Memleket basshysy Ulttyq quryltaıda sý máselesin qozǵap, bul salanyń Qazaqstan úshin asa mańyzdy ekenin atap ótti. Osy oraıda elde sý tapshylyǵy paıda bolǵanyn, materıaldyq qana emes, rýhanı ysyrapshyldyqqa jol berilgenin synady. Prezıdent sóziniń jany bar. Máselege tereńnen úńilsek, tııanaǵyn tappaı turǵan mysaldardyń qarasy qalyń ekeni ańǵarylady.
Rasynda, adamdardyń tabıǵı resýrstardy tym ashkózdikpen paıdalanýy jahandyq problemalardy týyndatyp, ómir súrý ortamyzda strestik jaǵdaıdy qalyptastyrdy. Klımat ózgerisi bir aımaqtarda sý tapshylyǵyn, keı jerlerde sý tasqynyn týdyryp, sol elderdiń ekonomıkasyna orasan zor shyǵyn men áleýmettik-ekologııalyq zardap ákelip jatyr. BUU meteorologııalyq komıtetiniń málimetteri keıingi 8–10 jylda klımattyń ıntensıvti jylýy qarqyn alyp, jahandyq deńgeıdegi jylyný kórsetkishi 1976–2022 jyl aralyǵynda, ár 10 jylda 0,180 gradýsqa, bizdiń elde 0,330 gradýsqa, al Qyzylorda oblysynda 0,440 gradýsqa óskenin kórsetedi.
Sý resýrsynyń qaı kezde de orny erekshe. Endi osyndaı balamasy joq resýrsty qalaı tıimdi paıdalanyp, bolashaq urpaqqa qalaı amanattaımyz degen suraq shóleıtti aımaqtarda ornalasqan elimiz úshin óte ózekti bolyp otyr. Ǵalamdyq jáne aımaqtardaǵy klımattyń ózgerýi, transshekaralyq sý resýrstaryn paıdalanýdaǵy kelisimderdiń tolyq oryndalmaýy, sýdy retteý, basqarýda tıimdi tehnologııalardyń jetimsizdigi gıdrogeologııalyq qaýipterdiń basty sebepteri retinde aıtylady. О́z kezeginde ǵylymı usynystardyń, memlekettik baǵdarlamalardyń reformalar barysynda eskerile bermeıtini búgingi jaǵdaılardyń oryn alýyna sebepker ekeni de aıqyn.
2023 jyly sý salasyna arnaýly mınıstrlik quryldy. Biraq ol mınıstrliktiń júıesinde qandaı qurylymdar bar, fýnksıonaldy mindetteri ne, materıaldyq-tehnıkalyq bazasy qandaı, jobalaý-izdestirý, barlaý, monıtorıng jasaý sekildi jumystardy qanshalyqty júrgizip jatyr jáne júrgize alady degen suraqtar tolyq sheshimin taba qoıǵan joq. Salalyq mınıstrlik munyń bárin ret-retimen qolǵa ala jatar degen úmitimiz bar.
Al memlekettik, memleketaralyq sý problemalary strategııasyn, uzaqmerzimdi baǵdarlamalardy, sý qaýipsizdigin júzege asyrý tetikterin, kadr daıarlaý jáne olardy tıimdi paıdalaný, jobalaý-izdestirý ınstıtýttaryn qurý, kúrdeli sý-ınjenerlik nysandaryn salatyn, jóndeıtin mamandanǵan qurylys mekemelerin ashý jáne olardyń materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtalýyn qamtamasyz etý máselelerin Úkimet deńgeıinde sheshý ózektiligi joǵary. Mysaly, kezinde elimizde alǵash ret úrmeli tospany Syrdarııa ózeninde «Qazsýshar» mekemesi asarlyq ádispen saldy. О́kinishke qaraı, keshendi gıdrogeologııalyq-izdestirý, jobalaý jumystary durys júrgizilmegendikten tospa shaıylyp ketti. Táýelsizdik jyldary burynǵy sý nysandaryn paıdalaný jumystary júrgizilip, Qyzylorda oblysynda «Kóksaraı» rettegishi, «Áıtek», «Kókaral» bógetteri turǵyzyldy. Tıisinshe olar Syrdarııa-Aral basseıniniń sý resýrstaryn basqarýda, retteýde, esepke alýda, tıimdi paıdalanýda erekshe ról atqaratyn nysandar edi. Biraq osy nysandardy jobalaýda, salýda, paıdalanýda jiberilgen qatelikter búgingi kúni qosymsha problemalar týdyryp jatyr jáne jańa sheshimder qabyldaýdy qajet etedi.
Sý sharýashylyǵy salasyna maman daıarlaý máselesi de – ózekti taqyryp. Prezıdent qalyptasqan jaǵdaıdy saralaı kelip, Taraz qalasynda Qazaq gıdromelıoratıvtik-qurylys ınstıtýtyn ashý jóninde Úkimetke tapsyrma berdi. Bul durys sheshim boldy. Biraq sheshýin kútip turǵan sharýalar áli de kóp. Elimizde «Sý resýrstary jáne sýdy paıdalaný» baǵyty boıynsha jyl saıyn 300-ge jýyq memlekettik grant bólinedi eken. Alaıda osy granttardy ıgerý kórsetkishi tómen.
Sý qaýipsizdigi, sýdy basqarý, bólý, esepke alý, josparlaý, tıimdi paıdalaný, saqtaý, sapasyn jaqsartý, tazalaý, óteldeý sekildi asa mańyzdy úderister kúrdeli gıdrotehnıkalyq qurylym, sý qoımasy, bóget, sý jibergish shlıýz, dıýker, akvedýktýktar arqyly, al ırrıgasııa, qurǵatý, sýdy burý, áketý kanal jáne kollektorly-drendik júıeler arqyly júzege asady. Osyndaı keshendi kúrdeli júıelerdi jobalaý, salý, basqarý, paıdalaný, avtomattandyrý, jóndeý úshin bolashaq mamandarǵa tolyqqandy jan-jaqty jetildirilgen, óndirispen baılanystyrylǵan bilim berilýi kerek. Ol úshin olardy maman retinde qalyptastyratyn ınjenerlik beıindegi pánderdiń (ınjenerlik geodezııa, syzba geometrııasy, geologııa, gıdrogeologııa, gıdrometrııa, materıaldardar kedergisi, teorııalyq mehanıka, qurylys konstrýksııalary, gıdrologııa, gıdravlıka, gıdrotehnıkalyq qurylym (GTS), qurylys, ırrıgasııa, melıorasııa, eksplýatasııa, sý resýrstaryn keshendi paıdalaný) úles salmaǵyn kóbeıtip, mamandyqty bakalavr emes, «spesıalıtet» deńgeıine kóterý jáne zamanaýı suranystaǵy GIS tehnologııalardy, halyqaralyq tájirıbelerdi, GPS júıemen jaraqtalǵan zamanaýı úlgidegi taheometr, teodolıt, nıvelır, ólsheýish quraldaryn, kompıýterlik baǵdarlamalardy tereń oqytý arqyly suranysqa ıe bilikti mamandardy daıarlaý jolǵa qoıylǵany jón.
Osy mamandyqqa qyzyǵýshylyqty arttyrý maqsatynda tabysqa jetken, erkshe eńbek sińirgen tulǵalardy nasıhattaý da – aıyryqsha mańyzdy is.
Jalpy, aýyl sharýashylyǵy óndirisin, sýarmaly eginshilikti kútiletin ózgeristerge beıimdeý – óte qajetti sharýa. Ázirge joǵary bilikti ǵalymdar, oqytýshy professorlar, sala mamandary barda memleket tarapynan batyl sheshimder qabyldanyp, sý sharýashylyǵyna kadr daıarlaý álemdik deńgeıdegi ınnovasııalyq tehnologııalardy oqytý, úıretý arqyly jáne oblystyq, aýdandyq deńgeıdegi fılıaldar, ýchaskeler bólimderin túbegeıli qaıta qurý máselelerin sheship, kútiletin tabıǵı-tehnogendik sıpattaǵy táýekelderge qarsy turý sharalaryn búkil el aýmaǵynda qamtamasyz etý qajettiligi asa joǵary.
Serikbaı О́MIRZAQOV,
ınjener-gıdrotehnık, professor