Ǵylymdy tájirıbemen ushtastyrǵan

Ǵylymı zertteý ıns­tı­­týty alǵashqy kezde Bilim jáne ǵylym mı­nıstr­ligi Maqtaaral maqta sha­rýa­shylyǵy tájirıbe stansasy bo­latyn. Bul mekeme keıinnen Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­ligi janyndaǵy «Qazagroınno­va­sııa» aksıonerlik qoǵamyn­yń quzy­ryn­da edi. Ibadýlla Izátil­la­uly osy stansany ilkimdilik­­pen basqarýynyń arqasynda ­Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi­ne tikeleı qaraıtyn Qazaq maqta sharýashylyǵy ǵylymı zert­teý ınstıtýty dárejesine deıin kóterildi.

Ibadýlla óte izdenimpaz ǵa­lym boldy. Maqtanyń birneshe joǵary surpyn shyǵaryp, patent aldy. Qytaı, Izraıl, Túr­kııa, Brazılııa, Argentına, AQSh, О́zbekstan, taǵy basqa da el­der­diń ǵa­lymdarymen tikeleı baılanys jasap, maqtanyń eń tıimdi suryptaryn shyǵaryp qana qoımaı, olardy óndiriske en­giz­di. Maqta­nyń ár tústi túrin shy­ǵardy. Boıaý emes, tabıǵı túster úlken ǵylymı jańalyq boldy. Maqta jónindegi joǵary ǵylymı zertteý jumystarynyń avtory retinde Ibadýlla Úmbetaevtyń eńbegi laıyqty baǵalanyp, áýeli Ulttyq ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi, odan soń UǴA akademıgi bolyp saılandy.

Ibadýlla Izátillauly kór­nek­ti ǵalym, bilikti uıymdastyrý­­shy bolýymen qatar memleket qaı­ratkeri edi. Boıyndaǵy tabı­ǵı talantyn, iskerligin jan-jaq­ty kórsete bildi. Elmen etene aralas­ty, ortasyna syıly boldy. Ha­lyqtyń jaǵdaıyn tereń biletin azamattyń Jetisaı aýdanynyń ákimine taǵaıyndalǵany da kez­deısoq emes. Ol qaı qyzmette júr­se de ózin elshil tulǵa retinde kórsete bildi. Ibadýllanyń pat­rıottyq, ultqa janashyr tamasha bir isin keıingi urpaqqa úlgi retinde aıtqym keledi. Táýelsiz­dik alǵannan keıingi kezeńde myna­daı úlken másele shyqty. О́zbekstanda 1,5 mıllıon qa­zaq, Qazaqstan­da jarty mıllıon ózbek turatyn. Munyń bá­rin anyqtap dálelde­­gen – 1994–1997 jyldardaǵy Qazaq­stan­nyń О́zbekstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Nájimeden Esqalıev. Ol da Ibadýlla sııaqty ultyna jany ashıtyn qaırat­ker edi. Elshi О́zbekstandaǵy bar­lyq qazaqtyń aty-jónin, týǵan jylyn, qaı jerde turaty­nyn ábden zertteıdi. Buryn О́zbek­stan basshylyǵy atalǵan elde jarty mıllıondaı qazaq tura­dy deıtin. Bir kúni Nájimeden Yq­san­uly maǵan keldi. Ol kezde Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Túrkistan memlekettik (keıin­­nen Halyqaralyq qazaq-túrik ýnı­versıteti boldy) ýnıversı­te­ti­niń rektory edim. Nájimeden ma­ǵan mynadaı ótinish aıtty: «О́­zbekstanda qazaq tilinde sabaq be­retin muǵalim jetispeıdi. Bul qan­dastarymyzdyń ana tilin­de bi­lim alýyna kedergi bolyp otyr».

Shymkenttegi pedagogıka­lyq ınstıtýt ol kezde Túrkistan mem­­le­kettik ýnıversıtetiniń qu­ra­myna kiretin. Men «Shym­kent peda­gogıkalyq ınstıtýtyn­da О́zbek­stannan kelip oqı­tyn stýdentter­ge kvota bólip, qa­zaq jastaryn oqýǵa qabyl­da­ıyq» degen usynysymdy ­aıt­tym. Nájimeden Yqsanuly: «Qazir jaǵdaı óte qıyn. Tash­kent arqyly kedennen ótip, ­Shym­­­kentke baryp oqýǵa olar­dyń qarajaty jetpeıdi. Sondyq­tan О́zbekstandaǵy qazaqtar tura­tyn aýdandarǵa jaqyn Jeti­saı qalasynan ýnıversıtettiń ­fılıalyn ashsańyz yńǵaıly bolar edi», dedi. Men sol kezdegi Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ákimi Zaýytbek Turysbekov­pen sóılesip, osyndaı másele bar eke­nin aıttym. Zaýytbek Qaýys­bekuly Jetisaıdan ýnıver­sı­tettiń fılıalyn ashý týraly bas­tamamyzdy quptady. Jetisaı aýdanynyń ákimi qyzmetindegi Ibadýlla Izátillaulymen sol kezde tanysyp, sóılestim. «Bul oıyńyz durys. Jetisaıdan mindetti túrde ýnıversıtettiń fılıalyn ashý kerek. Shekara tıip tur. Shekaranyń arǵy jaǵynda óńkeı qazaq aýyldary. Sol aýyldyń balalary kelip, Jetisaıda bilim alady», dedi ­aýdan ákimi.

Ýnıversıtettiń fılıalyn ashý úshin ǵımarat kerek boldy. Ibadýlla janashyrlyq­pen ǵımarat máselesin jyldam she­ship berdi. Men Túrkııa tara­py­nan qosymsha qarjy sura­dym. Sóı­tip, biz aýdan orta­ly­ǵy Jeti­saı qalasynan ýnıver­sıtet fılıa­lyn ashtyq. О́zbekstannyń kópte­gen aýlynan qazaqtyń bala­lary kelip, osy oqý ornynda bilim al­dy. Keıin ol fılıal Halyq­ara­lyq qazaq-túrik ýnıversı­te­ti­nen bólinip shyǵyp, óz aldy­na Syrdarııa ýnıversıteti de­gen atpen jumysyn jalǵastyr­­dy. Mine, osy ýnıversıtetti Iba­­dýl­la Úmbetaevtyń kómeginiń arqa­syn­da ashqan bolatynbyz. Ol aýdan ­ákimi retinde qaýyrt jumysy bola ­tura, biraz ýaqyt osy sharýamen tike­leı ózi aınalysyp, istiń alǵa ba­sýyna septigin tıgizdi. Ult múd­desi úshin atqarǵan osy qyzmeti­niń ózi kóptegen maman daıar­lap, solar arqyly О́zbekstan­daǵy qandastarymyzdyń ana tilinde bilim alýyna septigin tıgizdi.

Ibadýlla Izátillaulymen keıin de qyzmet babymen baılanysymyz úzilgen joq. Onyń eldi damytý tóńiregindegi usy­nystaryn Úkimetke jetkizip otyr­dym. Sol kezde ár túrli tústi maq­ta ósirýdiń jańa tehnolo­gııa­syn jasap shyǵardy. Eli­miz­de birinshi ret ol basqaratyn ıns­tıtýtta jańa ǵylymı-tehnıka­lyq óndiriske baǵyttalǵan nátı­jeli zertteýler júrgizildi. So­nyń basynda ǵylymı jetek­shisi bolyp Ibadýlla Úmbetaev otyrdy. Onyń maqtadan ár­túr­li buıym, túrli tústi mata shy­ǵaryp, shetelge eksporttaý týraly memleketaralyq jobalary boldy. Ǵalym maqta salasy­nyń ǵylymı zertteý teorııasyn bilip qana qoımaı, ony tájirıbede qoldaný joldaryn kórsetti.

Meniń baıqaǵanym, Ibadýl­la Izátil­lauly ómirde óte qa­ra­paıym, darqan minezdi, úlken uıymdastyrýshy, ǵalym retin­de tek Qazaqstanǵa emes, shetel ǵalymdarynyń arasynda da keńinen tanymal boldy. Onyń zerthanasyn kórýge Qytaı, Izraıl, taǵy basqa da kóptegen eldiń ǵalymdary da keldi. Ǵa­lymnyń ǵylymı zertteý ju­mystaryn kórip, óte joǵary baǵalady.

Ibadýlla Úmbetaev maqta­nyń elıtalyq tuqymdaryn da­ıyndaý, ony saqtaý, iske asy­rý, egý tehnologııasynyń erekshe­­ligi qandaı bolý kerektigin túbe­geı­li zerttedi. Onyń 400-ge jýyq ­ǵ­y­ly­mı maqalasy, 3 monogra­fııa­sy, 8 kitaby jaryq kórdi. Táji­rıbelik mańyzy bar 50 ǵy­ly­mı zertteý patenti taǵy bar. Bul – úlken kórsetkish. 10 pa­ten­ti halyqaralyq deńgeıde mo­ıyn­dalǵan. Oǵan qosymsha Ibadýlla Izátillauly 13 avtorlyq kýálik ıesi. Ol óte jańashyl, jetekshi ǵalymdarymyzdyń biri edi.

Ibadýlla Izátillaulynyń eńbegi ár kez joǵary baǵalan­dy. Birqataryn atap ótetin bol­saq, keńes odaǵynyń Máskeý­de ótken Búkilodaqtyq halyq sharýashylyǵyn damytýdaǵy je­tistikteri kórmesinde eki altyn, bir qola medaldyń laýrea­ty atandy. Qazaqstannyń eń­bek sińirgen qaıratkeri, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń laý­rea­ty, Jetisaı jáne Maqta­aral aýda­nynyń, sondaı-aq Túrkis­tan ob­lysynyń qurmetti azamaty.

Bir sózben aıtqanda, Iba­dýlla Úmbetaev sheteldik ǵalym­dardyń ózi moıyndaǵan, eli maq­tan tutatyn úlken ǵalym boldy. Maqta sharýashylyǵynda jańa­shyl, eleýli jetistikteri bar. Biz Ibadýllanyń áli de talaı jańa jetistikterin kóretin edik. О́kinishke qaraı, ómirden erte ozdy. Degenmen onyń el úshin jasaǵan eńbegi ulan-ǵaıyr.

Elimizdiń kórnekti memle­ket jáne qoǵam qaıratkeri, jetek­shi ǵalymy, qımas dosymyz akademık Ibadýlla Úmbetaev­tyń jarqyn beınesi jadymyzda máńgi saqtalady. Onyń el úshin jasaǵan eńbegin keıingi urpaq ta bile júrýi úshin ǵalymnyń atyn Maqtaaral maqta sharýashy­ly­­ǵy tájirıbe stansasyn Qazaq maq­ta sharýashylyǵy ǵylymı zertteý ınstıtýty dárejesine de­ıin kótergen, ózi ómiriniń sońy­na deıin qyzmet etken, talaı ǵy­ly­mı jańalyqty ashýǵa muryn­dyq bolǵan mekemeniń Ibadýl­la Izátillaulynyń atymen atalýyna usynys jasar edik. Mun­daı tájirıbe elimizde buryn­nan bar. Sol úrdisti jalǵasty­ryp, Ibadýlla Úmbetaev atyndaǵy Qazaq maqta sharýashylyǵy ǵy­lymı zertteý ınstıtýty dep atasaq, bek jarasar edi. Ardaqty aka­demık mundaı qurmetke ábden laıyq.

Murat JURYNOV,

UǴA RQB prezıdenti, akademık