Iá, ıá... esh jańsaqtyǵy joq, kelindi Kıotodan túsirdik emes pe? Kádimgi Japonııanyń baıyrǵy astanasy, ımperatorlar shahary atanǵan Kıotonyń dál ózinen. Qazaq pen japon quda boldy. Bálkim, birinshi de emes shyǵarmyz... biraq solaı endi, Bolat baýyrymyzdyń Ruslany Aıoko kelindi týra Amerıkada birge oqyp júrgen jerinen Almatyǵa «alyp qashyp» keldi... Aqıqatynda, eki jas ózara kelisip, oqýlaryn támamdap alyp, shańyraq kóterdi. «Apyr-aı, japondar qyzyn syrtqa shyǵarmaıdy eken, ózimiz sııaqty qyzdarynyń jat jerge barǵanyn unatpaıdy eken» degen bar edi. Onyń ústine anaý-mynaý emes, kelin japondardyń ult sanatynda ata-tegi túzilgen kıeli óńir Kıotodan degende, nesin aıtasyz, oılanyp ta qalǵan jaıymyz bar-dy.
Quda ózimiz sııaqty... aqjarqyn, orta boıly, qaǵilez ǵana kelgen jan eken. Toıǵa jınalǵan kóp qonaqtan esh aıyrmasy da joq, tek qap-qara kostıýminiń etegi qarlyǵashtyń quıryǵy sekildi ekige aıyrylyp pishilipti. Bir qaraǵanda, beıneorkestr aldyna shyǵyp, daıyndyqta turǵan dırıjerge de uqsap ketetin sııaqty ma? Moınyndaǵy mata taspadan baılanǵan qap-qara «kóbelegi» de ózine jarasyp sán bergendeı ádemi. Qımyl-hareketi men júris-turysynan da ózgeshelik baıqamadyq. Bir sózben aıtqanda, baýyrymyz Bolattyń bel qudasy – Shodjı myrza osy kisi.
О́zimiz sııaqty qarapaıym, tek... qyzmeti bolmasa, ıá, qyzmeti bolmasa... quda Kıotodaǵy «Mısýbıshı korporeıshnniń» vıse-prezıdenti!
* * *
Almatydaǵy ásem meıramhana «Palladıýmnyń» esiginiń aldyndaǵy alańda myń buralǵan bıshi qyzdarymyz dóńgelene aınalyp, damyl tappady. Qylqobyzdyń qońyr úndi sazy, dombyranyń kúmbiri – bári-bári Kúnshyǵys elinen kelgen qadirmendi qudalarǵa arnaldy. Sonymen kóp keshikpeı... belgilengen ýaqyttan bir jarym-aq saǵattan soń, Jýalydan jer apshysyn qýyryp jetken aǵaıyndarymyz «Palladıýmnyń» tabaldyryǵynan attady-aý degende, týmysynan sabyrly Bókeń baýyrymyz, oń qolyn ántek sermedi, toı bastaldy...
Toıdy daryndy jigitimiz kádimgi Nurlan Alban basqardy, án aıtýdy halqymyzdyń súıiktisi Roza Rymbaeva bastady. Myna qyzyqty qarańyz, taıaý arada ózi de konserttik gastrolmen Japonııaǵa sapar aldynda tur eken! Án-paýzada Rozamyz – «qudasha-juldyzymyz», ózimsine jarqyldaı sóılep «Qudalar!..» dep, attaryn atap turyp olardy Kıoto sahnasynda ótetin konsertine shaqyrdy. Aldyńǵy qatardan oryn da usynyp qoıdy! Qudalar jaǵy sheksiz qýanyshta, máz-meıram. Alaqanǵa alaqan japsyryp, onysyn keýdesine qoıyp, qaıta-qaıta bas ızeıdi-aı kep... Qudaǵıdyń kıgeni – úlken qara-qyzyl gúldi áppaq aıshyqty kımono, arqasynda balabaqshaniki tárizdi kishkentaı ǵana sándi qapshyǵy bar. Shashyn dóńgelete bir jaǵyna sál ǵana qısaıtyńqyrap túıip alǵan. Tabanynda alaqandaı taqtaıshaǵa eki shalyp jip baılaǵan aıaqkıim. Al quda bala men qudasha eýropalyqtarsha kıinipti: qara kostıým, aq jeıde, qara kóılek, sur jılet.
Nurlan asaba túý alystan sermep, maqtaý-madaǵyn jetkizip, bas qudaǵa qurmetpen sóz berdi. Dý qol shapalaq!
Týra ózimiz sııaqty: «Bul qyzymyzdy álpeshtep ósirdik. Kún tıgizbedik, jelge qaqtyrmadyq. Boıjetip, jaqsy oqyp Amerıkaǵa bilimin jalǵastyrýǵa attanǵanda qatty qam jedik. Alys jer. Qalaı bolar eken?» Aýdarmashy Aıjan qyz da sóıleýshige úlgerip ilesip, japon tilinen qazaqshaǵa aýdarǵanda tárjimanyń shynaıylyq tigisin jatqyzyp jiberedi-aq eken, súısinesiń! «Sodan, ózderińiz bilesizder, árbir ata-ananyń armany – qyzym teńin taýyp, baqytty bolsa eken dedik emes pe? Qazaq eliniń Ruslan degen jigitimen kóńil jarastyrypty. Taǵy muńaıdyq... Ol qandaı el? Halqy qandaı? Bolashaq kúıeý balanyń áke-sheshesi qandaı kisiler boldy eken?..» Týra qazaqtar sekildi oılaıdy eken ári ózimiz sııaqty toı ústinde kóńili bosap, «shynyn aıtyp, kóp sóıleıdi» eken bul japondaryńyz da!
Álgi joǵarydaǵy aıtqandaı ulttyq ısharatymen qaıta-qaıta qudaǵı-qudashalarǵa bas ızeýden sharshamaǵan Aıoko kelinniń anasy Iýmıko qudaǵıdyń árbir qımylyn toıshy qaýym onyń Shodjı qudanyń sózine bek qosylýy dep uqqandaı. Zaldyń teń jartysy (árıne, áıelder qaýymy) tik turyp, quda men qudaǵıdyń qımylyn qaz-qalpynda qaıtalap, bas ızep álek. Eki jaqtyń da eki ezýi eki qulaǵyna jetken.
Bir ýaqytta, ıá, bir ýaqytta mıkrofondy qolǵa alyp ortaǵa toı ıesi Bolattyń atalas inisi Tolymbek Álimbekuly shyqsyn! Úlken-úlken sahnanyń shańyn qaǵyp, teledıdardyń tórin bermeı aryndap júrgen, arqaly satırık-aqyn Tolekeme «Palladıýmnyń» toqymdaı ǵana toı alańy «buıym» bop pa, táıiri, jańa túsken jas kelinge arnap, ata saltymyzǵa saı jyr oqyp, quıyndatyp, quıqyljytyp, tógildirip ketti-aı dersiń!
...Qaptyń aýzy bos tur dep,
Qurt urlama, Aıoko.
О́ziń jatyp baıyńa
Tur-turlama, Aıoko.
Bir nársege kerisip,
Suńqyldama, Aıoko.
Jalqaý bolsa, jatqyzba
Julqyla da Aıoko.
Bolǵandaryń ıgi emes
Ekeýiń de Aıoko...
Qatar júr de, qatar tur,
Erinshektik – sheginshek,
Aınalaıyn, Aıoko!..
Tolymbektiń toı ústindegi bul tapqyrlyǵyna japon jaǵy ǵana emes óz jaǵymyz da qatty rıza bolǵany sondaılyq, jaryla qol soqty! Qudalar jaǵynyń sondaǵy kóńil kúıin kórseńiz. Ǵajap-p! Sózin túbirimen túsinip jatpasa da, erekshe ekpinmen elitip aıtylǵan kelinge arnalǵan qazaqı salt-dástúr jyrynyń árbir qaıyrymyndaǵy «Aıoko» sóziniń qaıtalanýy olarǵa ájeptáýir ásermen dem bergen sekildi. Ásirese qudasha men quda bala Tolymbek toqtaǵansha shapalaq uryp, bir orynda sekirip, selkildep bıledi de turdy.
Áriptes aǵamyz Satymbek kókem shydamaı ornynan ushyp turyp:
– Áı, Tolymbek, myna aıtqandaryńdy qaǵazǵa túsirip, Qudalardyń qolyna ustat, qolyna... Japon tiline tárjimalap oqysyn! – dep aıqaılady.
...Aspan aınalyp jerge túserdeı, kún kúrkiregendeı, daýyl soqqandaı jańǵyryqpen toı zalyn «tóńkere» jazdap bul kelgen Almatynyń «Frıstaıl» mýzykalyq toby eken. Qulaǵymyz tunyp qaldy. Qyzyl-jasyl sham janyp, dúnıe astan-kesten bolǵandaı áserdemiz. Japon qonaqtardy japonnyń mýzykalyq aýdıotehnıkasymen tańǵaldyrmaq nıeti-aý shamasy? Zamannyń aǵymy. Zamannyń úni. Durys ta shyǵar... Nurlan Albannyń habarlaýynsha bul Kúnshyǵys elinen kelgen qurmetti qonaqtarǵa, Bolat pen Raıhannyń Qudaı qosqan qudasy men qudaǵıyna, qudasha men quda balaǵa arnalǵan otandyq erekshe mýzykalyq án-shashý eken! Dástúr boıynsha endi osy «án-shashýǵa» japon jaǵy jaýap qaıtarýǵa tıis.
Únsizdik bastaldy. Paýza. Shyn aıtam, shybynnyń yzyńy estildi. Qudalar jaqtyń japon tilinde ózara aqyldasyp jatqany shyǵar, sózderi qulaqqa emis-emis jetti.
–Mine, mine... áp-bárekeldi, ózimiz de kútkenbiz, qazaqstandyq «Frıstaıl» tobynyń án-shashýyna Japon elinen Hanoko qudasha jaýap beretin boldy!
Asabanyń daýysy sońǵy eki mınýtta tynyshtyq jaılaǵan záýlim zaldy qaıta jańǵyrtty.
– Hanako qudasha sińlisiniń toıyna qur kelmepti. Qol shapalaqtańyzdar, qadirmendi qaýym, qol shapalaqtańyzdar...
Mını qara kóılekti, taldyrmash deneli súıkimdi qudashanyń kúlgende kúrekteı eki tisi birden kózge túsedi eken. Aýzyn alaqanymen sypaıy ǵana qaıta-qaıta kólegeılep, sonymen... qudasha ortaǵa shyqty. Taǵy tynyshtyq ornady. Jurttyń eki kózi – qudashada.
Bir qolymen ıyǵyna túsken shashyn salaly saýsaqtarymen silkı tarap, ekinshi qolymen aýzyn basyp, kúlimsirep, bizden qol sozym jerde qudasha tur. Únsiz. Beıne oı ústinde, tóńirekti túgel umytyp, qııal jetegine berilgendeı. Qudashanyń mýzykanttarǵa óziniń saz jazylǵan mınýs-dıskisin qaı kezde berip úlgergenin qaıdam, kenet, úıdeı-úıdeı japondyq (!) apparattar shoǵyrlanǵan tustan ózgeshe bir áýezdi mýzyka úni óte baıaý syzylyp shyqty, oǵan teńiz tolqynynyń jaǵalaýǵa uryp shashylǵan jaldarynyń shýy, shańqyldaǵan shaǵalanyń úni qosyldy...
Beıtanys qonaqtyń árbir qımyl-qareketin kirpik qaqpaı qadaǵalap turǵan «frıstaıldyq» ónerpazdyń biri júgirip baryp, úlken ústeldiń ústinde ıesiz jatqan mıkrofondy alyp keldi de qudashaǵa usyndy. Qudashanyń «rahmet» degeni shyǵar, basyn úsh ret ızep, mıkrofondy qolyna aldy. Aldy da... mýzyka úni áli de talmaýsyrap estilip tur, qyzyq bolǵanda, qudasha baıaý basyp baryp, mıkrofondy álgi jigit ákelgen ústelge qaıta aparyp qoıdy. Topqa qarap kózimiz úırene bastaǵan japonsha ısharatpen... úsh qaıtara bas ızedi. Turǵan ornyna qaıtyp keldi. О́zimiz sııaqty... «mıkrofon kerek emes» dep aıtýyna nemese «ym» jasaýyna da bolatyn edi-aý, qudashanyń. О́ıtpedi. О́ıtpedi qudasha... Mıkrofondy óz qolymen asyqpaı qaıtadan óz ornyna aparyp qoıǵanyn aıtsaıshy: japon bolmysy, japondyq minez, tipti ult mádenıetiniń úlgi-úzikteri deıikshi, bizdi tańdandyryp, kóz aldymyzda osylaısha kórinis berdi. Bul kezde álgi tynysy bólek sazdy mýzykanyń tańsyq yrǵaǵy eselenip, bastapqy daýysy zoraıa túsken. Qudashamyz endi eki qolyn ıyǵynyń tusyna deıin baıaý kóterip, bizdeı bıik óksheli oń aıaǵyn jaımen ǵana alǵa sozyp, mýzyka yrǵaǵyna teńele teńselip, terbelip tosyn qımyl tanyta bastady... Sondaı bııazy qozǵalysqa túsken taldyrmash dene mýzyka sarynynan esh jańylyspaı, adaspaı, birdeı qozǵalǵanda ǵoı, tamasha úılesimdilikti kórip, únimiz shyqpaı qaldy. «Ee-e, qudasha án aıtpaıdy eken, bıleıtin bolyp shyqty ǵoı... Qalamsaptaı uzyn, jińishke ókshemen be?»
Mýzyka ekpindep, ústi-ústine údeıe berdi. Álgi jaǵalaýǵa jaımen soqqan tolqyn úıirilip, endi birese alys aıdynǵa, birese kókke qulash sermep, julqyna umtylatyndaı... Qudasha bárimizge eles bergen osynaý tosyn dınamıkalyq yrǵaqtan bir eli qalys qalmaı teńiz betindegi quıynmen birge shyr aınaldy. Grasııalyq symbatty qımyl-qozǵalysqa túsken kúlli dene qımylynan min tabylar emes. Pa-shirkin!..
Toıshy qaýym ornynan turyp alǵan. Kenet... sonaý qıyrdan shyr aınalyp quıyndap jetken taý-tolqyn bıik jaǵalaýǵa bar ekpinimen kelip soqty... soqty da, shashylyp tústi! Áýelep, aryndap shegine jetken mýzyka úni de sol sátte «solq» etti de, sap tyıyldy, bir mezette óshti...
Es jıyp úlgersek, dál qasymyzda, eki-aq qadam jerde, álgi mýzykalyq áserdegi quıynmen birge shyr aınalǵan qudasha eki aıaǵyn eki jaqqa symdaı tartyp, beıne balet tobynyń prıma-bıshisindeı dál qasymyzda... «shpagatta» otyr!.. O, toba!
Tór jaqtan, basqudanyń týǵan aǵasy Estemes kókemniń «Astapyr-alla...» degen tanys daýysy talyp shyqty. Delebesi ábden qozǵan jastarymyz áreń tur eken, kúlli zaldy basyna kóterdi... Jany bir ónerli jandar emes pe, «Frıstaıl» daýylpazyn túbi túskenshe sabalap, solo gıtaranyń sońǵy pernesindegi shıki-daýys quıqa-shashymyzdy shymyrlatyp «shyńǵyrdy-aı!..»
–Bárekeldi, báre-kel-di! Qudashaǵa qurmet, qudashaǵa qurmet, ne degen talant! Ne degen óner! – degen asaba Nurlan Alban bılikti qaıta qolyna aldy...
Bul kezde eki qarys jińishke ókshesimen álgindegi sátte kóz ilespes jyldamdyqpen qalaı tez otyrsa, solaı jeńil ornynan turǵan qudasha, ádettegideı bir qolymen ıyǵyn japqan qolań shashyn artqa silkip, ekinshi qolymen aýzyn sıpaı jaýyp, kúlimsiregen kúıi tórge, qudalar jaqqa ozyp bara jatty... Qas pen kózdiń arasynda aıaqtalǵan bıdiń márelik sátin oı orbıtasynda «qoryta almaı» ań-tań kúıde biz otyrmyz, aýzymyz ashylyp...
Hanoko qudasha oryndaǵan, japon bolmysynyń jádigerindeı bolǵan sol bir, ıá, sol bir japondyq «Týlaǵan teńiz» bıi esimizde umytylmastaı saqtalyp qaldy...
* * *
Kıotodan Aıoko kelin túskeli de arada 18 jyldaı ýaqyt ótipti.
Bolat Amanbekuly taıaýda 70 jasqa tolý mereıtoıyn atap ótti. Instıtýt qabyrǵasynan qarjy salasyna at basyn buryp, mańdaı teri, taban aqysyn adal jegen bilikti qarjygerdiń bul toıyna da aǵaıyn-týǵan taıly-taıaǵy qalmaı túgel jınaldy. Toı dál ýaqytysynda bastaldy... Seksenniń seńgirindegi Estemes kókem týǵan baýyrynyń toıyna bul joly Astanadan at terletip jetipti. «Jýalynyń boranynyń janynda Astananyń borany jaı oıynshyq eken» dep qoıady, kúlimsirep. Zeınetker kókemiz Arqaǵa ábden jersinipti. Rıza.
«Ýaqyt – júırik» degen, Kıotodan kelgen Aıoko kelinniń aıaǵy qutty bolyp, ata-enesine Álıken, Aırısh (qyz), Álıhan esimdi bir qyz, eki ul syılady. Olar otbasymen bir jyl Qazaqstanda – Almatyda, bir jyl Japonııada – Kıotoda qyzmet etedi. Jastardyń bıznes-josparlary solaı qurylǵan. Nemereler eki jaqtyń da bilim nárinen sýsyndap, qatarlarynan esh qalys qalmaı, teń dárejeli dáris alyp júr. Eki jaq ta talaı-talaı qudalyq saparda bir-birine ózara teńdeı «jorǵa júgirtip», balalardyń ósip órkendegenderine kóńilderi kónship otyr. Eń qyzyǵy, Bókeń aıtqandaı, eki elde de qudalar dastarqan basyna jınalǵanda kádimgi ózimiz sııaqty... kilemge tóselgen quraq kórpeniń ústinde jastyqqa jantaıyp-jatyp, maldasquryp otyrady eken, senesiz be?
Mereıtoı ústindegi jerseriktik beınebaılanysta toı ıesi Bókeńdi, onyń jan-jary Raıhandy, Aıokonyń týǵan qaınaǵasy Raýannan taraǵan urpaqty Kúnshyǵys elindegi jaqyndary japa-tarmaǵaı quttyqtady. Tili jańadan shyqqan nemerelerine deıin «Ata! Týǵan kún mereıtoıyńyz qutty bolsyn!» dedi qazaqsha byldyrlap...
Skandınav taıaqshalaryna súıenip júrip-aq osy toıdyń ústinde «tvıst»-bıdiń túbin túsirip bılegen «seksenge kandıdat» – Satymbek kókem «Oý, beınebaılanystan Hanoko qudashamyzdy kórmedik qoı...» dep qaldy. Jaýapty da tez aldyq: týrızm bilgiri Hanoko qudasha issaparmen Kıý-Sıý aralynda júr eken.
Shodjı quda men Iýmıko qudaǵı – ekeýi de esh ózgermepti... Sheshek atqan sakýranyń saıasynda turyp, Almatydaǵy qudasy men qudaǵıyna júrekjardy ystyq sálemderin joldady. Kıotodan kelin túsken sol kúzdegi toı áli kúnge kóz aldymyzda, frak kostıým kıgen quda men kımono kıgen qudaǵıdyń sózi de qulaǵymyzda – «Kúnshyǵys elinen at aryltyp kelgendegi bar arman-maqsatymyz – osy qyzymyz baqytty bolsa eken, jaqsy jandarmen quda bolsaq eken...» dep jınalǵan toıshy qaýymǵa amanat júktegendeı edi-aý sonda olar. Armandaryna jetipti! Áýmın deıik!.. «Quıryq baýyr asasyp, betterine un jaqqan» japon qudalar júzderinen ımany tógilip, jarqyrap-jadyrap, ózimiz sııaqty... «uzaq sóılep, shynyn aıtyp, syryn ashyp» aqjarylqap kóńilderin bildirip jatty.
Talǵat SÚIINBAI,
«Egemen Qazaqstan» gazetiniń ardageri
Almaty