Agroónerkásip kesheni salasyndaǵy basym baǵyttyń biri – mal sharýashylyǵyn damytý. Jeke adam ne sharýa qojalyǵy qolyndaǵy malyn asyldandyrý arqyly odan mol ónim alýdy kózdese, oǵan memleket tarapynan qoldaý kórsetiledi. Byltyr asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn damytý, mal sharýashylyǵy ónimderiniń ónimdiligi men sapasyn arttyrý úshin sýbsıdııalaýǵa 147 mlrd teńge bólingen. Bıylǵy qarajat kemshindeý. Osy jyly 108 mlrd teńge qarastyrylypty.
Palatalarǵa shyn báseke kerek
Májilis depýtaty, «Aýyl» partııasy fraksııasynyń múshesi Anas Baqqojaevtyń pikirinshe, asyl tuqymdy mal ósirýde jáne kóbeıtýde túsinbeıtin jaǵdaı kóp. Ras, buryn keńestik sharýashylyqtarǵa memleket tarapynan maldy asyldandyrýǵa erekshe qamqorlyq boldy. О́ıtkeni barlyq mal memleketke tıesili, sondyqtan seleksııalyq jumysqa, aýrýdyń aldyn alýǵa tikeleı aralasatyn. Qazir tórt túlik jeke qurylymdar qolynda. Demek olardyń ıeleriniń túsinigi boıynsha mal basyn asyldandyrýǵa memleket múlde aralaspasa kerek.
«Mine, osy túsinik bizdi qurtyp otyr. Meniń oıymsha, memleket asyl tuqymdy malǵa qatysty jumysty ýysynan shyǵarmaýǵa tıis. 2010-2011 jyldary alǵash ret sút baǵytyndaǵy iri qara mal sharýashylyǵynyń respýblıkalyq palatasy quryldy. Bul – óz jumysyn ózi retteıtin, birneshe sharýashylyq birikken uıym. Qazir mundaı uıymnyń jeteýi bar. Qoı sharýashylyǵy boıynsha 17 palata qurylǵan. Rasyn aıtsaq, qazir mundaı palata qurǵyshtar ár baǵytpen ár óńirde kóbeıip tur. Biz mynany túsinýimiz kerek. Naryqtyq ekonomıkada asyl tuqymdy mal ne úshin kerek? Búginde halyqtan túsken salyqty asyl tuqymdy túlikti damytý maqsatynda sharýashylyqtarǵa sýbsıdııa retinde berip kelemiz. Sebebi odan alynatyn ónimniń joǵary sapada ári mol bolǵanyn qalaımyz. Tipti mal basy az bolsa da, sútti nemese etti kóp beretin tuqym kóbeıgeni jaqsy ǵoı. Asyl tuqymdy mal basy ósip, ónimdilik joǵarylaǵan saıyn azyq-túlik baǵasy retteledi, halyq qaltasyna salmaq túspeıdi. Demek asyl tuqymdy tórt túlik – aýyl sharýashylyǵymyzdaǵy eń berik dińgek. Biraq joǵaryda aıtqandaı, sany kóp, sapasy joq palatalarǵa erkindik berilip ketti. Iаǵnı ózderi basy birigip, mal tuqymyn jaqsartýda jumys istesin degen pikirmen olardy qadaǵalaýsyz qaldyrdyq», deıdi depýtat.
Depýtattyń aıtýynsha, birinshiden, asyl tuqymdy seleksııalyq jumys aqsady, ekinshiden, munda kez kelgen sorttaǵy mal tirkelgen. Durysy, asyl tuqymdy degen parametrge saı emes mal da tizimge kirip ketken.
«Shetelderde mundaı palataǵa múshe asyl tuqymdy sharýashylyq ıesi óz túlikterin teksertip otyrady. О́ıtkeni soǵan múddeli. Onyń et kúıindegi jáne tirileı salmaǵy nemese súttiligi, jalpy asyl tuqymǵa saı kelý parametrin ózi tirkelgen palatasy tekseredi. Soǵan oraı baǵalaıdy. Ony arnaıy bazaǵa engizip, fermerdiń ósirip otyrǵan barlyq malynyń ortaq parametri anyqtalady. Osy arqyly sol palata ishinde qurylǵan asyl tuqymdy ortalyqtar, ıaǵnı atalyqtarmen jumys isteıtin uıym fermermen birge jumys isteıdi. Sharýashylyqtaǵy eń myqty qoshqar ne buqa tańdalyp, ony erekshe kútimge alyp, qoldan uryqtandyrý arqyly bolashaqtaǵy tóldiń sapasyn zertteıdi. Bul jerde 100 buqanyń ishinde bir ǵana atalyqtyń uryǵy myqty bolýy múmkin. Osylaısha, bıylǵy anyqtalǵan deńgeıdi sapaly atalyqtar arqyly ótken jylǵy ónimdilikpen salystyryp, genomdyq boljaý arqyly jylma-jyl ónim deńgeıin arttyryp otyrady. Mine, osyndaı keshendi jumys arqyly ónimdilikti kóbeıtip, durys jolmen damıdy. Al bizde kerisinshe, atalyqpen jumys isteıtinder ózinshe bólek, palatalar óz aldyna ólmestiń kúıin keship keledi», deıdi Májilis depýtaty.
Palata basshylyǵy kez kelgen tuqymdy tirkeı beretin kórinedi. Arnaıy jeke mamandar da qaǵaz júzinde anyqtama bere salýy múmkin. Olarǵa da sharýashylyqtar óz qarjysyna mal tuqymyndaǵy sapa kórsetkishin anyqtaýǵa tapsyrys beredi. Aqshasy tólengen soń jeke sarapshy sharýashylyq ıesiniń kóńil kúıine qaraı otyryp, asyl tuqymdy mal basynyń paıyzyn kóbeıtip berýi ábden múmkin. Bul anyqtama qaǵazy palataǵa tapsyrylǵan soń ol taraptan da sol asyl tuqymdy sharýashylyqty artynsha tekserý, anyq-qanyǵyn bilý jumysy júrgizilmeıtinge uqsaıdy. Tipti ony júrgizetin palatada shtattyq maman joq. Asyl tuqymdy dep sanalǵan mal basy ósken saıyn palataǵa tólenetin jarnapul kóbeıe túsedi eken.
«Eger palata tarapynan qadaǵalaý bolyp, asyl tuqymdy sharýashylyqtaǵy mal sapasy men ónimdiligi týraly teris nátıje shyǵaryp, quramǵa qabyldamasa, biraz dúnıe durystalar edi. Biraq oǵan shama joq. О́ıtkeni mal basy asyl bolsa da, bolmasa da, tirkelgen maldyń árqaısysynan aqsha túsetin bolǵan soń, ár palata óz qyzmetkeriniń aılyǵy ne basqa qajettiligi týraly oılana otyryp, asyl tuqymdy mal dep tirkeı salýy ábden múmkin», deıdi depýtat.
Irilendirýdiń tıimdi tusy
Mal sharýashylyǵynyń ardagerleri men sarapshylar seleksııalyq jumys pen qymbat asyl tuqymdy túlik sanyn kóbeıtýde kooperatıvtiń tıimdi ekenin aıtyp keledi. Máseleni tek birikken jaǵdaıda ǵana sheshýge bolady. Sonymen qatar juqpaly aýrýlardyń aldyn alý, emdeý men karantın sharalaryn jasaý jeke ári shaǵyn qojalyqtarǵa tym aýyr.
«Aýyldaǵy mal ósirip otyrǵan 3-4 shaǵyn qojalyq biriktirilip, ujymdyq birlestik bolǵany jaqsy-aq. Biriksek, utarymyz kóp. Aldymen salany jetik meńgergen bilikti basshy kerek. Olar asyl tuqymdy mal basyn kóbeıtý, jem-shóp qoryn ázirleýge qajetti tehnıkalardy alý, oǵan tómengi paıyzben nesıe qarastyrý sııaqty qoldaýǵa jedel ıe bola alady. Ári qaraı buǵan qosymsha teri men jún óńdeıtin shaǵyn óndiris sehtary ashylǵany tıimdi. Asyl tuqymdy mal basyn kóbeıtkenimen, onyń ónimin suryptaıtyn kásiporyn bolmasa, árıne, bastalǵan is keri ketedi. Ásirese aýyldyq jerde bordaqylaý alańy, sút ónimderin óńdeıtin shaǵyn kásiporyn ashýǵa memleket qolaıly jaǵdaı týǵyzyp, sol taýarlardy dúken sórelerine deıin jetkizýge múmkindik bolsa, el jaǵdaıy birte-birte túzeledi», deıdi Aýyl sharýashylyǵy ardagerler korporasııasynyń qurmetti ardageri Japparberdi Berjanov.
Onyń sózinshe, burynǵy keńestik dáýirdegi mal basyn asyldandyrýdy armandamaǵan jón. Ol kezeń kelmeske ketti. Endi qolda bar tuqymdy qurtpaı, basyn kóbeıtýge tıisti qoldaý jasalýy kerek.
«Ras, buryn asyl tuqymdy túlikke basa nazar aýdaryldy. Et, teri jáne jún men sút baǵytynda ári jeke-jeke baǵytta mal ósiretin iri keńsharlar jumys istedi. Toqyraý jyldary tarap ketti. Mysaly, teri baǵytynda qarakól qoı sharýashylyǵyn aıtalyq. Kóp jerde muny qoldan uryqtandyrdy. Ártúrli klastyq sortqa bólingen analyqtardy bólek baqqyzdy. Iаǵnı birinshi klasty analyqtardy 600 basqa toltyryp, bir otar etip arnaıy kútimge alatyn. Atalyqtar bólek, óz sortymen erekshe kútimmen baǵylady. Kúzdiń kúni shaǵylysý pýnktine ákelip, uryqtandyrýshy-tehnıktiń, ıaǵnı osemenatordyń kómegimen uryqtandyrý jumysy bastalady. Ol birneshe qoshqardyń uryǵyn jasandy qynappen alyp, ony arnaıy zerthanada zertteýden ótkizgen soń, talapqa saı myqty elıtalyq qoshqardyń uryǵyn ǵana tańdaıdy. Muny birinshi klasty analyqtyń jatyryna arnaıy qurylǵymen jiberedi. 150 kúnnen soń bólek jaıylymda baǵylǵan analyqtardyń tóldeý maýsymy bastalyp, týylǵan qozylar da tıisti zertteýden ótetin. Erkek tóldiń terisi qadaǵalanyp, sorty joǵarylardy arnaıy kıim óndirisine jóneltip otyrdy. Osylaısha, qoıdyń sapasyn mamandar jylma-jyl kóterdi. Al qazir she? Ol júıe joıylǵaly qoı tuqymynyń barlyǵy shatys, aralas bolyp ketti. Kúıik kezi de ártúrli. Týǵan tóldiń tuqymyn ashyp aıtý qıyn», deıdi Japparberdi aqsaqal.
Ardagerdiń aıtýynsha, qoldan uryqtandyrý tehnologııasyn qoldaný deńgeıiniń tómendeý sebebi – uryqtandyrýshy mamandardyń tapshylyǵy men tıisti memlekettik baǵdarlamalardyń joqtyǵy áser etip tur. Ekinshiden, shaǵyn jáne orta sharýashylyqtardyń kóbi qoldan uryqtandyrý ádisiniń tıimdiligin áli túsine bermeıdi.
Elimizde 36 myńǵa jýyq aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshisi asyl tuqymdy túlik ósirýmen aınalysady. Sanyn arttyrý, jalpy mal basyndaǵy asyl tuqym túlik úlesi, ónim kólemin ulǵaıtý, aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshilerin memleketten qoldaý sharalary múlde joq deýge kelmes. Búginde olarǵa eki baǵyt boıynsha sýbsıdııa beriledi. Biri – asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn damytý, ekinshisi – ónim óndirý. Bul sharalar jergilikti bıýdjet arqyly oryndalyp jatyr. Atalǵan baǵyttardy sýbsıdııalaý Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń 2019 jylǵy 15 naýryzdaǵy №5 buıryǵymen bekitilgen.
Asyl tuqymdy túıeniń bir basyn satyp alýǵa 100 myń teńge qaralǵan. Jylqyǵa da osy baǵa. Importtalǵan asyl tuqymdy qoshqar satyp alýǵa ár basyna – 150, analyǵyna 30 myń teńge qarastyrylǵan. Otandyq analyq tuqymǵa 15 myń teńge beriledi. Al táýir otandyq buqaǵa – 150 myń, analyǵyna da osy soma tólenedi. Etti-sútti analyq iri qarany TMD elderinen ákelseńiz – 225, al tipti odan ári Aýstralııa, Soltústik ne Ońtústik Amerıka, Eýropadan aldyrsańyz 300 myń teńge sýbsıdııa beriledi. Sútti baǵyttaǵy túliktiń sýbsıdııa baǵasy basqa. Sharýashylyqtar men kooperatıvterge belgilengen qarjy kólemi de bólek. О́nim týraly aıtar bolsaq, bıýdjet qarajaty esebinen qymyzdy óndirý men óńdeý qunyn arzandatýǵa lıtrine – 60, shubatqa 55 teńgeden sýbsıdııa tólenedi.
Respýblıkadaǵy asyl tuqymdy iri qara – 885,9 myń, qoı – 2 113,1 myń, eshki – 1,4 myń, jylqy – 45,9 myń, túıe 1,9 myń bas degen málimet bar. Áıtkenmen jekeshelendirý kezeńinde mal ataýly kúızeliske tap keldi. Árkim óz úlesin alyp, sharýasyn kúıttep, qoldaǵy malynan barynsha tabys alýdy ǵana maqsat tutty. Sharýashylyqtar bóliniske túsip, asyl tuqymdy maldyń parqy elenbedi. Esebi de durys júrgizilmedi. «Sonda bizdegi asyl túliktiń sany az ba, kóp pe?» degen saýal kóldeneńdep aldymyzdan shyǵa beredi.