Fransııanyń Shyǵys Arheologııa ınstıtýty men Oksford ýnıversıteti birlesip atqaryp jatqan «Kóshpeliler ımperııasy» jobasynyń belsendi múshesi hám Parıs Nanterre ýnıversıtetiniń professory Marı Faverý hanym (Marie Favereau) úsh jyldyń aldynda «Altyn Orda» (The Horde) atty kitap jazyp, bul týyndy Garvard ýnıversıteti baspasynan jaryq kórgen bolatyn. Jańa paıym, tosyn kózqaras, tyń derekterge qurylǵan bul shyǵarma qazirgi tańda álem nazaryn aýdaryp otyr. Týyndy úsh jyl ishinde barlyq Eýropa tilinde sóıledi. Ǵalym óziniń jańasha paıymy týraly álemdik baspasóz betterine maqala jazyp, telesuhbattar berip júr. Osy derekkózderdi negizge ala otyryp, atalǵan týyndyny tanystyrýdy jón kórdik.
«Joshy ulysy hám Altyn Orda tarıhyn zertteýińizge ne sebep boldy?» degen suraqqa kitap avtory Marı Faverý hanym bylaı dep jaýap beripti: – Fransııanyń Sorbonna ýnıversıtetinde tarıh mamandyǵy boıynsha bakalavrıatty bitirdim, keıin jalǵastyryp magıstrlik qorǵadym. Joshy ulysy týraly alǵashqy málimetti osynda júrip oqydym. Sóıtip, ortaǵasyrlyq kóshpeliler tarıhyn zertteı bastadym. Magıstrlik jumysymdy osy taqyrypqa baǵyttadym. Biraq jetekshi ustazdarym «bul sala boıynsha derekkózder kóp emes, qaıtalap oılan» dep eskertti. Meni qyzyqtyrǵan dúnıe – «derekkózderdiń azdyǵy». Demek bul naǵyz zertteýshige laıyq kúrdeli taqyryp bolar degen oıǵa keldim, – deıdi.
Joshy ulysy hám Altyn Orda ımperııasy týraly derek izdeýdi bastaǵan Faverý hanym zertteýdi eń áýeli Ystanbul, Sankt-Peterbýrg, Vena, Parıj arhıvterinen, Altyn Orda handarynyń eýropalyq bılik ıelerine orta ǵasyrda jazǵan kóptegen hatynan bastapty.
– Rasyn aıtar bolsam, – dep jazady fransýz zertteýshisi, bul hattar buǵan deıin tek qundy qujat retinde oqylǵany bolmasa, sol dáýirdiń saıası oqıǵalaryna qatysty eshqandaı ǵylymı tápsir jasalmaǵan eken. Ǵalym osy qujattarda aıtylǵan derekterdi eýropalyqtarǵa málim janama faktilerge salystyra otyryp zerttegen.
Kelesi kezekte ol Joshy ulysy men Altyn Orda dáýirinde soǵylǵan nýmızmatıkalyq (teńge, dırham, t.b.) jádigerlerge nazar aýdarǵan. Osy arqyly altynordalyqtardyń orys jeri men oǵan jalǵas eýropalyq aımaqqa saýda-sattyq isin jolǵa qoıǵanyn dáleldegen. «Bul iske meniń ýnıversıtette úırengen arab tili kóp kómegin tıgizdi», deıdi ǵalym.
Ǵalym qyz eń áýeli buǵan deıin qalyptasqan túsinik «Altyn Orda ımperııasy HIII ǵasyrda paıda bolyp, keshikpeı ydyrady» degen uǵym túbirimen qate ekenin dáleldep shyǵypty. «Meniń kózim jetken dúnıe», dep jazady ol. «Altyn Orda sııaqty keremet basqarý júıesin ómirge ákelgen memleket joqqa tán. Sonymen qatar atalǵan taqyryppen aınalysqan kóptegen ǵalym kóshpeli turmystyń ókili altynordalyqtar birneshe jyldyń ishinde qalaısha otyryqshy qoǵam quryp úlgerdi dep tańǵalyp júr. Al meniń paıymdaýymsha, bular – ári kóshpeli, ári otyryqshy klassıkalyq qoǵamnyń úlgisin jasaı alǵan álemdegi birden-bir ulys».
Rasynda, buǵan deıingi eýrosentrıstik kózqaras: «kóshpelilerde otyryqshylyq mádenıet, ónerkásip bolmaǵan, olar júrgen jerin bulap-talap talqandap kún kórgen» dep túsindirip kelgeni anyq.
«Shyn máninde, olaı emes», depti avtor. «Sol dáýirge tán jylnamalardy tereń tanyǵan adam kóshpelilerdiń eshqandaı adamzat qoǵamyn keri tartatyn áreketke barmaǵanyn ańǵarady. Rasyn aıtar bolsam, altynordalyqtarǵa deıin Eýropa dinder soǵysynyń alańy bolatyn. Ásirese musylman men hrıstıan ókilderi arasynda ǵazaýat maıdany men kresshiler joryǵy kúsheıip, buqaranyń tynyshtyǵy buzylyp turǵan. Osy berekesizdik tıyldy. Iаǵnı Altyn Orda handary eki din ókilderin mámilege shaqyryp, soǵysty toqtatyp, kúlli Eýropaǵa beıbitshilik ornatty. Olar ózderine baǵynǵan halyqtyń dinı nanym-senimine qurmetpen qarady da, «bılikke moıyn usynyp, salyq tóleseń boldy» degen qaǵıdat ustandy», deıdi.
Sondaı-aq avtor atalǵan kitapta altynordalyqtardyń saýda-sattyq isin júıeleýi týraly túsinik beredi. Olar óz dáýirinde Ortalyq, Shyǵys Eýropa, Jerorta teńizi, Sibir dalasy, Qara teńizdi baılanystyrǵan saýda jelisin ómirge ákelgeni, bul tek asa qýatty memlekettiń ǵana qolynan keletin is ekeni haqynda sheber baıandapty.
Al bizdiń paıym boıynsha, mundaı asa kúrdeli hám keleli isti atqarý jolynda ǵalamdyq mádenı almasýlar men saıası ustanymdar áseri bolatyny anyq. Mysaly, eýropalyqtar HIH ǵasyrda ekonomıkalyq damýdyń tetigi dep tanyǵan kapıtalızmdi altynordalyqtar iske asyryp, qajet bolsa qazirgi jahandanýdyń alǵyshartyn HIII – HV ǵasyrda qalaǵan der edim. Bul – daý týdyrmaıtyn másele. Bundaı júıe qurý úshin keremet danyshpandyq kózqaras qajet bolary haq. Biraq bul is altynordalyqtardyń qolynan keldi.
Jalpy, eýropalyqtar qoǵamdyq damýdyń krıterıılerin tas qala, otyryqshy qoǵam mádenıeti, t.b. ólshemdermen ólsheıdi. Bul kóshpeliler tanymyna jat. Tipti joq deýge bolady. Sol sebepti olar ózderi qalyptastyrǵan qoǵamdyq qatynastyń eń áýeli turaqtylyǵy men tynyshtyǵyn qamtamasyz etýdi basty shart retinde ustandy. Nátıjesinde, Altyn Orda bıleýshileri álemdi basqarýdyń jańa negizin qalady. Bul paıym Joshy ulysy týraly jazylǵan joǵarydaǵy jańa týyndyda tarqatylypty. Iаǵnı kitapta: Shyńǵys qaǵan muragerleri óz ıelikterin kórkeıtý arqyly terrıtorııasy Orta Azııadan bastalǵan, Shyǵys Eýropa men Sibir dalasyn qamtyǵan klassıkalyq kóshpeliler ulysyn qura alǵany jazylǵan.
Altyn Orda bıleýshileri ulys basqarý isinde ózderine baǵynyshty etnostardyń ulttyq hám dinı ereksheligine qatty mán bergen. Baz bir tarıhshylar aıtyp júrgendeı, «atqa minip, sadaq asynǵan» jabaıylar emes ekenin dáleldeıdi avtor. Tipti ordalyqtardyń qoǵamdy biriktirý úlgisi men el basqarýdaǵy ádis-tásilderin álemdik úlgi retinde tanýǵa bolatynyn, qazirgi Reseı men Ortalyq Azııa memleketteriniń ulystyq tarıhy Altyn Ordadan bastaý alatynyn avtor dálel-dáıekpen jazypty.
Biz bul týyndy haqynda jýyqta mońǵol tilinde jaryq kórgen suhbattardy sholyp otyryp, reseılik áriptesimizdiń: «Siz osy kitapty jazý barysynda Altyn Orda tarıhyna qatysty buryn ashyqqa shyqpaǵan qandaı qundylyqtardy baıqadyńyz?» degen suraǵyna bergen jaýabyn baıqap qaldyq. Ári bul suraq qazir ekiniń biriniń kókeıinde júrgeni de anyq. Jaýap bylaı dep berilipti:
– Tarıhshylar kóp aıtatyn ortaǵasyrlyq mońǵol shapqynshylyǵy negizinde paıda bolǵan iri ulystyń biri – Altyn Orda ekeni anyq. Onyń terrıtorııasyn qazirgi geografııalyq turǵydan qarastyrsaq, Ýkraına, Bulǵar, Moldavııa, Ázerbaıjan, Gúrjstan, Qazaqstan, О́zbekstan, Túrikmenstan, Tatarstan, Qyrym, Reseı aýmaǵyn qamtyǵany anyq. Sol sebepti Altyn Orda tarıhynyń basty qundylyǵy – onyń terrıtorııalyq tutastyǵy men ádiletti ákimshilik júıe jasaı alýy. Tarqatyp aıtar bolsam, olardyń buǵan deıingi kóshpeli turmysy tabıǵı suryptalýǵa negizdelgen ádiletti qoǵam bolatyn. Osy úrdisti olar otyryqshy halyqtyń tanym-turmysyna sáıkestendire aldy. Ordalyqtardyń osy qundylyǵy – bolashaq úshin úlgi bolatyn ulys basqarýdyń kemel tetigi. Bizde «tarıh qaıtalanady» degen uǵym bar. О́z basym buǵan qosylmaımyn. Sebebi tarıhı oqıǵalar paıda bolǵan qoǵam basqa, túsinik basqa, ádet basqa, fılosofııalyq maǵyna basqa degendeı, – dep túıindepti.
Sondaı-aq tyń týyndyda Altyn Orda ulysynyń tarıhyn zertteýshiler ańǵara bermeıtin bir másele bar. Mysaly, Ulyq ulyspen qatar ımperııanyń ońtústik shebinde Shaǵataı, Elhan memleketteri, qazirgi qytaı jerinde Iýan handyǵy qatar ómir súrip jatty. Bulardyń bárin Shyńǵys tuqymdary basqardy. Osyndaǵy Iýan handyǵy men Elhan elinde ishki qaıshylyq oryn alǵan tusta Altyn Orda bylq etpeı XV ǵasyrda turaqty damý jolyna tústi. «Nege bulaı?» degen suraqqa jaýap izdep kórdim» degen ǵalym ony bylaısha túsindiredi: «Sebebi ordalyqtar ulystyń ekonomıkalyq ustynyn óte durys qalaı aldy. Ieligindegi barlyq aımaqqa «ashyq esik» ıdeıasyn engizdi. Osy arqyly Sibirdiń tunyp jatqan baılyq qoryn naryqqa shyǵardy. Kelesi bir aıtýǵa tıis dúnıe – Altyn Orda handary el basqarýda ilim-bilimge súıendi. Bolashaq handardy el basqarý isine daıyndaıtyn mektep qalyptastyrdy. Meniń kózim jetken bir derek – Altyn Orda handarynyń kóbi jeti-segiz jurttyń tilin bilgen», deıdi.
Faverý hanym jazǵan qundy eńbekte, aıryqsha atap óterlik tyń paıymdar jeterlik. Keıbirin atap aıtar bolsaq, buǵan deıin eýrosentrıstik kózqarastaǵy tarıhshylar, ásirese orystar altynordalyqtar dáýirin «mońǵol-tatar shapqynshylyǵy» dep túsinip keldi. Áli kúnge osy paıym jeteginde júrgender qanshama. Faverý hanym óz kitabynda osy uǵymdy dálel-derekpen joqqa shyǵarǵan. Bul kisiniń paıymy boıynsha, ordalyqtar orys knıazdyqtarynyń basyn qosyp, olardyń ekonomıkalyq, mádenı, saıası maqsattaryna sáıkes qoǵam quryp bergen. Bul pikir qazirgi orys tarıhshylarynyń talǵamyna saı kelmesi anyq. Rasynda, orys knıazdary orda bıligine baǵynýdan utpasa, utylǵan joq. Buǵan deıingi qatyp qalǵan qasań ustanym «mońǵol-tatar shapqynshylyǵy» deıtin mıften ajyraıtyn kez keldi. Batys tarıhshylary bul pikirden baıaǵyda bas tartqany týraly jazypty Faverý hanym.
– Shyn máninde, altynordalyqtar adam faktoryn alǵa shyǵardy, – dep jazady ǵalym. Onyń tujyrymdaýyna qaraǵanda, Altyn Ordaǵa salyq tóleıtin, memleket qazynasyn toltyratyn adam kerek boldy. Iаǵnı ordalyqtar úshin salyq tóleýshi qara buqarany joıyp jiberý maqsaty bolǵan emes. Qara halyq qanshalyq kóp bolsa, salyq ta qomaqty bolaryn jaqsy bildi. Qaıta olar baǵynyshty buqarany eńbek isteýge buıyrdy. Buqara eńbek etse, ulys baı bolady. Bul qarapaıym ǵana túsinik. Sonymen qatar orda bıligi baǵynýshylardy quldyq kespirge túsirgen joq. О́ıtkeni qatygezdiktiń aqyry búlinshilik týdyratynyn olar jaqsy biletin. Bul týraly uly qaǵannyń ósıetteri men jarlyq-josyndarynda aıtylǵan, jazylǵan. Osyny buljymas zań dep uqty. Ordalyqtardyń eýropalyq basqynshylardan aıyrmashylyǵy osynda.
Orda bıleýshileriniń taǵy bir ustanymy árbir adamnyń saýda-sattyq isimen aınalysýyna jol ashty. Baǵynǵan halyqtardyń ejelden ómir súrip kele jatqan atakásibin damytty. Orys knıazdyqtarynyń eń bir damyǵan, órkendegen kezi – osy tus. Jańadan 40 qala boı kóterdi. Qolóner men ónerkásip damydy. Ásirese Berke han kezi men odan keıingi Móńketemir hannyń tusynda. О́zbek han bılikke kelgen shamada orys saýdagerleri Genýıa, Venesııa, Mysyr, Vızantııaǵa deıin qanat jaıdy. Altyn Orda bıleýshileri Batys tarıhshylary kóp aıtatyn «kóshpeliler baılyq jasaýdyń jolyn bilmeıdi hám mádenı óresi tar» degen túsinikti joıdy, degen eken Marı Faverý hanym.