Darhan JAZYQBAI: Memlekettik qyzmetshi «Adal azamat» qaǵıdatyna saı bolýǵa tıis

– Jyl basynda el Prezıdenti «memlekettik qyzmet­tiń gıbrıdti modelin engizýdi jalǵastyrǵan jón» degen edi. Bul modeldiń ereksheligi qandaı jáne qalaı iske asyrylyp jatyr?

– Otandyq memlekettik qyzmet salasynda júrgizilip jatqan júıeli reformalar Ádiletti Qazaqstan qaǵıdattaryna sáıkes júzege asyrylýda. Onyń basty baǵyttary – ashyqtyq, ádilettilik jáne árbir azamat úshin teń múmkindikterdi qamtamasyz etý. Osy ózgeristerdi engizý sharalary ótken jyly 44 normatıvtik quqyqtyq aktide kórinis tapty.

Búginde mansaptyq jáne pozısııa­lyq model elementteri bar memleket­tik qyzmettiń gıbrıdti modelin qalyp­tastyrý jalǵasýda. Bul sheteldik tájirıbeniń ozyq úlgilerin qabyldaı otyryp, memlekettik qyzmette merıtokratııa qaǵıdatyn saqtaýdy qamtamasyz etý arqyly jeke sektordan jańa kózqarastary men ıdeıalary bar adamdardy tartýǵa múmkindik beredi. Ná­tı­jesinde, buryn osy múmkin­dikti tejep kelgen jáne tek memle­ket­tik qyz­metshilerdi ishki ilgeriletýge baǵyttalǵan biliktilik talaptary jańartyldy. Irikteý kezinde kandıdattyń fýnksıonaldyq baǵytyna sáıkes memlekettik qyzmettegi bolsyn, kvazımemlekettik jáne jeke sektorlardaǵy bolsyn jalpy jıyntyq jumys ótili eskeriledi. Bul byltyrǵy kórsetkishke sáıkes memlekettik qyzmet­ke qabyldanǵandardyń 68,5%-nyń ózge salalardan kelýine jol ashty.

Taǵy bir jańashyldyq – «B» korpýsy­nyń jekelegen joǵary laýazymdaryna olardyń salalyq tájirıbesi men tań­daǵan laýazymynyń fýnksıonalyn eskere otyryp, naqty sektordan kandıdattardy tikeleı taǵaıyndaý múmkindigi. Máselen, aýyl sharýashylyǵy boıynsha jeke sektordyń kásibıligi joǵary mamany salalyq mınıstrlikke basshylyq laýazymǵa konkýrssyz taǵaıyndala alady.

Zańǵa engizilgen taǵy bir ózgeris nátıjesinde memlekettik organdar ult­tyq jáne ózge de jobalardy júzege asy­rý úshin belgili bir merzimge tıisti salal­yq mamandardy – «kelisimsharttyq qyz­metshi» retinde tarta alady. Osy­laısha, qazirgi tańda birneshe maman keli­sim­shart boıynsha ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdarda qyzmet atqaryp keledi.

– О́tken jyly memlekettik qyz­mette buryn bolmaǵan onlaın irik­teý júıesi iske qosyldy. Bul jumys­tary­ńyzdy qanshalyqty jeńildetti?

– Kadrlardy irikteýdiń ashyq, eń bastysy – ádil júıesin qalyptastyrý basty maqsattarymyzdyń biri. Mem­lekettik qyzmetke irikteý jáne qabyl­daý rásimin jeńildetý, azamattar úshin memlekettik qyzmettiń barynsha ashyq­tyǵyn qamtamasyz etý maqsatynda «e-Qyzmet» júıesin jańǵyrtý boıynsha jumystar atqaryldy.

Búginde, «eqyzmet.gov.kz» portalynda iske qosylǵan memlekettik qyzmetke irikteýdiń jańa formaty 22 memlekettik organda júzege asyrylýda. 1 shildeden bastap taǵy da 22 memlekettik organda bul júıeni engizýdi josparlap otyrmyz. 2026 jylǵa deıin bul jańa irikteý júıesine barlyq memlekettik organdar kezeń kezeńimen qosylatyn bolady.

Jańa format úmitkerlerge aldyn ala bel­gi­lengen ýaqytta ótetin áńgimelesýden bas­qa, barlyq kezeńderde, kez kelgen ýa­qyt­­ta jáne álemniń kez kelgen núk­tesi­nen kon­­kýrs­qa qatysýǵa múmkindik beredi. Úmit­­­ker­ler óz derekterin burynǵydaı qa­ǵaz tú­rin­de tapsyrmaıdy, memlekettik or­­g­an­­­­­dar­­men jasalǵan ıntegrasııa arqa­synda derekter avtomatty túrde tartylady.

Testileý júrgiziletin normatıvtik-quqyqtyq aktilerdiń sany eki esege – ıaǵnı 9-dan 4-ke deıin qysqartyldy. Sondaı-aq qazir úmitker sandyq jáne mátindik aqparatpen jumys isteý qabiletin baǵalaý kezeńderinen ótedi.

«Adamı faktordyń» yqpalyn boldyrmaý úshin irikteý kezeńderinen ótý kezinde derbes derekterdi qupııalan­dyrý, anonımdilikti qamtamasyz etý maqsatynda úmitkerler ID-nómirlenedi jáne táýelsiz proktorıng júıesi qam­tama­syz etiledi. Bul tájirıbe álemde keńi­nen qoldanylady jáne HR-dyń tıim­di quraly retinde ózin dáleldep otyr.

Konkýrs jeńimpazy barlyq kezeń qorytyndysy boıynsha aqparattyq júıemen derbes aıqyndalady. Nátıje­sin­de, jańa júıe boıynsha ótkizilip jat­qan konkýrstarda bir orynǵa qatysý­shy­lardyń úlesi 4,6 adamdy qurap, qol­danystaǵy irikteý tártibimen salystyr­ǵanda qatysýshylardyń sany 2,7 esege ar­typ otyr. Bul onlaın formattaǵy irikteý azamattardyń memlekettik qyz­met­ke qy­zyǵýshylyǵyn arttyrǵanyn baıqatady.

Aldaǵy ýaqytta memlekettik qyzmet­ke úmitkerlerdiń emosıonaldy ıntel­lekt jáne olardyń rýhanı damý deń­geıin anyqtaýǵa baǵyttalǵan testterdi engizý, sondaı-aq jasandy ıntellekt qural­daryn qoldaný máselesi zerdelenip jatyr.

– Keıingi ýaqytta kadrlyq saıasatta jastarǵa basymdylyq berilip keledi. Jastar osy múmkindikterdi qalaı qoldanyp keledi?

– Bıyl uıymdastyrylǵan Prezı­denttik jastar kadr rezerviniń forýmynda Memleket basshysy memleket bas­qarý isine oıy ushqyr, bilimi ozyq, sana-sezimi tereń, naǵyz otanshyl azamattar kóp­tep kelýi kerektigin jáne olarǵa úlken jaýapkershilik júkteletinin jetkizdi.

Búginde bastamashyl, jańasha oılaı alatyn jastardy tartý arqyly memlekettik qyzmetshilerdiń jańa býyny qalyptasty. Rezervke irikteý júzege asa bastaǵannan beri jaýapty qyzmettegi jastardyń úlesi artty. Búginde 400 rezervshiniń 295-si memlekettik organdar men kvazımemlekettik sektor uıymdarynda jumys isteıdi.

Memlekettik qyzmetke talantty jastardy tartý jumysynyń jalǵasy retinde bıyl 1 naýryzdan bastap О́ńirlik kadr rezervterine irikteý júrgizilýde. Irikteýdi oblystyń, respýblıkalyq mańyzy bar qalanyń, Astananyń kadr komıssııasy júzege asyrady. Jobaǵa qatysýǵa barlyǵy 11 505 jas ótinim berdi, qujattardy zerdeleý qorytyndysy bo­ıyn­sha zańnamany bilýge testileýge – 5 354 adam, jeke qasıetterin baǵalaýǵa – 2 433 adam jiberildi. Quzyretterdi baǵa­laýǵa 939 adam keldi. О́ńirlik rezervke alynǵan adamdar saılanatyn laýazymdardy qospaǵanda, jergilikti atqarýshy organdarda «B» korpýsynyń memlekettik ákimshilik laýazymdaryna konkýrsqa qatyspaı-aq ornalasa alady.

Otandyq joǵary oqý oryndaryn memlekettik grantpen joǵary úlgerimmen aıaqtaǵan jastarǵa aýdandyq jáne aýyl­dyq jerdegi tómengi laýazymdarǵa kon­kýrssyz taǵaıyndalý múmkindigi berildi. Búginde 186 úzdik túlek aýdandyq jáne aýyldyq jerlerdegi memlekettik qyzmetke konkýrssyz qabyldanyp, el ıgiligi jolynda qyzmet atqaryp júr. Bul óz kezeginde jergilikti jerlerdegi qyzmetshilerdiń sapalyq quramynyń bilimdi jas kadrlarmen tolyǵýyna sebepshi bolyp otyr.

– Sondaı-aq forýmda Qasym-Jomart Toqaev memlekettik qyzmet­tegi áıelderdiń, jastardyń jáne múm­kin­digi shekteýli azamattardyń sanyn kóbeıtý kerek ekenin aıryqsha atap ótti.  Inklıýzıvtilikti qamtamasyz etý máselesi qalaı iske asyrylyp jatyr?

– Qazir elimizde memlekettik qyzmet­tegi áıelderdiń úlesi 56%-dy quraı­dy. Olardyń basshy laýazymdar arasyndaǵy úles salmaǵy – 39,4%. Bıyl birinshi toq­sanda memlekettik laýazymdarǵa orna­lasýǵa 9 myńnan astam konkýrs ótkizi­lip, oǵan qatysýshylardyń 44% áıel­der qurady. Irikteý jeńimpazdary arasyn­daǵy olardyń úlesi 43%-ǵa jetip otyr.

Áıelder qyzmettik ádep norma­lary­nyń saqtalýyn qamtamasyz etýge jáne memlekettik qyzmette kásibılik­ti joǵarylatýǵa ólsheýsiz úles qo­syp keledi. Elimizde Ádep jónindegi ýákil­d­erdiń 38%-y áıel ekenin erekshe atap ótkim keledi. Jalpy, memlekettik qyzmettegi áıelder ádeptilik standarttardy saqtaı otyryp, jaýapkershilik pen quzyrettiliktiń joǵary deńgeıin kórsetip otyr. Kásibı mindetterdi jeke ómirimen tıimdi úılestirýge múmkindik berilýde. Ikemdi jumys kestesin paıdalanatyn qyzmetshilerdiń 63%-y qyz-kelinshekter.

Bizdiń mańyzdy mindetterimizdiń biri – memlekettik qyzmette múmkindigi shekteýli azamattar úshin de teń eńbek jaǵdaılary men mansaptyq ósý múmkindikterin jasaý. Jalpy, múmkindigi shekteýli memlekettik qyzmetshilerdiń sany 847 adamdy qurap, olardyń 30%-ǵa jýyǵy basshylyq laýazymda qyzmet atqarady. Olar el ıgiligi jolynda tıimdi eńbek etip keledi.

– Prezıdent belsendi azamattar­dy, ásirese eriktilerdi qyzmetke tartýdyń mańyz­dylyǵyn aıtty. Memlekettik qyzmetpen eriktilikti qatar alyp júrgen qyzmetshilerdiń úlesi qandaı?

– Memlekettik qyzmetshiler arasynda erikti bolyp qyzmet etip, elimiz­diń rýhanı damýyna, órkenıetti orta qalyptastyrýda jaqsylyq jasap júrgen memlekettik qyzmetshilerden quralǵan eriktilerdiń erligi erekshe. 2023 jyly óńirlerdegi Agenttiktiń aýmaqtyq departamentteri janynan «Eriktiler keńesi» quryldy. Bul konsýltatıvti-keńesshi organ qoǵamdaǵy ártúrli ıgi sharaǵa atsalysyp júr. Elimiz bo­ıynsha keńesterdiń quramynda 377 adam bar. Memlekettik qyzmetshi óz erkimen erikti bolyp jazylyp, qyzmetinen tys ýaqytta birlese erikti qyzmetpen aınalysyp, ózgelerge úlgi bolyp, qoǵamǵa úlken paıdasyn tıgizip otyr. Mysaly, qart kisige azyq-túlik aparyp beredi, úıin tazalap beredi, balalarǵa jáne ózge de muqtaj jandarǵa arnalǵan tıesili kómek kórsetedi. Eriktiler sý tasqynynyń aldyn alý jáne onyń saldarymen jumys jasaýǵa da belsendi qatysty. Osylaısha, memlekettik qyzmetshiler 250-ge jýyq aksııalar men sharalardy iske asyrdy.

Memlekettiń saıasatyn júrgizip, el damýyna zor úles qosyp otyrǵan mem­lekettik qyzmetshilerdiń júrek qalaýymen eriktilik sharalaryna bel­send­i atsalysýy kóńilge qýanysh uıala­tady. Bul – jaqsylyq istep jarys­qan dana halqymyzdyń ıgi dástúriniń, urpaqtar sabaqtastyǵynyń kórinisi.

– Memlekettik qyzmetshilerdiń jumys kestesi men júktemesi kóp aıtylady. Qoǵamda «Jumystary qaýyrt, túnge deıin otyrady» degen pikirler bar. Buǵan qatysty ne aıtasyz?

– Memlekettik qyzmetshilerdiń qu­qyq­taryn qorǵaý – agenttiktiń negizgi mindetteriniń biri. Qyzmetshilerdi ústeme jumysqa zańsyz tartýdy boldyrmaý úshin biz osyndaı faktilerdi anyqtaý boıynsha jumys júrgizip jatyrmyz. Bul rette memlekettik organdarda kirýdi baqylaý jáne basqarý júıesi men «E-qyzmet» arasynda ıntegrasııa júrgizdik. Memlekettik organǵa barý arqyly jumys ýaqyty reji­miniń saqtalýyna monıtorıng mem­leket­tik organdarǵa barý josparyna sáı­kes bir toqsan ishinde keminde bir ret ót­kiziledi. Josparlardy agenttik pen onyń aýmaqtyq bólimsheleri bir jyl­ǵa bekitedi jáne aldyn ala múd­deli mem­lekettik organdarǵa jiberedi. Memle­ket­tik organdardyń jumys ýaqyty rejimin múl­tik­siz saqtalýyn qamtamasyz etý maq­satynda memlekettik organǵa barý arqyly tıisti monıtorıng jylyna eki ret jos­pardan tys júzege asyrylýy múmkin.

Osy jumysty retteıtin qaǵıda beki­­tilgen ýaqyttan beri memlekettik or­­gan­­­dardyń jumys rejimine qashyq­tyq­tan jáne barý arqyly júrgizilgen monıtorıng nátıjesinde anyqtalǵan kemshilikterge baılanysty qosymsha tynyǵý saǵattaryn berý jáne ótemaqy tóleý arqyly 500-den astam memlekettik qyzmetshiniń quqyǵy qalpyna keltirildi.

Sondaı-aq Agenttik memlekettik qyz­metshilerdiń mansaby men otbasy ara­syndaǵy tepe-teńdikti saqtaý úshin sha­ralar qabyldady. Iske asyrylǵan bas­­tamanyń arqasynda ótken jyly mem­lekettik qyzmetshilerdiń belgili bir sanaty qashyqtyqtan nemese aralas qa­shyq­tyqtan, ıkemdi jumys ýaqyty rejiminde jumys isteýge múmkindik aldy.

– Memlekettik qyzmet salasynda bıýrokratııamen kúres máselesine toqtalsaq. Qyzmettiń sapasyn arttyrý baǵytynda qandaı naqty sharalar qabyldanyp keledi?

– Agenttikpen jartyjyldyq negizde memlekettik apparatty bıýrokratııadan aryltý máseleleri boıynsha taldaý jáne monıtorıng jumystary júrgiziledi. Búginge deıin memlekettik apparatty bıýrokratııadan aryltýǵa qatysty júrgizilgen monıtorıng jáne taldaý nátıjeleri boıynsha 554 usynys ázirlendi. Bul usynystar halyqtyń jáne bıznestiń qajettilikterine barynsha baǵdarlanǵan servıstik memlekettik apparatty qalyptastyrýǵa, bıýrokratııalyq kedergilerdi azaıtýǵa baǵyttalǵan.

Usynystardyń 100-den astamy kodekster men zańdarǵa ózgeris engizýdi talap etedi. Mysaly, taldaý aıasynda mem­lekettik organdardyń 200-den astam fýnk­sııalaryn alyp tastaý nemese ózge organ­darǵa, uıymdarǵa, sondaı-aq aýtsor­sıngke nemese básekelestik ortaǵa berý jolymen, 40-qa jýyq basshy laýazym­dy atqarýshylyq laýazymǵa aýystyrý jolymen basqarý qurylymdaryn ońtaı­landyrý, derbes jaýapkershilikti art­tyrý maqsatynda 80-nen astam komıssııalardy taratý jóninde usynystar ázirlendi. Sonymen qatar, eńbek ınspeksııalaryn ortalyq memlekettik organ deńgeıine aýystyrý, memlekettik satyp alýlar ótkizýde jergilikti deńgeıde derbestik berý, satyp alýlar rásimderin ońtaı­landyrý boıynsha zańnamalyq túzetý­ler men ózgertýler qabyldanyp jatyr. Osy­laısha bıýrokratııadan aryltý aıasyn­da júrgizilgen jumys shamadan tys orta­lyqtandyrý, artyq fýnksııalar, uıym­dyq jáne basqarý qurylymynyń teńge­rim­sizdigi, jekelegen ákimshilik rásim­derdi shamadan tys resimdeý, zańna­ma­daǵy qaıshylyqtardyń jáne aqparat­­tyq júıelerdiń jetkiliksiz ıntegra­sııa­sy máselelerin sheshý joldaryn anyqtady.

Memlekettik kórsetiletin qyzmet sapasyn arttyrý basty nazarymyzda. Birinshi toqsanynda júrgizilgen baqylaý sharalary aıasynda 34 myńǵa jýyq zań buzýshylyq anyqtaldy, onyń ishinde 52% memlekettik qyzmet kórsetý merzimin buzý bolyp otyr.

О́ńirlerdegi agenttiktiń aýmaqtyq departamentterimen 300-ge jýyq sha­ǵym­dar qaraldy. Onyń 196-sy boıynsha buzý­shylyqtar rastalyp, qyzmet alý­shy­lar­dyń quqyqtary qalpyna keltirildi.

1 mlrd teńgeden astam mól­sherinde qyzmet alýshylarǵa sýbsıdııalar tólendi jáne memlekettik baj qaıtaryldy.

Memlekettik baqylaýdy júzege asyrý barysynda sıfrlyq ádisterdi de qoldanylyp keledi. Endi barlyq baqylaý sharalary «e-Qyzmet» aqparattyq júıesinde tirkeledi. Jańa tártip aıasynda memlekettik organdardyń aqparattyq júıeleriniń málimetterin monıtorıngteý jáne úlken aqparattardy taldaý sekildi memlekettik baqylaýdyń sıfrlyq ádisteri qoljetimdi boldy. Bul buzýshylyqtardy ýaqtyly anyqtaýǵa jáne jedel aldyn alýǵa qosymsha múm­kindikter beredi.

Zamanaýı úrdiske sáıkes azamat­tardyń ótinishine jedel den qoıý, olardyń quqyqtaryn qorǵaý maqsatynda «EgovKZBot» telegramm-platformasynda Agenttikke shaǵymdaný fýnksııasy qosyldy. Ol arqyly qyzmet alýshylar óz shaǵymyn joldap, máselelerin sanaý­ly mınýttarda sheshe alady.

– Memlekettik qyzmetshilerdiń kásibı jáne jeke quzyretterin damytý jumysyna toqtalsańyz.

– Jyl saıyn 25,5 myńǵa jýyq memlekettik qyzmetshi biliktiligin arttyrýdan jáne qaıta daıarlaýdan ótedi. Memlekettik apparatty kásibılendirý maqsatynda Memlekettik basqarý akademııasymen joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý baǵdarlamalary boıynsha oqytý júrgiziledi. Bul oqytýdyń artyqshylyǵy seriktes AQSh, BAÁ, Fınlıandııa elderiniń joǵary oqý oryndarynyń bazasynda qos dıplomdyq bilim alý múmkindigi, sondaı-aq BAÁ, Lıtva, Grýzııa, Úndistan, Ázerbaıjan, Shveısarııa, Bolgarııa, Reseı sekildi elderde sheteldik taǵylymdamadan ótý qarastyrylǵan. Bıyl magıstratýra jáne doktorantýra baǵdarlamalary boıynsha oqýdy 124 memlekettik qyzmetshi aıaqtaıdy. Saıası qyzmetshilerdiń basqarýshylyq quzyretterin damytý maqsatynda Memlekettik basqarý akademııasy Nazarbaev ýnıversıtetimen birlesip, «Jańa formasııa basshysy» baǵdarlamasy boıynsha oqytý júrgizip keledi. Jyl saıyn bul oqytýdan 50 saıası qyzmetshi ótedi.

Memlekettik basqarýdy transformasııalaý salasyndaǵy ozyq tájirıbemen almasý maqsatynda «Government Accele­rators» jáne «Capacity Building» baǵyt­tary boıynsha Birikken Arab Ámir­lik­teri­men yntymaqtastyq sheńberinde mem­lekettik saıası jáne ákimshilik qyz­met­shi­ler úshin «Kazakhstan Executive Leadership Program 2024» baǵdarlamasy boıynsha Mohammed Bin Rashid School of Government oqý ornynda oqytý júrgizile bastady.

О́tken jyly qatarynan 2 jyl jo­ǵary baǵalaý nátıjelerin alǵan qyzmet­shiler úshin óz qalaýy boıynsha se­mınarlar taqyrybyn jáne oqytý uıy­myn tańdaý quqyǵyn berý múmkindigi engizildi. Endi memlekettik qyzmetshiler agenttik janyndaǵy Úılestirý keńesi aıqyndaǵan 43 bilim berý uıymdarynda memlekettik organnyń qyzmet beıini boıynsha oqýdan óte alady.

Memlekettik qyzmetshilerdiń turaq­ty jumys ornynan tys jerde kásibı bilim men tájirıbe alýy úshin olar­dyń taǵylymdamasy ótkiziledi. Búginde 329 qyzmetshi ulttyq kompanııa­lar men memlekettik emes sektor kásip­oryn­darynda taǵylymdamadan ótti.

Qyzmetshilerdiń sheteldik taǵylym­da­madan ótýin qamtamasyz etý maqsatyn­da mamyr aıynda Memlekettik bas­­­­qarý akademııasy men Túrkııa Respýb­­lıka­sy Prezıdentiniń janyndaǵy Kadr­lar basqarmasy arasynda jasalǵan memorandým aıasynda 14 memlekettik qyzmetshi Túrkııa Respýblıkasynda taǵylymdamadan ótti. Bul olardyń ozyq sheteldik tájirıbege sáıkes daǵdylaryn damytýǵa múmkindik berip otyr.

– Otandyq qyzmetshilerdiń tulǵa­lyq bolmysyn jetildirýde qandaı qundylyqtar negizge alynady?

– Memlekettik qyzmetshi Prezıdent aıtqan «Adal azamat» ıdealdaryna saı kelýge tıis. Ol ashyqtyq pen adaldyq, j­aýap­kershilik pen kásibılik syndy qa­sıet­terdi talap etedi. Sondyqtan búgin­de Agenttik memlekettik qyzmet­shilerdiń «Adal azamat» ıdealdaryna saı keletin kásibı jáne tulǵalyq qasıet­terin turaqty ilgeriletý jumystary júrgizilip jatyr.

Árbir memlekettik qyzmetshi sybaılas jem­qorlyq kórinisterine, memle­ket­tik qyzmetke kir keltiretin bıýrokra­tııaǵa, kózboıaýshylyq formalızmge, jumystyń ımıtasııalyq sıpatyna jáne qyzmettiń jasandy deklaratıvti ele­ment­terine jol bermeı, jumys tásilin ózgertip, jańasha serpinge qadam jasaýy qajet degen talap qoıýdamyz. Ol úshin memlekettik qyzmetshi eń bastysy qoǵam múddesin óz múddesinen joǵary qoıa alatyn tulǵalyq qasıetke ıe bolýǵa tıis.

Memlekettik qyzmetshilerge tán jańa mádenıet «eń aldymen adamdar» qaǵıdatyna negizdeledi. Memlekettik qyzmetshiler osy qaǵıdany eskerip jumys tásilin ózgertetin bolsa jańa mádenıet olardyń boıynan kórinis tabary anyq.

– Áńgimeńizge rahmet.

 

Áńgimelesken –

Zeıin ERǴALI,

«Egemen Qazaqstan»