Altyn Orda tarıhynyń sońǵy kezeńi

Qarap otyrsaq, sońǵy 5-6 jyl ishinde otandyq tarıhshylar úshin eń ózekti máseleniń biri Altyn Orda men Joshy Ulysy tarıhyna qatysty taqyryptar bolyp otyr. Bul taqyryptar burynnan ǵylymı turǵydan mańyzdy bolyp kelse, atalǵan eki memlekettik qurylymdardyń 750 jáne 800 jyldyq merekeleri jóninde Reseı men Qazaqstan basshylarynyń resmı túrdegi sózderinde arnaıy atap ótýi bul taqyryptarǵa saıası sıpat berdi, taqyryptyń ózektiligin odan ári aspandatyp jiberdi. Sol kezden beri Reseıde de, Qazaqstanda da Altyn Orda men Joshy Ulysy tarıhyna arnalǵan kóptegen sharalar, ásirese zertteýshi­ler men mamandardyń qatysýymen birneshe iri halyqaralyq ǵylymı jıyn ótkizildi. Ol jıyndarda kópte­gen tolǵaqty máseleler kóterildi, jańa baǵyttar aıqyndaldy, burynǵylar­ǵa jańasha kózqaras turǵysynan qaraý qolǵa alyndy, tyń oılar aıtyldy.

Osy jerde qalyń kópshilik tolyq túsine bermeıtin mynadaı máseleni aıta ketsek deımiz. Altyn Orda men Joshy Ulysyn bir ataý, ortaq uǵym, bir memleket dep oılaıtyn, qabyldaıtyn adamdar barshylyq. Olar nege Altyn Ordaǵa 750 jyl, Joshy Ulysyna 800 jyl tolyp otyr degen saýalǵa qınalyńqyrap qalady. Soǵan­ baılanysty oǵan túsindirme bere ketken jón.

Shyńǵys han 1219-1221 jyldar ara­lyǵynda Deshti Qypshaq aýmaǵy men Horezm shahtary memleketin tolyǵy­men jaýlap alǵannan keıin jáne 1223 jyl­ǵy barlaý maqsatyndaǵy soltústik Iran, orys knıazdary men Edil ózeniniń arǵy jaǵyndaǵy Qypshaq handaryna qarsy uıymdastyrylǵan jeńisti joryqtan soń (Qalqa ózeni boıyndaǵy shaıqas) báıbishesinen týǵan tórt ulyna barlyq jerlerdi basqarýǵa bólip beredi. Úlken uly Joshyǵa – Ertis ózeninen Edil ózenine deıingi Deshti Qypshaq aýmaǵy, Ońtústik Qazaqstan jerleri beriledi. Al ekinshi ul Shaǵataıǵa – Maýerennahr men Shyǵys Túrkistan (Mańlaı Súme) aýmaqtary beriledi. Osy aýmaqtar kóp uzamaı jazba derekterde alǵashqy basqarýshylar­dyń esimderimen – Joshy Ulysy, Shaǵa­taı Ulysy dep atalyp ketti. Joshyǵa qaraǵanda Shaǵataı esimine qatysty kóp ataýlar paıda boldy. Olar – Shaǵa­taı Ulysy, Shaǵataı urpaqtarynyń memleketi, shaǵataılyqtar, shaǵataı tili, shaǵataı jazýy degen ataýlar. Al Joshy esimine qatysty – Joshy Ulysy, Joshy urpaqtary jáne Ortalyq Qazaq­standaǵy Joshy han kesenesi ataýy ǵana.

1224 jyly Shyńǵys han uldaryna jer bólip bergen soń keri oralady. Osy dataǵa bıyl 800 jyl tolyp otyr. Sol sebepti de elimizde Joshy Ulysynyń qurylǵanyna, paıda bolǵanyna segiz ǵasyr tolǵandyǵy atalyp jatyr.

Joshy Ulysynyń ekinshi bıleýshisi ári Joshynyń murageri Batyı han­­nyń Batys elderine qarsy jeti jyldyq (1236-1242) joryǵy nátıjesinde, Moń­ǵol ımperııasynyń aýmaǵyna Sibir, bashqurt, býlgar, soltústik Kavkaz jer­­leri, Shyǵys Eýropaǵa deıingi óńir­ler ba­ǵyndyrylady. Jańadan baǵyn­dy­rylǵan jerlerdiń bári Joshy Ulysy quramyna qosylady. Al Joshy Ulysy bolsa, Mońǵol ımperııasynyń bir uly­sy ǵana boldy, ımperııa ortalyǵy Qara­qorymǵa baǵyndy.

1241 jyly Úgedeı qaǵan qaıtys bol­ǵannan keıin jańa qaǵan saılaýda al­ǵash ret Shyńǵys hannyń nemereleri ara­synda aýyzbirshilik bolmady. Batyı han bastaǵan Joshy urpaqtary Úge­deı­diń jesiriniń taqqa otyrýyna qar­sylyq bildirip, Qaraqorymǵa barmady. Odan keıin bul oqıǵa 1246 jyly Úge­deıdiń uly Gúıik taqqa otyrǵanda da qaı­talanady. Al 1249 jyly Joshy uldary Qaraqorymda Tóleniń uly Móńkeniń bılikke kelýine kómektesedi. Osylaısha, Edildiń tómengi aǵysy boıyndaǵy Saraı qalasy men Mońǵolııa aýmaǵyndaǵy Qara­qorym arasynda birde salqyn, birde jyly qatynas ornyǵady.

1259 jyly Móńke qaǵan qaıtys bo­lyp, ósıeti boıynsha kishi inisi – Aryq­buǵa taqqa otyrady. Ony Móńke qaǵannyń Qytaıdy baǵyndyrǵan Qubylaı atty taǵy bir inisi moıyn­damaıdy. Sóıtip, bir mezgilde bir ımpe­rııada eki qaǵan paıda bolady da, olar ózara kúres júrgizedi. Kúres 1260 jyl­­­­dardyń sońyna deıin jalǵasady. Kú­resýshi jaqtar ózderine Shyńǵys hannyń Joshydan, Shaǵataıdan, Úge­deı­den taraǵan urpaqtaryn tartady. Sonyń arqasynda Úgedeıdiń nemeresi Haıdý kúsheıip shyǵa keledi. Haıdýdy Saraıdaǵy Joshy urpaqtary qoldaıdy. Aqyry, 1269 jyly kúresýshi jaqtar Talas ózeni boıynda Quryltaı shaqy­ryp, soǵystardy toqtatý jóninde she­shim qabyldaıdy. Talas Quryltaıynda­ǵy saıası sheshim boıynsha Mońǵol ımpe­rııasynyń ydyraǵandyǵy jáne onyń ornynda bir-birine baǵynbaıtyn bes memlekettiń – Qubylaıdyń, Hulaǵý­dyń, Haıdýdyń, Shaǵataı urpaqtary­nyń memleketteri men Joshy Ulysy­nyń negizinde Joshy urpaqtarynyń mem­­leketi qurylǵandyǵyn áıgileıdi. Joshy urpaq­tarynyń memleketi ǵyly­mı ádebıetterde ártúrli atalady, biraq ta Altyn Orda degen ataý keń ta­­ral­ǵan. Osylaısha, Altyn Ordanyń qu­­ry­lýyn tarıhshylar 1269 jylǵy Talas Quryltaıynan bastaıdy. Al oǵan de­ıin­gi 45 jyldyq kezeń Joshy Uly­synyń ta­rıhyna enedi.

Keıbir tarıhshylar Altyn Ordanyń qurylǵan jyly dep 1242 jyldy aıtady. Oǵan negiz bolǵan oqıǵa – Batyı hannyń jeti jyldyq joryqtan soń Qaraqorymǵa barmaı, Edildiń tómengi aǵysy boıynda Saraıdy saldyryp, qystap qalýy.

Eki jarym ǵasyrlyq tarıhy bar Altyn Ordanyń saıası tarıhyn shartty túrde qurylý men qalyptasý, kúsheıý men nyǵaıý jáne ydyraýshylyq pen kúıreý kezeńderi dep úshke bólýge bolady. Joshy Ulysynyń qurylýy men qalyptasýy – 1224-1312 jyldary, kúsheıýi kezeńi 1312-1359 jyldar aralyǵynda bolsa, al ondaǵy ydy­raý­shylyq úderister men kúıreýi 1360-1502 jyldary ótedi. Ydyraýdyń tereńdeý barysynda bul memleket Úlken Orda ataýyna ıe bolady.

XV ǵasyrdyń ortasynda Altyn Orda­nyń oń jaǵyndaǵy aýmaqta bir­neshe ­derbes handyq qurylady. Olar Qyrym, Qazan, Sibir, keıinnen Qajytarhan handyqtary men Noǵaı Orda­sy bolatyn. Al ortalyq bóliktegi jurt ataýy Úlken Orda dep atalady.

Úlken Ordada Kishi Muhamed han 1437-1459 jyldary bılik qurdy. Bul jyldary Edildiń arǵy jaǵynda paıda bolǵan handyqtar halyqaralyq qaty­nastarda moıyndalyp, óz múdde­lerine saı syrtqy saıasat júrgize bastaıdy. Qyrym handyǵy túrik sultanymen, Más­keý knıazdyǵymen jaqsy saıası qa­ty­nastar ornatsa, Úlken Orda Lıtva knıaz­dyǵymen odaqtasady.

1459 jyly Kishi Muhamed han qaıtys bolyp, artynda Mahmut jáne Ahmet atty uldary qalady. Alǵashynda úlken ul Mahmut han taǵyn ıelense, 1465 jyly odan Ahmet han bılikti tartyp alady. Al Mahmut bolsa, óz jaq­tas­ta­ry­men qashyp, Qajytarhandy basyp alady da, jeke Qajytarhan (Astra­han) handyǵynyń negizin qalaıdy. Osy­laısha, Úlken Ordanyń ońtústik bóligi odan bólinip ketedi.

Úlken Ordanyń bıleýshisi Ahmet han – zertteýshilerdiń pikirinshe, Máskeý knıazdary saıası jaǵynan táýeldi bolǵan Úlken Ordanyń sońǵy bıleýshisi. Onyń bıligi tusynda Úlken Orda birshama nyǵaıady. Mańǵyt bıi, Úlken Ordada ­beklerbek laýazymyn atqarǵan Temir bı arqyly ol Noǵaı Ordasymen jaq­sy qatynas ornatyp, Oqas bıdiń bir qyzy­na úılenedi. 1470-1471 jyldary Ahmet hannyń Shyǵys Deshti Qypshaqtaǵy saıasaty nátıjeli bolyp, Horezm aımaǵyna onyń ústemdigi ornatylady. Astrahan bıleýshisi Mahmut hannyń uly Qasym han oǵan baǵynyshtylyǵyn bildiredi. Sóıtip, Ahmet hannyń Altyn Ordany qalpyna keltirý jolyndaǵy alǵashqy saıasaty sátti júzege asa bastaıdy.

Biraq onyń osy baǵyttaǵy maqsatyna jetýine Qyrym handyǵy kedergi jasady. Sol sebepti de ol 1470 jyldardyń ortasynan bastap Qyrym isimen aınalysady. Alǵashynda Qyrym men Úlken Orda arasyndaǵy qarym-qatynastar baqta­lastyq sıpatta júrse, keıinnen ol ashyq jaýlyq sıpatqa ıe bolady. Alǵashynda Ahmet hannyń saıasaty je­misti bastalady. 1475 jyly Qyrym hany Meńli Gereı hanǵa týǵan baýyrlary qarsy bas kóterip, taqtan qýady da, onyń ornyna aǵasy Nurdáýlet otyrady. Kóp uzamaı olardyń arasynda da janjal bastalyp, kúresýshi jaqtyń biri Ahmet handy kómekke shaqyrady. Sóıtip, 1477 jyly Úlken Ordanyń kómegimen qajytarhandyq Mahmut hannyń uly Jánibek han Qyrym taǵyn ıelenedi. Edildiń arǵy jaǵyndaǵy iri saıası kúsh – Qyrymda óz adamyn otyrǵyzý arqy­ly Ahmet han negizgi maqsaty – Altyn Ordany qalpyna keltirgendeı bolady. Biraq oqıǵalar barysy tez órbip, túrik sultanynyń kómegimen Meńli Gereı han 1478 jyly Jánibek handy qýyp, taqty qaıtaryp alady. Mundaı oqıǵalardan keıin Qyrym hany Meńli Gereı han Ahmet handy óziniń negizgi jaýy retinde sanaıdy.

1470 jyldardyń ortasynda kúsheıe bastaǵan Úlken Ordaǵa qarsy Máskeý men Qyrym arasynda odaqtastyq qa­lyp­tasady. Ol eki jaqqa da tıimdi bolady. Nátıjesinde, Qyrym da, Máskeý de osy odaqtastyqtyń arqasynda anaǵur­lym óz mártebelerin saqtap qoımaı, odan ári nyǵaıtady. Tipti Qyrym hany Máskeý knıazyn burynǵydaı, táýeldi «qulym» dep sanamaı, jazǵan hatta­ryn­da ony týys «baýyrym» dep ataı bastaıdy. Máskeý knıazy úshin bul óte psıhologııalyq jáne ıdeologııalyq je­ńis boldy.

Ahmet hannyń batystaǵy kelesi bir saıasaty – Máskeý knıazdyǵynyń Úlken Ordaǵa táýeldiligin qalpyna kel­tirý edi. Ol 1472 jyly Máskeýge sát­­siz jo­ryq uıymdastyrǵan bolatyn. Ahmet hannyń Qyrymdy alǵannan ke­ıingi Máskeýge jibergen elshisine III Ivan ta­rapynan qurmet kórsetilse, Qy­rymnan aıyrylǵannan keıingi han jar­lyǵy elshi kózinshe jyrtylady. Bul Máskeýdiń budan bylaı Úlken Orda­ǵa salyq tólemeıtindigin, táýeldi bol­maı­tyn­dyǵyn bildiretin edi. Onyń aqyry, 1480 jyly Ahmet hannyń Orys jerine joryq jasaýyna alyp keledi. Ýgra ózeni boıyndaǵy úsh aılyq teketires Ahmet hanǵa eshqandaı paıda ákelmedi, kerisinshe, qorǵanysta bolǵan Máskeý eshbir uryssyz jeńimpaz boldy. 1480 jylǵy joryq qorytyndysynyń Máskeý úshin mańyzy qandaı zor bolsa, Úlken Orda úshin zııany dál sondaı boldy. 1481 jyly qańtarda Ahmet han qarsylasy, Sibir bıleýshisi Ibaq hannyń qolynan qaza tabady.

Ahmet hannyń kóp uldarynyń ishin­de Murtaza, Seıit Ahmet jáne Sheıh Ahmet atty uldary ákeleriniń jolyn jalǵastyrdy. 1481 jyly Sheıh Ahmetti jergilikti taıpa bekteri han saılasa, 1485 jyly Seıit Ahmet, al 1486 jyly Murtaza ózderin han etip jarııalaıdy. Sóıtip, Úlken Orda aýmaǵynda bir-birine baǵynbaıtyn úsh handyq qa­lyptasady. Úsh han keıde birlesip, keıde arazdasyp júredi. Degenmen negizgi han bolyp Sheıh Ahmet han sanaldy jáne ol tarıhta Úlken Ordanyń sońǵy bıleýshisi bolyp esepteledi.

Úlken Orda tarıhyndaǵy sońǵy on­jyldyq kezeń Qyrym handyǵymen júr­gizgen saıasatpen baılanysty. 1490 jyldary úsh hannyń árqaısysy keıde jeke, keıde birigip, birneshe ret Qyrymǵa joryqtar uıymdastyrady. Olardyń joryqtary birshama sátti bolǵany­men, tolyq maqsatyna jetpeıdi. Ahmet han uldarynyń Qyrymǵa jasaǵan 1486 jylǵy, 1490-1491 jyldarǵy joryqtary osyny kórsetedi.

1490 jyldardyń ortasynda aǵa­ıyndy handar arasynda alaýyzdyq bo­lyp, Sheıh Ahmet han taqtan aıyry­lady. Biraq kóp uzamaı taqqa qaıta ora­lady. Bul jaǵdaı onyń bedelin odan ári tómendetip jiberedi. Ol endi túp­ki maqsatyna jetý úshin dıplo­ma­tııa­lyq joldy tań­dap, 1497-1498 jyl­dary birneshe ret Lıtva knıazdyǵyna elshilikter attandyrady. Alǵash­qy el­shilikter sátsiz aıaqtalsa, soń­ǵy elshilik­ti Lıtva knıazy tipti qabyl­damaıdy da. Osylaısha, Sheıh Ahmet han­nyń jaǵ­daıy tolyq kúıreýdiń qarsa­ńynda múl­de nasharlap ketedi.

1500 jyl Úlken Orda halqy úshin óte qıyn jyl boldy. Kóshpeli rý-taı­palar úshin eń mańyzdy shuraıly ja­ıylymdyq jerlerdiń azdyǵy jańa jerlerge kóshýge ıtermeleıdi. Sheıh Ahmet hanǵa baǵynyshty jekelegen rýlar bir­tindep, ony qaldyryp, kete bastaıdy. Kóshkenderdiń kópshiligi Qyrymdy pa­nalaıdy. Kóshkender ishinde Úlken Orda­nyń belgili tanymal tul­ǵalary da bol­dy. Al Qyrym hany bolsa, olardy qýa­na qarsy alyp otyrdy.

1500-1501 jyldyń qysynda Sheıh Ahmet han Qyrymǵa shabýyl jasaýdy oılastyrady. Maqsaty Dneprdiń tó­mengi boıy men Dnestr aralyǵyndaǵy jaıylymdy jerlerdi ıelený bolatyn. Onyń úndeýine tek baýyry Seıit Ahmet han ǵana qosylady, al qalǵan baýyrlary men ózge jaqtastary bas tartady. Qyrym hany bolsa odan habardar bolyp, ásker jıyp qarsy turady. Eki jaq áskeri Don ózeni boıynda kezdesedi. Osy kezde úlkenordalyqtar jaǵynda bolmashy jaǵdaıǵa baılanysty eki han arasynda kıkiljiń bolyp, Seıit Ahmet han óz ulysymen keıin kóship ketedi. Al Qyrym hanyna Máskeýden ýáde etilgen on myńdyq ásker kelmeıdi. San jaǵynan Úlken Orda áskeri kóp bolatyn. Meńli Gereı han bolsa, áskerdiń azyq-túliginiń taýsylǵanyn jeleý etip, keıin shegine­di. Bul teketirestiń nátıjesinde, Sheıh Ahmet han óz degenine jetedi.

Úlken Ordanyń Qyrymǵa jaqyn kelip qystaýy ol úshin óte qaýipti edi. Sol sebepti de Qyrym hany ózine tónip turǵan qaterden qutylý úshin kelesi jyl­ǵy sheshýshi shaıqasqa myqtap da­ıyndalady. Shaıqas qarsańynda Qyrym jaǵynda Osman ımperııasy, Qa­zan handyǵy, Máskeý knıazdyǵy jáne Mol­dova bolsa, Úlken Ordanyń burynǵy odaq­tastary – Lıtva knıazdyǵy, Noǵaı Ordasy jáne Qajytarhan handyǵy bul joly beıtaraptyq tanytady. Basqasha aıt­qanda, óz zamanynda ataǵymen búkil álemdi titirentken Altyn Ordanyń tike­leı murageri – Úlken Orda óz tarıhy­nyń sońǵy aılary men kúnderinde esh­kimge kereksiz bop, jalǵyz qalady.

Sheıh Ahmet han Sýla ózeniniń Dneprge quıatyn jerinde bekinis saldy­ryp, ordasyn sonda ornatady da, Qyrym áskerin sonda kútedi. Eki han da qar­sylastar jaǵynda ne bolyp jat­qany­nan jasyryn túrde habardar bolyp tur­dy. Ásirese Meńli Gereı han qarsylasy­nyń ár demin bilip turdy deýge bola­dy. О́ıtkeni qystyń qatty sýyǵyna tońyp, ashyǵa bastaǵan Úlken Ordanyń kóp­te­gen rýlary tolyǵy­men Qyrymǵa aǵy­lyp jatqan edi. Osy jyly qysta Sheıh Ahmet hannyń kóp áıelderiniń biri óz jaqtastarymen Qy­rymǵa qonys aýdarady. Bul jaǵdaı Sheıh Ahmet handy qalaı álsiretse, Meń­­li Gereı handy dál solaı kúsheıtedi.

Eki jaq arasyndaǵy sheshýshi oqıǵa 1502 jyldyń maýsym aıynda ótedi. Oqıǵa barysy bylaısha órbıdi. 1502 jyldyń 14 sáýirinde Meńlikereı han Kefede túrik sultanynyń uly Meh­medpen kezdesip, Qyryq Erge qaıtyp oralady. Ol 27 sáýir kúni, ıaǵnı orazadan on ótkennen keıin joryqqa ata­nýdy josparlaıdy. Biraq Máskeý el­shi­liginiń kelýine baılanysty keshi­gip, 3 mamyrda ǵana atqa otyrady. Qy­rym­dy artqa qaldyryp, Samara ózeni bo­ıynda (qazirgi Dnıpro, burynǵy Dnep­ropetrovsk qalasy mańy) birneshe ­kún aıaldaıdy. Úlken Ordadan Qyrymǵa qa­­raı qonys aýdarǵandardyń aıtýynsha,­ Sheıh Ahmet hannyń Ordasynan Pere­kopke deıin 9-15 kúndik jol ekenin es­tıdi. Samara boıynan Qyrym hany Más­keý knıazy III Ivanǵa elshilik arqy­ly hat jazyp, onda ózine kómekke 20-25 maý­symǵa deıin qarýly atqyshtar ja­sa­­ǵyn jiberýdi suraıdy.

1502 jyldyń maýsym aıynyń al­ǵash­qy jartysynda eki jaq tarapynan qan­daı oqıǵalardyń bolǵany jónin­de esh­qandaı derek joq. Meńli Gereı han­ǵa máskeýlik áskerı kúshtiń kómegi qajet bolmaı qalady. 15 maýsymda Meń­li Gereı han odaqtasy Máskeý knıa­zine qarsylasy Sheıh Ahmet handy jeń­geni jónindegi qýanyshty haba­ryn baıan­daıdy. Onda ol bylaı dep jaza­dy: «...Meniń baýyrym Uly knıaz Ivan­ǵa. Qudaı­dyń qoldaýymen ortaq jaýymyz Sheıh Ahmetti jeńip, onyń Orda­sy men búkil Ulysy meniń qolyma tıdi» (Pamıat­nıkı dıplomatıcheskıh snoshenıı Moskovskogo gosýdarstva s Krym­skoıý ı Nogaıskoıý Ordamı ı s Týr­sıeı. Tom 1. S 1474 po 1505 god, epoha sver­jenııa mongolskogo ıga v Rossıı. SPb, 1884, 420). Osy jeńilisten keıin taǵynan aıyrylǵan Sheıh Ahmet han az ǵana jaqtastarymen Kıevke, odan soń Lıtvaǵa ketedi. Ol sonda tutqyn-qonaq retinde shırek ǵasyrdaı ýaqyt bolady.

Sóıtip, Altyn Orda tarıhynda bul kún, ıaǵnı 1502 jyldyń 15 maýsymy – naqty aıtqanda, Úlken Ordanyń, al jalpy alǵanda, Altyn Ordanyń kúıregen qasiretti kúni.

Osy turǵyda 15 maýsym – biz úshin tarıhtan sabaq alar kún. Altyn Orda sekildi alyp eýrazııalyq memlekettiń ydyraýy men kúıreýiniń basty sebebi – ondaǵy basqarýshy áýlet arasynda saıası birlik pen yntymaqtyń bolmaýy, sonyń nátı­jesinde qandy qyrǵyn men soǵys­tyń tutanýy edi. Qaı kezde de, qaı jerde de saıası turaqtylyq da­mýdyń berik kepili ekenin Altyn Orda taǵylymy bizge naqty kórsetip otyr. Osy kúni tarıhymyzǵa tereń úńilsek, táýelsizdigimiz ben eldigimizdi kózdiń qa­ra­shyǵyndaı saqtaı bilýge tıistimiz.

Bereket KÁRIBAEV,

UǴA akademıgi, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory