Astana sammıtinde óńirge tán, sonymen qatar jahandyq aýqymdaǵy syn-qaterlerge, ásirese áskerı teketiresterge, shekaralyq shıelenisterge qatysty máseleler kóterilip, tıimdi usynystar aıtyldy.
Eń bastysy, biz Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń doktrınalyq áleýetke ıe Astana deklarasııasynyń qabyldanǵanyna kýá boldyq. Bul qujattyń saıası salmaǵy óte aýyr ári uıym úshin asa mańyzdy. О́ıtkeni osy qujatqa qol qoıý arqyly memleketter alǵash ret «úlken Eýrazııa» uǵymyn dúnıege ákelip otyr. Sonymen qatar baıtaq Eýrazııanyń qaýipsizdik aýqymyn keńeıtti. Bul ShYU-nyń tutas kontınent turaqtylyǵynyń, onyń beıbitshilik baǵytyndaǵy bastamalary qurylysynyń ortalyǵyna aınalýǵa degen shynaıy talpynysyn kórsetedi.
Bul tarıhı qujat Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń damýǵa degen jańa betburysyna jol bastaıdy dep bilemin. Uıymnyń osy deńgeıge deıin ósetin ýaqyty boldy, oǵan barlyq alǵysharttary bar.
Qazaqstannyń bitimgershilik, araaǵaıyndyq bastamalaryna toqtalatyn bolsaq, munyń bári Birikken Ulttar Uıymy aıasynda júzege asady. Árıne, BUU – álemdik aýqymdaǵy jalǵyz ári onyń ornyn eshkim basa almaıtyn ámbebap uıym. Osy oraıda ShYU-nyń ár áreketin, qabyldanyp jatqan barlyq qujaty men deklarasııasyn, málimdemesin BUU-ǵa qandaı da bir deńgeıdegi básekeles, qarsylas retinde jasalyp jatqan is-sharalar dep qabyldaýǵa bolmaıdy. Kerisinshe ony BUU-ǵa qolushyn sozyp, beıbitshilik pen turaqtylyq jolyndaǵy bastamalaryn tolyqtyrýshy úlken kúsh retinde qarastyrý kerek. ShYU tek Eýrazııa aýmaǵyndaǵy máselelermen aınalysady. Iаǵnı eń aldymen uıym jumysyna óz «otbasynyń» qamqorlyǵy turǵysynan qaraıdy. Jalpy, meniń oıymsha, aldaǵy ýaqytta Shanhaı yntymaqtastyq uıymy BUU kelisimimen óńirde qandaı da bir bitimgershilik quralyn, ınstıtýtyn qurýy múmkin. О́z basym Birikken Ulttar Uıymynyń Eýrazııadan óziniń bir ıadrolyq qurylymyn, máselen shartty túrde alatyn bolsaq, Eýrazııanyń qaýipsizdik keńesi, ıadrolyq memleketter keńesi syndy qaýipsizdikke qatysty bólimshelerin quryp, onyń quramyna ShYU-ǵa kiretin tórt ıadrolyq eldi qosýyn qoldar edim. Iаǵnı biz munda planetadaǵy úlken aımaqtyq uıymnyń qurylyp kele jatqanyn kórip otyrmyz. Eýrazııadaǵy bul qadam – durys joldaǵy úderis.
Qazaqstan belsendi áreket etip otyrǵan «úsh zulym kúshpen» kúreske keler bolsaq, qazir ShYU-nyń ázirge mundaı kúshtermen tikeleı kúresetin quraly, ınstıtýty joq. Uıym memleket basshylarynyń basyn osy Astana sammıti sııaqty forýmdarda qosyp, osyndaı kúrdeli ahýaldy talqylaıtyn alań qyzmetin ǵana atqaryp otyr. Iаǵnı bizde lańkestik árekettermen kúreste arnaıy kúshtik qurylymdardyń jumysyn úılestirý jaǵy ǵana bar.
Meniń paıymdaýymsha, osy sammıtten keıin sol «úsh zulym kúshpen» kúresti úılestirý is-sharalary kúsheıtiledi.Aldaǵy ýaqytta ShYU aıasynda birlesken bir ınstıtýttyń qurylatynyna senimdimin. Odan bólek, Batys Eýropanyń polısııalyq qurylymdaryn bir múddege toǵystyrǵan Eýropol sııaqty da bir qurylymnyń jasaqtalatyny anyq. Sondyqtan uıym jumysynyń jańa kezeńin kórsetetin jańa qurylymdar paıda bolatyny sózsiz. Ázirge kóshbasshylar ózderiniń ulttyq kúshtik qurylymdary bul turǵyda qalaı áreket etýi kerektigin talqylaı berýin toqtatpaıdy.
Sergeı STANKEVICh, tarıhshy, saıasattanýshy (Reseı Federasııasy)