh jerde turatyn. Kottedj etip salǵan úı. Bir jaǵynda «Pravda» gazetiniń tilshisi Qarjaýbaev turady. Taýdyń bókterinde. «Ana aǵań ornynan túsip qalypty, júr, baryp shyǵaıyq» dedi Aryn aǵam. Kishkene kóńilin demdeıik, súıeý bolaıyq dep úıine keldik. Áıeli ýkraınka edi. Aldynda bir barǵanymyzda eki aǵam qazaqsha sóılesken, sonda jeńgemiz qastaryna kelip otyryp alyp: «Che, vy, opıat vdvoem, govorıte po-rýsskı» degen bolatyn. Sol esimde qalypty. Aǵamyz úıinde eken. Burynǵydaı arsyldap turǵan kúıi joq. Júni kádimgideı jyǵylyp, unjyrǵasy túsip qalypty. – Jálel, qyzmet qoldyń kiri. Odan da jaman jerge baryp kelgen joqsyń ba? It aıdaǵanǵa, ıt jekkenge. Odan da aman keldiń. Qudaıǵa shúkir, otbasyń aman. Ýaıymdama. Eki qolǵa – bir ketpen degendeı, jumys tabylar. Densaýlyǵyńa qara, onsyz da, sen, densaýlyǵyńdy az bergen joqsyń, – dep Aryn aǵam kóńilin aýlap, jubata bastady. – Mynany qarashy, – dep Jálel aǵam maǵan bir, Arynǵa bir qarap, bas barmaǵyn aýzyna salyp, shaınap, jep qoıa jazdady. «Dýrak je, dýrak, dýrak, ah, ah, ah! Nado bylo dat Myrzataıý kvartırý», – dep óziniń basyn ózi toqpaqtady. Maǵan tipti kózine jas alǵandaı bolyp ta kórinip ketti. О́zi kóbine oryssha sóıleıtin edi, jeńgeı ýkraınka ǵoı. Janym ashyp ketti. Qolyn eshkim qaqqan joq, bári qolynda turdy ǵoı. «Ázirshe kóre tursyn qıyndyqty. Keıin berermin» dep oılaǵan ǵoı. О́zi, ár nárseni qolyńnan kep tur­ǵanda, oraıy kelip turǵanda isteý kerek eken ǵoı. Bul maǵan da sabaq boldy ómir boıyna. Qolymnan kep turǵanda eshkimnen jaqsylyǵymdy aıaǵan emespin. Sóıtip, qıyndyqtardy kórip jú­rip, aspırantýraǵa tústim. Aspı­ranttarǵa jataqhana berýshi edi ǵoı. Semıasy barǵa bir bólme, otbasy joqtarǵa – eki aspırantqa bir bólmeden. Kosmonavtar men Kalı­nın kóshesiniń buryshyndaǵy jataqhanadan. Sodan besinshi qaba­tynan bir bólme aldyq. Sóıtip, sol jerde kóp turdyq. Aspırantýrany bitirgennen keıin, ol jerden shyǵýǵa týra keldi. Taǵy da sol qańǵıtyn ádetimizge bastyq. Soǵan qaramastan, jas bolsam da aǵalarymyzdyń kózinen tasa bolǵanym joq. Shahmet Qusaıynov, Esmaǵambet Ysmaıylov, osy aǵalar maǵan kóp qamqorlyq jasady, ásirese, Esmaǵambet aǵa. Sóıtip, KazGÝ-de oqytýshy bolyp júrip jattym. Ádebıetimizdiń myń jyldyq tereń tamyrlaryn zerttep, kóne túrki ádebıetinen kandıdattyq dıssertasııamdy tabysty qorǵasam da qyzmetimde esh ózgeris bolmady. Alǵash jumysqa alynǵan kezimdegideı assıstentpin. Sodan fakýltet dekany Taýman Amandosov aǵamyzben amalsyz qabaq shytysýǵa týra keldi. «Nemene, me­niń sizben jerles bolmaǵandyǵym ba, ne kinám bar? Áıtpese, anaý, anaý, anaý dep biraz adamdy tizip berdim, bulardyń bári kele sala aǵa oqytýshy bolyp jatyr. Al, men aspırantý­ra bitirdim, qorǵadym, qaıtyp kel­dim, áli kúnge assıstentpin. Ne jazy­ǵym bar» dep sózge kelgenmin. Sodan keıin ǵana ol kisi meni aǵa oqytýshylyqqa kótergen. Biraq, ózin jaqsy kóretinmin, ánshi edi, eki aıaǵy birdeı joq. Avtor: Músirepovtiń «Qazaq soldatyndaǵy» keıipkeri ǵoı. Myrzataı: Iá, dál sol, Shegen. О́zi aqkóńil edi. Protezben júredi. Ándi jaqsy salady. Kelinshekter jaqsy kóretin. Bir kúni meni shaqy­ryp aldy. Aldynda Joǵarǵy Keńeste tóraǵa bolǵan Asqar Zakarınniń bizge rektor bolyp kelgen kezi. – Myrzataı, Asqar Zakarın bir kitap jazyp jatyr eken. Ǵylym kandıdaty ǵoı, doktorlyq qorǵaıdy deısiń be. Bir monografııa bolsa, professor bolǵaly tur. Sonyń materıaldaryn redaksııalap berseń. Men seni aıtyp qoıdym, – dedi. Qudaı-aý, bıttiń qabyǵyndaı ǵana kitapsha, «Abel Galýa, Lobachevskıı, Eınshteın» dep atalady. Sol kitapty redaksııaladym. Qaıta jazyp shyqtym desem de bolady. Avtordyń alǵysózinde: «Osy kitaptyń jazylyp shyǵýyna, onyń ádebı óńdelýine járdem bergen matematık Myńbaı Ysqaqov pen ádebıetshi Myrzataı Joldasbekovke alǵys aıtamyn» degen sózi bar. Ol kitap kitaphanalarda bar. Ana kisiniń óziniń úıin kórgen emespin, al ylǵı generaldar turatyn aýdanda qosymsha bir bólmeli páteri bar eken. Abaı men Tólebaev kó­sheleriniń buryshynda. Meni máshınesine mingizip, soǵan alyp keledi. Syrtymnan kilttep ketedi. Tońazytqyshy boldy, ishi tolyp turady. Qarnyń ashqanda iship-jersiń dep ishindegilerin kórsetedi. Kitabyn bitirip berdim, professor atandy. Taýman aǵam aıtady, sen, uıalma, arasynda jaǵdaıyń qalaı dep jatsa, páterińniń joq ekenin aıt deıdi. Men «aıtýdaıyn aıtyp júrmin» deımin. Biraq báribir ózgergen eshteńe joq. Bir kúni bireýler menen: – Áı, sen Joldasbekovsiń ǵoı. Polıtehta bir janyp turǵan О́mirbek Joldasbekov degen myqty prorektor bar eken. Seniń jaqynyń emes pe, – dep surady. – Joq. Ol kisini tanymaımyn. – Múmkin, jaqynyń shyǵar, surastyrsaıshy. Onyń áıeli bizde isteıdi, Baǵyzbaeva Maıa Mıhaılovna. Kásipodaq komıtetiniń tóraıymy, – dedi. Sóıtip júrgende meni Maıa Mıhaılovnanyń ózi shaqyrdy. Ol orys tiliniń bedeldi mamany edi, kazachestvo folklorynan dıssertasııa qorǵaǵan. – Myrzataı, seniń famılııań Joldasbekov. Jurttyń bári seni talantty, jaqsy ustaz dep maqtaıdy. О́ziń qaı jaqtansyń? – dep surady. – Jambyl oblysynyń Talas aýdanynan. – О́mirbek Joldasbekovti bilesiń be? Men sol kisiniń áıelimin. Onyń atalary sol aýdannan. О́ziń qaı rýdansyń? Aıttym. – Mine, qyzyq. Sen onda О́mir­bekke ini bolyp shyqtyń. Men oǵan aıtamyn, – dedi. Sóıtsem, ol kisi kásipodaqtyń tóraıymy ǵoı, úıi joq, kezekte turǵandardyń jaǵdaıynan habardar, kásipodaq jınalystarynda osyndaı da osyndaı, jaqsy ustaz, kandıdattyǵyn qorǵaǵan, úılengen, eki balasy bar, páteri joq, ylǵı qańǵyp júredi dep men týraly da aıtatyn kórinedi. Ony keıin Taýmannan estidim. О́zi óte jigerli adam, balalar úıinde tárbıelenip, jetilgen, ákesi halyq jaýy bolyp atylyp ketken. Bir kúni rektoratta da ornynan turyp: «Nege osyndaı oqytýshy osy ýaqytqa deıin páter ala almaı júr?» – dep suraq qoıypty. Sonda Zakarın: – Maıa Mıhaılovna, biz muny bilemiz, ol О́mirbek Arslanovıchtiń inisi ǵoı, – dep jaýap beripti. – Qaıdaǵy inisi. Myrzataı ol kisini tanymaıdy. Siz meni durys túsingen joqsyz, – depti Maıa Mıhaılovna. Avtor: Siz ol kezde KazGÝ-de­gi páterge zárý adamdar tiziminde turdyńyz ǵoı? Myrzataı: Sońǵy jyldarda tizimniń basynda turdym. Biraq ýnıversıtetke úı berilse, basqalar alyp ketedi. Osy eki ortada, myna jaz­mysh degendi qoısańshy, О́mirbek Joldasbekov KazGÝ-ge rektor bolyp shyǵa keldi. Maǵan sonda Maıa Mıhaılovnanyń aıtqany bar: «Qudaı bar. Ol bireý. Ol jurttyń bárine birdeı qaraıdy. Ádiletsizdik, teńsizdik degenderdi ózi túzetedi. Meniń tilegim qudaıdyń qulaǵyna jetse kerek. О́mirbek Arslanovıchty rektor etip bizge jiberdi», – dep. Keshke jaqyn úıine barǵanynda О́mirbek aǵamyzǵa men týraly aıtypty. Ertesinde maǵan: «Myrzataı, búgin keshki saǵat beste О́mirbek seni qabyldaıdy», – dedi. Daıyndalyp bardym. Áli kúnge esimde, fransýzskıı qońyr kostıýmim bolatyn. Aryq bolǵandyǵymnan, alǵan kezde maǵan úlkendeý edi. Sábıt Orazbaev ózime shaqtap qaıtadan tigip bergen. Avtor: Ol aǵamyz sonda kıimdi ózi tige me? Myrzataı: Oıbýı, Sábıt dege­niń talantty, ataqty akter bolýymen birge naǵyz tiginshi ǵoı. Sheber! Meniń alǵan shalbarlarymnyń báriniń beli ustamaıtyn. Sonda solardyń bárin Sábıt shaqtap tigip beretin. Sol kostıýmimdi, taza jeıdemdi kıip bardym. Oı, arýaǵyńnan aınalaıyn, sumdyq kisi edi ǵoı. Arystan sııaqty. «Aha-ha-ha, seniń jeńgeń qulaǵymnyń qurysh etin jedi. О́zińdi maqtaǵanda qol-aıaǵyńdy jerge tıgizbeıdi. Ýnıversıtette on bir jyldaı ju­mys isteıdi, áli kúnge pátersiz júr deıdi. Ras pa?». Ol kisiniń jan­ashyrlyqpen aıtqan shynaıy jyly lebizi júıkemdi bosatty ma, qudaı sezdirdi me, bilmeımin, oǵan deıin talaı qıyndyqtardy kórip, bir adamnyń aldynda bosaǵan emespin, sol jerde beınebir tirilip kelip arqamnan qaqqan, páter jónindegi shekken azap, mehnattarymnyń bárin biletin ákeme muń shaqqandaı, kóńilim bosap, ózimdi ustaı almaı, eńkildep jylap jiberippin. О́zimdi toqtata alsamshy. Ábden tyǵylyp júrgenmin ǵoı. Qyzmet jóninen basshylardyń bári meni maqtaıdy, biraq jaǵdaıymdy jasaıyn degen nıet qylmaıdy. Ana kisi ornynan turyp kelip, qushaqtap: «Boldy endi, jylama. Bári durys bolady, bári durys bolady» deı berdi. Umytpasam, bul kóktemniń kezi edi. Sodan kúzde, Jandar Tý­le­nov degen ózbek professory, ózi ǵylym doktory, fılosofııa kafedrasynyń bastyǵy, óte bedeldi adam, jańadan salynǵan úıge kóshti. Oǵan deıin ol kisi Mámetova kóshesi men Kommýnıstik dańǵyldyń qıylysyndaǵy Mınıstrler Keńesi saldyrǵan úıdiń tórt bólmeli páte­rinde turǵan eken. Qudaı jarylqap, sol úıdi bosaı salysymen О́mekeń maǵan berdi ǵoı. Sóıtip, on bir jyl degende páterge qolym jetti. Páter bolǵanda da birden tórt bólmeli páterge. О́zi ekinshi qabatta, balkonnan teatr kórinedi. Eki ortada fontan, sý burqaq. Odan atqylaǵan sýdyń lebi úıge keletin. Páterden páterge qańǵyryp, kóship júrgen adamda qandaı múlik bolýshy edi, jınaǵan túk dúnıemiz joq. Zalǵa eshteńe qoıǵyzbaı, tekemet tósedik te, kórpe salyp, sol jerge jatyp júrdik. Páterdiń qorlyǵy, tarlyǵy ótken ǵoı ábden. Eki qolymdy eki jaqqa jaıyp jiberip, qasyma eshkim jatpańdar dep, rahattanyp uıyqtap júrdim. Qumardan shyqqansha. Árıne, búgingi ólshemmen salystyrǵanda ol úıdiń bólmeleri kishkentaı-kishkentaı bolatyn. Biraq bizge ol kezde keń saraıdaı bolyp kóringen edi. Qyzdarym da máz-meıram. Odan burynyraq, ol ýaqytta balalardy alyp, qonaqqa jıi baratynbyz, aldy-artymyzǵa qara­maımyz. О́zimiz de shaqyramyz. Qa­tarlastarym da páter ala bastaǵan. Bári altynshy shaǵyn aýdannan alady. Solarǵa barǵan kezde, balalarym anany kóredi, mynany kóredi, úıge kelgen soń eki qyzym meni alqymymnan alady. «Papa, biz qashan úı alamyz, bizde qashan muzdatqysh bolady, qashan vanna bolady» dep. Tórt bólmeli úıdi almaı turǵandaǵy jaǵdaı ǵoı. Aýzyma perishteler saldy ma, «saspańdar, biz olardyń bárinen de jaqsy úı alamyz, muzdatqyshymyz olardikinen jaqsy bolady» dep balalarymdy jubatamyn. Aıtqanym keldi. Sol kezde jumysshylardy jabdyqtaý bólimi – ORS degen mekeme boldy ǵoı. Sonyń bastyǵy aǵaıyn adam edi. Jeńgemiz qyzdarymyzǵa sabaq berdi, on ekinshi mektepte. Birde áńgime bolǵanda sol kisige aıtyp edim, «oıbaı, onyń bári aǵańnyń qolynda ǵoı» dedi ańqyldap. Sol jerden «Zıl Moskva» degen muzdatqysh aldym. Ondaı muzdatqysh ol kezde sanaýly adamdarda ǵana boldy. Qyzdaryma aıttym: «Neǵyl dedim senderge. Biz iri panelden emes, kirpishten salynǵan ádemi úı alamyz, kútip júrmin dedim be? Dedim. Eshkimde joq muzdatqysh alamyz dedim be? Minekeı...» Páter alǵan kúni men uıyqtap qalǵanmyn. Enemiz aıtady, qyzdaryń tań atqansha uıyqtaǵan joq dep... Bolat BODAÝBAI, jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.