Ejelgi kóshpelilerdiń jaýyngerlik ónerin zerttegen orys ǵalymy A.I.Mazaev jáne mońǵol oqymystysy O.Namnandorjylardyń eńbeginde ertedegi ǵun, saq dáýirinde el ishindegi mergenderdi synaıtyn: teńge atý, jebe jarystyrý nemese oq ozdyrý, kergen teri atý (saranpaı), jalaý atý, sur (qaıys) atý degen saıys túrleri bolǵan dep jazady.
Osyndaǵy saıys túrleriniń qaısybiri keıbir halyqtar arasynda áli kúnge deıin saqtalǵany ańǵarylady. Mysaly, mońǵoldar kúni búginge deıin sur atýdan memlekettik chempıonat ótkizetin bolsa, majar baýyrlar arasynda oq ozdyrý jarysy jeke adamdar arasynda ótkizilip keledi. Sol tárizdi mysyrlyqtarda sál ózgeshe, at ústinen shaýyp kele jatyp jerdegi nysanaǵa qıǵash atý túri bar. Al koreı aǵaıyndardyń kergen terige jolbarystyń beınesin salyp, ony 150 metr qashyqtan atatyn dástúr kúni búginge saqtalyp otyr.
Osylardyń ishindegi sur-qaıys atý túrine toqtalar bolsaq, bul saıysqa qatysýshy mergender 30, 35, 40 qulash bolatyn meljemdi jerge tizim qoıylǵan nemese qabyrǵa sııaqty jınap jasaǵan qaıys nysanany atady. Nysana domalaqtap órilgen qaıystan nemese iri qara maldyń shylǵı terisin jalpaqtap tilip, dop sııaqty formada jasalatyndyqtan, saıys «qaıys atý» dep atalǵan. «Qaıys» sózi eski túrki-mońǵol tilinde «sur» dep atalady eken. Kúni búginge deıin keıbir óńir qazaqtary kepken qaıysty «súri qaıys», kepken etti «súri et» deýi osydan. Soǵan qaraǵanda qazaqtyń «Surmergen» degen sózi osy sur-qaıysty atyp jeńiske jetken adamǵa beriletin ataq sııaqty. Mysaly, 2004 jyly jaryq kórgen «Babalar sózi» atty kóptomdyqtyń 52-shi tomynyń 166-betinde bylaı dep jyrlanypty:
«Surmergen kele jatyr myltyq alyp,
Kezek berdi barshasy qaraı qalyp.
Kózdep turyp myltyqty basyp edi,
Oǵy ketti jambyny julyp alyp».