Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, qazaq poezııasynyń kórnekti ókili Aqushtap Baqtygereeva jyrlamaǵan, tolǵamaǵan taqyryp joqqa tán. Onyń aqyndyq mıssııasyndaǵy birinshi erekshelik – el men jer, qoǵamnyń, halyqtyń jaıy aldyńǵy orynǵa shyǵady. О́zi ómir súrip otyrǵan qoǵamnyń betalysyna, damý jaǵdaıatyna aqyn syn kózimen qarap, paıymyn bildirip otyrady. Aqushtap aqyndyǵynyń aıbarly tusy da osy. Máselen, «Ádilet», «Aýylǵa hat», «Adressiz bala», «Ishkish áıel», «Erlikti kózben kórgen kún» (aqyn Juban Moldaǵalıev rýhyna), «Búrkit pen qarǵa» (ertegi izimen), «Kók dónenniń kisineýi (aqyn Qadyr Myrzalıev rýhyna), «Sóıleıdi óktemderdi yǵystyryp» (Sherhan Murtazaǵa), t.b. óleń-jyrlarynda qazaq ulty men jurtynyń jaratylysyna tán minez-qulyq, ulttyq harakter, adamı hám ımanı qasıetter oqyrmanyn eriksiz baýraıdy.
Ultynyń ósý-damý ótkeli men belesin aqyn áleýmettik jáne rýhanı-mádenı turǵydan qatar alyp jyrlaıdy. Mysaly, «Aýylǵa hatta» qurbysyn san qıly suraqtyń astyna alǵan keıipker «Qalaı jeńge, kelinniń syılastyǵy, Ketken joq pa azaıyp jórgekteri» nemese «Marqasqa dep atalǵan jigitterdiń, Burynǵydaı bıik pe mártebesi?» deıdi. «Kórshilerdiń túzý me sálemderi, Oınaqtaǵan tatý ma taı-qulyndar?», «Ulaǵatty sóz aıtyp, qymyz iship, Toı tórinen tarqaı ma qarııalar?», «Keshki ertegi aıtatyn ájelerden, Besiktegi jas sábı án tyńdaı ma?» degen saýaldar qoıady. Bul týyndy qazaq ultynyń barlyq býynyn qamtýymen, ulttyq mentalıtetti eske salýymen erekshelenedi.
«Ádilet» atalǵan óleń aty zatyna saı aqynnyń ádildik pen adaldyqty tý etken týyndysy ispetti kórinedi. О́zi kózimen kórip, kýá bolǵan jaıttardy aqyn ádiletten surap, oǵan til bitire, jan bitire syrlasady:
«Ádilet – qasterli sóz alty-aq árip,
Kúnáńdi talaı jerde arqaladyq,
Betpe-bet bir jolyqshy, tym bolmasa,
Ońdanyp otyraıyq ortaǵa alyp».
Juban men Qadyr aqynǵa, Sherhan sýretkerge arnalǵan óleńder óriminde eli men jurtynyń mańdaıaldy tulǵalarynyń adamı kelbeti, jas urpaqqa úlgi bolar erlikke toly is-áreketi, halyqtyń olarǵa degen qurmet-sezimi áserli baıandalady. Oqyrmanyn oılandyryp, tolǵandyryp, bir mezet sezim jetegine alyp, rýhtandyryp, qaırap otyratyn bul shyǵarmalardyń urpaq tárbıeleýdegi mańyzy zor bolmaq.
Aqynnyń lırıkalyq keıipkerleri udaıy oı ústinde júretin, qashanda oqyrmanymen syrlasýǵa, kóńil kúı syryn shertýge asyq jandar bolyp keledi. Keıipkerimen ózin árdaıym birlikte sezingen avtor kimniń atynan sóz alsa da, azamattyq únin batyl aıtyp, tereńnen tolǵap otyrady. Aqynnyń ózindik kózqarasyna tán ereksheliktiń biri – ultjandylyq qasıet, eline, halqyna degen qurmet sezimi aldyńǵy orynǵa shyǵyp, shyǵarmashylyq saparynyń aq jelkeni bolyp tartylǵan. Máselen, «Jan syry» atalǵan óleńinde:
«Qyzyńmen syrlassańshy, týǵan dala,
Qaı jaqqa ketemin sen qýǵanda da?
Meniń kim bolǵanymdy qalap ediń,
Qolymnan kelgeni me jyrlaý ǵana?
Bul kúnde shynymdy aıtsam sener me ediń,
Joq shyǵar jasyrǵanym senen meniń.
Ejelden Dala qyzy atanǵaly
Men seniń qushaǵyńda ne kórmedim?» – dep birdiń emes, myńnyń atynan jyrlaıdy. Eski zamannyń dástúrine saı malǵa satylǵan qazaq qyzynyń jaǵdaıyn baıandaı kele: «Soǵysta el men eldi bitistirip, Besikte batyr uldar terbetkenmin», dep tolǵana syr ashady. Aqyn qazaq qyzynyń jaratylysyndaǵy ulttyq bolmysty dál taýyp aıtady, dáleldi jetkizedi. Kólemi shaǵyn lırıkalyq týyndy arqyly qazaq arýynyń kemel, tolyqqandy obrazyn somdaıdy avtor. Ar men namysty tý etip kótergen óleń-jyrdyń tininde «Meniń kim bolǵanymdy qalap ediń, Kún týsa qol bastadym, atqa mindim», sondaı-aq «Ortaıǵan teńiziń men ózenińdi, Ulyńdaı joqtasamyn men de seniń» syndy namysqa janylǵan ótkir úni ústem shyǵady lırıkalyq keıipkerdiń. Aqyn keń dalasyna erekshe nazar aýdara alańdaıdy, syryn soǵan aqtarýǵa asyq. Bolmysy názik jaratylys ıesi bolsa da, qol qýsyryp buǵyp qalýdy ar kóredi. Eli, Otany úshin jan qıǵan, erligi el esinde qalǵan batyr qyzdardy maqtan tutady.
«Sen, meni qyzym deme, týǵan dala, Qorǵaýǵa jaramasam namysyńdy» degen kóńildi, jigerli pafosta aıaqtalady.
Aqynnyń azamattyq ajaryn tanytatyn týyndynyń biri – «Azamat» atalypty. Bul bes-aq shýmaqtan turatyn óleńinde eldiń Azamaty ataný degen uǵymdarǵa jaýap izdeıdi jáne onyń ozyq úlgisin usynady.
«Azamat! Jigittiń ekinshi esimi.
Jurtshylyq synynyń qorytyndy sheshimi.
Azamat – aýylda ár úıdiń qonaǵy,
Ol úshin tór daıyn, ashýly esigi».
Aqyn paıymynsha, Azamat bolý – qıynnyń qıyny. Atalǵan atqa laıyq bolýdyń jáne bir sharty «Azamat emessiń, sendegi jaqsylyq, Júrse eger óz qara basyńnan aýyspaı». Bir sóılep, anyq aıtyp, sert berý de – azamattyqtyń bir belgisi, negizgi sharty. Jalǵan tirshilikte kúńkil men pasyqtyqtan alys júrý de – azamattyqtyń belgisi. Sonymen birge «Tek naǵyz jigittiń qolynan keledi. О́zge úshin qýaný, kóp úshin mert bolý». Aqyn shynaıy azamattyqtyń belgilerin qarapaıym baıandaıdy, oqyrmanyna jón-joba nusqap, jol kórsetedi. Kóńili jarqyn, jaıdary, qýana biletin jandardy qurmet tutady. Eli men jurtynyń bir qajetine jaraıtyn asyl jandardy ardaq tutady. Oı túıini mynaǵan saıady.
«Azamat! Kóńildiń rıza sheshimi,
Jigittiń shyńdalyp, bıiktep ósýi.
Azamat – halyqtyń úmitin aqtaǵan,
Ulyna qoıatyn ekinshi esimi».
A.Baqtygereevanyń birqatar lırıkalyq shyǵarmasy qazaqtyń birtýar tulǵalaryna, ulttyq qundylyqty qoldaýshy memleket qaıratkerlerine, aıtýly abzal azamattarǵa arnalǵan. Aıtalyq, «Erlikti kózben kórgen kún» óleń-jyry aqyn Juban Moldaǵalıev rýhyna baǵyshtalǵan. Qazaq jastarynyń 1986 jylǵy táýelsizdik jolyndaǵy kúresin aıyptaýshy Kolbınge qarsy sóz sóılegen J.Moldaǵalıevtiń batyldyǵyn hám batyrlyǵyn, erligin kózben kórgen aqyn osy tarıhı oqıǵany kórkem dúnıege aınaldyrǵan.
О́leń kólemi shaǵyn bolǵanymen týyndyda qazaq degen halyqtyń ulttyq namysy, ony qorǵaýshy erdiń isi qozǵalǵan. Sol ótken dáýirdiń ıdeologııalyq qysymyna qarsy turǵan Jubannyń batyl sheshimi ulttyq patrıotızmdi ýaǵyzdaýdyń ozyq úlgisi bolarlyqtaı dárejege kóterilgen. «Qazaqsha aksent, tolqyǵan qatal únmen: «Zamandaspyz» dedi oǵan qatar júrgen. Jeltoqsannyń kórgenshe on altysyn, Bir kún buryn batsamshy batar kúnmen». Bul – Jubannyń Kolbınge aıtqan sózi. Keıipker úninde batyldyqpen qatar namys týyn kótergen ar men qaırat, abzal borysh syndy adamgershilik ıirimderi qatar órilgen. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta ot keshken jaýynger Jubannyń asqaq úni aıqyn hám anyq, senimdi estiledi.
«Urpaǵyma halim bar ne der endi,
Qorladyńdar bul qazaq degen eldi.
Qyzdarymdy súıretip burymynan,
It talasyn dep pe edim nemeremdi?»
Juban baıandaýyndaǵy monologta aqyn qazaqtyń bastan keshken, kórgen qorlyǵyn ret-retimen baılanystyra jetkizedi. Tyń ıgerýdiń qazaq dalasyna ákelgen qııametin, til men dinnen aıyrylǵan, máńgúrttengen ulttyń bar azabyn aqyn Aqushtap Juban aýzymen aıtqyzyp, naqty fakti, mysaldarmen baıandap beredi. Máselen, «Keshe alańda sabaǵan – seniń tegiń, Al taıaqty jegender – meniń balam» dep keletin monologti tirkesterden óleń avtorynyń týyndy ıdeıasyn tereń jetkizgenin ańdaýǵa bolady. Týyndyda Juban qaıratkerdiń ádebı beınesi de sheber somdalǵan.
«Namys pen kek túnerip qabaǵynda,
Muń aralas jas tunyp janarynda,
El aldynda arqadan júgi túsip,
Aqyn turdy tazaryp ar aldynda».
О́leńde aqyn-qaıratkerdiń obrazymen qosa zalda otyrǵan áriptes aqyn-jazýshylardyń da jaı-kúıi jandy qozǵalys tapqan. Sol bir sáttegi psıhologııalyq ahýal oqyrmanyn eriksiz ılantady, shandyrady, sendiredi. «Tynyp qaldy, zal tegis kúbirlemeı, Bir adamnyń janary kúlimdemeı. Biz otyrdyq tóbeden jaı túskendeı, Arqamyzdan qumyrsqa júgirgendeı».
Talaı-talaı zulmatty, qýǵyn-súrgindi kórgen, súttiń betindegi qaımaǵynan aırylǵandaı hal keshken, ábden zárezap bolǵan qazaqtyń, mańdaıynyń sory bes eli halyqtyń Jubandy qorǵap nemese qoldap sóıleı almaı, jaq ashpaı, únsiz, qatyp qalǵan áreketin jetesine jetkize sýretteıdi. Áıtse de tuıaq serpimeı qalmaý kerektigin kópshilik qaýym uǵynǵandaı kúı keshedi.
«Ketti zaldy aqynnyń órtep demi,
Áli esimde, bireýler selt etpedi.
37 qýǵynyn kórgen sorly
Qol soǵýdan seskenip, jer tepkeni.
Juban – bóri, ózgeler – qoıandardaı,
Kolbın júzi sál qanǵa boıalǵandaı.
Zal gýildep, bir kezde jer solq etip,
Uıqysynan bar qazaq oıanǵandaı».
Týyndy Juban Moldaǵalıevtiń jeke erligin, el basyna kún týǵanda eshteńeden qaımyqpaı, keńestik kezeńniń qytymyr saıasatyna qarsy turyp, qazaq jastaryna tańylǵan jalǵan jaladan olardy qorǵap qalýymen erekshelenedi.
Ertegi izimen jazylǵan balladaǵa tán týyndysy «Búrkit pen qarǵa» atalady. Bul jyrynda aqyn allegorııalyq tásildi ońtaıly paıdalanǵan. Dereksiz uǵymǵa jan bitirip, búrkit pen qarǵany sóıletip, dıalogtik qatynasqa túsirip, oqyrmanyn oılandyrady. Perneleýdiń bul túri týyndyǵa kórkem ár ústep, oqyrmanyn oqıǵany baqylaýǵa alyp, oı túıýge jeteleıdi. Shaý tartyp qalǵan kári búrkit aspanǵa qalyqtap, eń sońǵy qaırat-qýatyn jınap, túlki alýdy armandaıdy. Biraq ta, osy is ońaı emes-aý, kúlkige qalar ma ekem degen oı-kúdik te joq emes. «Aınala qarap tańdana, Qanatyn jıyp qomdana, Shalǵanda kózi túlkini, Jolyǵypty qarǵaǵa». Eki júz elý jastaǵy qarǵaǵa búrkit otyz jyl ótken ómiri týraly baıandaıdy.
«Al endi meniń mólsherli,
Otyzym jetti ólsheýli.
Bitkeni mendik ǵumyrdyń
Kótertpeı qoıdy eńsemdi».
Odan ári búrkit qarǵaǵa óziniń janary tozǵanyn, dala ańyn kórmeıtinin, sońǵy ret túlkige túsip, ólýge bel baılaǵanyn aıtady. Az ǵana otyz jyldyq ǵumyrynda árkez bıikten kóringenin aıtady. Qarǵa bolsa búrkittiń tirligine kóńili tolmaıtynyn jetkizedi, aqyl-keńes beredi, kúressiz ómir keshýge de bolatynyn qýattap, «О́lekse – meniń tamaǵym, Jyly qan – seniń keseliń» degendi meńzeıdi.
«Ne kerek ańmen alysyp,
Qaıratty boıda taýysyp
Turǵanda daýyl butanyń
Yǵynda qalam jabysyp», dep óziniń amal-aılasyn úlgi etip, maqtanady da «Topshyńdy bosqa qandapsyń, Tyrnaqty bosqa tozdyryp» deıdi. Qarǵa torǵaıǵa da qarsy shyqpaıtynyn áńgimelep, tipti sóz arasynda «ólekse izde, alyspaı, tamaǵyń toısa bolmaı ma?» degenge deıin barady. Búrkit sál qınalyp baryp, ushyp ketýge jınalady, dese de: «Tátti ǵoı tirlik, sondyqtan, Sózine qarǵa ılandy». Osylaısha, qarǵa usynysyna amalsyzdan qulaq asqan búrkit arada kóp ýaqyt ótpeı, bul isiniń durys emestigin uǵynyp: «О́lekse shoqyp, kún kórý. Jo-jo-joq dedi ór kóńil, Budan da artyq shyńda ólý», degen toqtamǵa keledi.
«Báribir óter bul jalǵan,
О́limnen kim bar qur qalǵan,
О́lekse jegen úsh júzden
Otyzym artyq túlki alǵan».
О́ziniń qyranǵa tán tabıǵı qalpynan aınymaıtynyn túsingen búrkit tizesin jıyp qaharyna minedi. Bul tirliginiń dala qyranyna jaraspaıtyn qylyq ekenin bilip, qarǵadan aýlaqqa ushyp ketedi. Al quzǵyn qustyń beıshara tirligin aqyn:
«Eshqashan bıik qonbaǵan,
Ińkárlik sezim bolmaǵan,
Qart qarǵa bolsa, tańdanyp,
Qarqyldap kúlip qaldy oǵan», dep sıpattaıdy. Ertegi izimen jazylǵan, allegorııalyq tásilmen órilgen týyndynyń astarly máni oqyrmanyn adamgershilik qasıetterge abaı bolýǵa, jaqsy men jamannyń, adal men aramnyń arajigin ajyrata bilýge baýlıdy. Lırıkanyń, aragidik epıkanyń elementin qamtyǵan shyǵarmany oqıǵaly janrdyń kishigirim túrine de jatqyzýǵa bolady.
Aqyn Aqushtap Baqtygereevanyń jeke derbes stıline tán kórkemdik ereksheliktiń biri – ol qaı taqyrypta jyrlasa da, kólemdi nemese shaǵyn dúnıe bolsa da, belgili bir dárejede sıýjet bar, ıakı oqıǵaly óleń janrynyń sheberi desek te bolady.
Jalpy alǵanda, aqyn týyndylary ońaı oqylady, úlkenge de, kishige de estetıkalyq áser berip, oqyrmanyn qorshaǵan ortamen tanystyryp, burynnan biletin bilik-daǵdysyna jańasha mán ústep, tanym kókjıegin keńeıte túsedi. Aqyn qandaı taqyrypta oı qozǵasa da, oqyrmanyna sóz óneriniń qudiret-lázzatyn sezinýge múmkindik beredi.
Zeınolla MÚTIEV,
Mahambet О́temisuly atyndaǵy Batys Qazaqstan ýnıversıtetiniń professory