Kelbeti kóz arbaǵan Kókkól

Qaraqystaq jaılaýynda orna­lasqan Kókkól de kórgen kózdi tánti etpeı qoımaıdy. Tabıǵat tamashasyn jergilikti halyq «Áýlıekól» dep te atap ketken. El arasynda osy bir tylsymǵa toly kól ishinde aıda­har bar degen ańyz da jıi aıtylady. Mańaıda turatyn el áńgimeniń ma­ıyn tamyzyp aıtqanda, shynynda da, kól ishinde aıdahar bar ma degen oıǵa shomatynyń anyq. О́zge elden kelgen týrıster de Merki dese, Kókkóldi kórýge asyǵyp turady.

Alataýdyń ushar bıiginde orna­lasqan kól Aqtoǵan aýylynan júz shaqyrymnan astam qashyqtyqta jatyr. Árıne, el «Áýlıekól» atap ketken sý aıdynyna jetý qııamet qaıym. Áıtse de tabıǵattyń tamasha tartýyn kórýge asyqqan halyq ebin taýyp taý basyna tartyp turady. Derekke júginsek, Kókkóldiń sýy aptap ystyqta da, qar qalyń jaýǵan qysta da tartylmaıdy ári tolyp ketpeıdi. Bir qalypta turady eken.

«Biz shynynda da Áýlıkólden aıdahar kórgenbiz. Keskin-kelbeti jylanǵa uqsas bir órkeshti túıe de dál osy mańda júredi. Tipti keı kez­de býranyń aqyrǵan daýsy da talyp estiledi» degen sekildi áńgimeni jer­gilikti jurt aýzynan talaı ret estidik. Kim bilsin, bul da bir tabı­ǵat­tyń biz bilmeıtin bir tylsym syry shyǵar...

Elimizdiń qaı qıyryn alyp qarasaq ta, qasıet daryp, qut qonǵan jer az emes. Sondaı-aq qoınaýyna talaı syrdy búkken qupııaǵa toly mekender de jetip artylady. Kisi balasy sheshe almaıtyn jumbaǵy mol Kókkól solardyń biri ǵana. Bajaılap qaraǵan adam taý ortasynda turǵan aıdynnyń pishinin júrekke de uqsatyp jatady. Bir qyzyǵy, bul kólge esh jaqtan aǵyn sý kelip quıylmaıdy. Ol az deseńiz, Kókkóldiń sýy esh jaqqa ji­berilmeıdi eken. Soǵan qara­mas­tan sýdyń deńgeıi joǵaryda aıt­qa­nymyzdaı, tórt maýsym boıy bir deńgeıde turady. Asyp-taspaıdy da, kemimeıdi de. Muny Jaratqannyń qudireti demeske sharań joq.

Merki óńirin mekendegen halyq­tyń aıtýynsha, Kókkól mańyn­da san túrli ekspedısııa uıym­das­tyrylǵanyna qaramastan, tabıǵat tartý etken erekshe aıdynnyń qupııasy áli kúnge ashylmaǵan. Al kól sýyn ishýge kelgen mal da, qus ta kóz ilespes jyldamdyqpen sýǵa tartylyp ketedi eken. Bir sózben aıtqanda, ushqan qus pen shólden qatalaǵan talaı maldyń ajal apanyna aınal­ǵan.

Tuńǵıyǵy sheshilmeıtin jum­baqqa toly kóldi 40 jyl buryn arnaıy mamandar zerttep kórgen kóri­nedi. Birshama ýaqytyn arna­ǵan geologter sol zamatta ózde­rinshe baılam jasapty-mys. Olar Kók­kól muzdyqtar men morenalyq qyr­­tystar qabatynda paıda bol­ǵan dep anyqtama bergen eken. Árıne, oqyǵany men toqyǵany mol mamandardyń óz aıtary bar ekeni daýsyz. Áıtse de mamandar kel­tir­gen derek aqıqatqa jata ma, álde bas­qa bir sheshim bar ma? Ol jaǵy ázirge belgisiz.

Keremetimen kóz arbaǵan Kókkól týraly san túrli derek jetip artylady. Bir málimetterde Kókkóldiń 2 542 metr bıiktikte qulaǵan taý ortasynda ornalasqany týraly aıtylypty. Al ult basylymy sanalatyn «Ana tili» gazetinde jarııalanǵan maqalada jýrnalıst Dosjan Balabekuly «Geografııa ınstıtýty» JShS qyzmetkeri Vıktor Blagoveshenskııdiń pikirine súıenipti. «Ol 2 542 metr bıik­tik­te oń jaq ańǵar betkeı men qula­­ǵan taýdyń qaptaly arasynda or­na­lasqan. Boljam boıynsha kóldiń ortasha tereńdigi shamamen 10 metr, eń tereń jeri 30 metr bolýy múmkin. Kól grýnt sýlarymen jáne atmosferalyq jaýyn-shashynmen qorektenedi. Kóldiń mezgildik deńgeıiniń aýytqýy úlken emes. Spýtnıktik túsirilimge qaraǵanda kóldegi sý kemerinen aq jıekter baıqalady.

Kókkól kólinde sý taza, ashyq kók tústi, onyń «Áýlıe» dep atalýy soǵan baılanysty bolýy múmkin. Bul morenalyq kólge jatpaıdy, ol tek úıindi kól. Morenalyq kólder bolýy úshin onyń aınalasynda muzdyqtar bolýy kerek. Bul aımaqta qazirgi kezde muzdyqtar joq. Biraq bul jerden ejelgi muzdyqtardyń tabany baıqalady», depti atalǵan maqalada oı bildirgen maman.

Álbette qupııasy áli kúnge deıin tolyq ashylmaǵan Kókkól týraly el aıtatyn ańyz az emes. Túrli nusqadaǵy áńgimelerdi el aýzynan ózimiz de estigenbiz. Alaıda qalaı desek te, sol tylsymǵa toly qupııasy arqyly Kókkól ózine shaqyryp tur. Áýlıekól túptiń túbinde týrıstik ortalyqqa aınalatyn da shyǵar. Kim bilsin?

Jambyl oblysy,

Merki aýdany