Qazaqstannyń munaı ónerkásibine - 125 jyl. Jýyrda Premer-Mınıstr Oljas Bektenov munaı-gaz sektoryn damytýǵa qosqan úlesi úshin eńbegimen erekshe kózge túsken munaı-gaz kesheniniń 40 qyzmetkerine Memleket basshysynyń atynan marapattar tabys etti. Solardyń qatarynda III dárejeli «Eńbek Dańqy» ordenimen marapattalǵan ardager munaıshy Keltir Shanenov te bar. Qazaq munaıynyń 125 jyldyǵy aıasynda Keltir aǵamyzdy áńgimege tartqan edik.
- Keltir Maǵurypuly, marapat qutty bolsyn! Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev munaı-gaz óndirý kólemi turaqty ósýi úshin geologııalyq barlaýdyń asa mańyzdy ekenin atap aıtty. О́zińiz de munaı-gaz salasyndaǵy qyzmetińizdi qarapaıym geolog bolyp bastaǵan joqsyz ba?
- Tileýińizge bek raqmet! Etken eńbektiń elengeni, óz isine kásibı sheberlik deńgeıinde mamandanǵan adamnyń mereıin ósirip, alǵa qaraı umtyldyrady ǵoı. Kúni keshe ǵana Prezıdenttiń Qazaqstan halqyna 7-shi joldaýynda eńbek adamdaryn qoldaý jáne yntalandyrý máselesine asa mán berý jóninde aıtylyp, kelesi 2025 jyldy «Jumysshylar jyly» ataýdy usyndy emes pe? Men 1972 jyly Almatydaǵy Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń munaı fakýltetin bitirip, taý-ken ınjener-geology mamandyǵyn, 1984 jyly Baký qalasyndaǵy Ázerbaıjan munaı jáne hımııa ınstıtýtyn bitirip, ónerkásipti uıymdastyrýshy mamandyǵyn aldym. Eńbek jolymdy «Atyraýmunaıgazgeologııa» óndiristik geologııalyq birlestiginiń Kaspıı mańy men Ońtústik Embi tereń jáne Bıikjal óte tereń burǵylaý munaı barlaý ekspedısııalarynda 1972 jyldan tehnık-geolog, geolog, aǵa geolog, 1985 jyldan geologııa bóliminiń bastyǵy bolyp jalǵastyrdym. 1991-93 jyldary Qulsary qalasyndaǵy, quramynda 958 qyzmetkeri men jumysshylary bar Ońtústik Embi munaı barlaý tereń burǵylaý ekspedısııasynyń bastyǵy bolyp taǵaıyndalyp, 1991-94 jyldary Jylyoı aýdandyq halyq depýtattary keńesiniń depýtaty bolyp saılandym. Biz bastyq bolyp taǵaıyndalǵan kezde Ońtústik Embi munaı barlaý tereń burǵylaý ekspedısııasynyń jumystary júrmeı, «Gýrevmunaıgazgeologııa» óndiristik birlestigi boıynsha óndiristik-tehnıkalyq kórsetkishteri eń artta qalǵan, ekonomıkalyq jaǵdaıy óte tómengi kúıge túsken, qarjylyq jaǵdaıy birneshe mıllıon somǵa zııan shekken, shyn máninde turalap qalǵan kásiporyn bolyp edi. Ekonomıkalyq turǵydan qaraǵanda keneýi ketip, qarjylyq jaǵdaıy artta qalǵan ekspedısııany qalpyna keltirý úshin osynyń qolynan keledi-aý degen barlyq biliktiligi men qabileti joǵary mamandardy iriktep saraptaǵanda Atyraýdaǵy «Atyraýneftegazgeologııa» óndiristik geologııalyq birlestiktiń bastyqtarynyń tańdaýyna meniń kandıdatýram ilikti. Olardyń bizge artqan úmitteri men senimderi keıinnen shynymen de tolyqtaı aqtaldy. 1992 jyly ekspedısııa barlyq óndiristik kórsetkishteri boıynsha «Mangyshlakneftegazrazvedka» KE-nan keıingi 2-shi orynǵa kóterildi. 1993-95 jyldary QR Mınıstrler Kabınetiniń 1993 jylǵy 4 qyrkúıektegi № 821 arnaıy Qaýlysymen, sol kezeńde 3659 jumysshy jáne ınjener-teknıkalyq qyzmetker jumys isteıtin, 32 burǵylaý brıgadasymen 21 alańda munaı jáne gaz kenishterin izdestirip barlaıtyn «Aqbota» memlekettik holdıng kompanııasynyń Prezıdenti bolyp taǵaıyndaldym. 1996 jyly jekeshelendirý negizinde qurylǵan «Atyraýmunaıgazgeologııa» AQ tuńǵysh prezıdenti boldym. 1997 jyly «Kaspıı neft» AQ qurýshylardyń biri retinde, ujymnyń alǵashqy Prezıdenti bolyp saılanyp, ol jerde 2003 jylǵa deıin abyroıly qyzmet atqardym. 2010-19 jyldary Aırankól munaı-gaz ken ornynan munaı jáne gaz óndiretin «Kaspıı neft» AQ-da Bas dırektordyń orynbasary boldym.
- Jer qoınaýynan munaı-gaz ken oryndarynyń shoǵyrlaryn barlaýshy, burǵylaýshynyń jáne munaı óndirýshiniń eńbegi qaı kezde de jeńil emes qoı, jazda 40 gradýs aptap ystyqta, al qysta 40 gradýstyq aıazda da munaıshylar jumystaryn toqtatpaıdy. Bul kásiptiń qıyndyǵymen qatar, qandaı qyzyǵy bar?
- Munaıgaz ken oryndarynyń shoǵyrlaryn barlap, burǵylaý jáne munaı óndirý óndirisi tehnıka qaýipsizdigi boıynsha, adam ómirine asa qaýipti 1-shi sanattaǵy jumystar qataryna jatady. Sondyqtan bul kásipterdi meńgergenderdiń eńbegi tutastaı qıyndyqtardan turady dese de bolady. Al qyzyǵy jańa munaıgaz ken oryndaryn izdestirip-barlap júrip, jańa munaıgaz shoǵyrlaryn anyqtap tapqanda ǵana oryn alady. Biraq kásibı jaýapkershilik eselep arta túsedi.
- Kánigi geolog ári tanymal munaıshy retinde qazaq munaıynyń áleýetin qalaı baǵalaısyz?
- Qazaqstan aýmaǵyndaǵy jer qoınaýynda qazba baılyqtardyń shoǵyrlaný áleýeti joǵary deńgeıde ekeni barshaǵa málim. Sonyń ishinde munaıgaz qazba baılyqtarynyń da áleýeti óte joǵary orynda dep nyq senimmen aıtýǵa ábden bolady. Alaıda bir ókinishtisi memlekettik bıýdjet esebinen ken oryndaryn izdestirý-barlaý jumystary 1995 jyldan bastap kúrt azaıdy ári artynan múldem toqtatyldy. Barlaý jumystaryn ınvestısııa tartý joldarymen júrgizý kózdeldi. Biraq munaıgaz ken oryndaryna lısenzııa men kontrakt alǵan búgingi tańdaǵy kóptegen úlken, ortasha jáne shaǵyn jer qoınaýyn paıdalanýshy kompanııalar izdestirý jáne barlaý salasyna qomaqty ınvestısııa salmaı keledi. Bul baǵyttaǵy óreskel olqylyqty Qazaqstannyń tıisti qadaǵalaý jáne baqylaý organdary tolyqtyra almaı, mújálsiz kúıde, eshqandaı naqty sharalar qoldanbastan qozǵalyssyz, syrttaı baqylaýshy retinde otyr. Sonyń kesirinen táýelsizdiktiń 33 jylynyń ishinde jańadan tabylǵan ken oryndarynyń sany bar bolǵany 5-eý ǵana.
Mezgilinde Atyraý, Oral, Aqtóbe, Mańǵystaý jáne Ońtústik Qazaqstan oblystarynyń aýmaǵynda munaıgaz ken oryndaryn izdestirý jáne barlaý jumystarymen aınalysqan burynǵy «Kazneftegazrazvedka» óndiristik geologııalyq birlestigi (keıinnen 1982 jyldary «Atyraýmunaıgazgeologııa», «Oralmunaıgazgeologııa», «Aqtóbemunaıgazgeologııa» jáne «IýjKazneftegazgeologııa» birlestikterine bólinip ketti) 1943-96 jyldar aralyǵynda 3798767 metr tereńdikti burǵylap, 270 ten astam alańdarda barlaý júrgizdi. Izdestirip-barlaý nátejıesinde tabylǵan 82 munaıgaz kenoryndary, munaıgaz óndirýshi NGDÝ-lerge tapsyryldy. Atalǵan kezeńde munaıgaz ken qorynyń balanstyq-geologııalyq mólsheri - 3 400 000 myń tonnany qurady, al óndiriletin qordyń mólsheri 1 500 000 myń tonnadan asyp jyǵyldy.
Mysal retinde aıtsaq, burǵylaý barysynda, jer qoınaýynyń tuzasty qabattaryndaǵy munaı jáne gaz kózderin barlaý maqsatynda Embınskaıa alańyndaǵy № 1-P parametrlik uńǵymasy 6203 metr tereńdikke deıin burǵylanyp, 1992 jyldyń shilde aıynda júrgizilgen synaq jumystarynyń qortyndysy boıynsha uńǵynyń 5840-5850 metr aralyǵyndaǵy tuzasty qabatynda, quramynda qorshaǵan ortaǵa zalaldy N2S (kúkirtti sýtegi) gazy joq, taza tabıǵı gaz qorynyń bar ekendigi anyqtaldy. Muny Embınskaıa alańynda jáne onymen shektes jatqan ózge de birneshe tuzasty alańdarynda mol munaı qorynyń shoǵyry bar ekendiginiń naqty habarshysy bolýǵa turatyn derek kózi deýge bolady.
Mátken alańyndaǵy №16 uńǵydan jáne Qarashuńǵul alańyndaǵy № P-2 uńǵysynan da tuzastynyń, quramynda qorshaǵan ortaǵa zalaldy N2S (kúkirtti sýtegi) gazy joq, taza munaı men gaz qory bar ekendigi anyqtaldy.
Osyndaı munaı men tabıǵı gaz qorlary Qumsheti, Ońtústik-Batys Úlkentóbe, Aqqudyq, Shólqara, Úshmola, Ortataý-Sarybulaq, Bıikjal tuzasty qurylymdarynda burǵylanǵan uńǵylarda bar ekendigi belgili boldy.
Uńǵylarda atqarylǵan burǵylaý jáne barlaý jumystaryna, basynan bastap aıaǵyna deıin, Bıikjal asa tereń burǵylaý munaı barlaý ekspedısııasynda 1975–77 jyldary jáne Ońtústik Embi tereń burǵylaý munaı barlaý ekspedısııasynda 1977–85 jyldary ýchastkelik RITS–tiń aǵa ınjener-geology bolyp qyzmet atqaryp júrip, keıinnen 1986-93 jyldary kórsetilgen uńǵylar men barlaý alańdarynda atqarylǵan barlyq izdestirý, barlaý jáne burǵylaý jumystaryna tikeleı aralasyp, kózimizben kórip, qolymyzben ustaǵandyqtan, tolyqtaı kýálik ete alamyz.
Bizdiń senimdi túrde jáne batyl paıymdaýymyzda «Kúnderdiń kúninde atalǵan tuz asty barlaý alańdary jáne osy sııaqty basqa da bolashaǵy joǵary barlaý alańdarynda munaı jáne tabıǵı gazdyń orasan úlken ken oryndary ashylatyndyǵy kúmánsiz dep aıta alamyz jáne oǵan bolashaq urpaq kýá bolady. Bizdiń bul tujyrymdy pikirimizdiń aldaǵy 10–20 jyldyq zamandarda aqıqattaı shyndyqqa aınalaryna eshqandaı kúmánimiz joq. Tek sol jerastynyń tabıǵı qazynasy – «qara altyn» baılyǵy óz halqymyzdyń nesibesine buıyrǵaı dep armandaımyz.
1994-96 jyldary, Qazaqstan Úkimetiniń tarapynan munaı men gaz qory bar ekendigi belgili bolǵan joǵaryda aıtqan tuzasty qurylymdarynda geologııalyq izdestirý-barlaý jumystaryn júrgizý úshin tıisti mólsherde qarjy bólinbeýine baılanysty izdestirý sharalary jetkilikti deńgeıde atqarylmaı qaldy. Sóıtip, 1993-94 jyldary bastap burǵylanǵan jobalyq tereńdigi 5200, 5500, 6200 metrlik izdestirý-barlaý uńǵylarynda tuzasty qurylymdarynyń munaı-gaz ónimi bolýy ábden múmkin degen qabattary ashylmastan, uńǵylardaǵy burǵylaý jumystary jetken tereńdikterinde (3500-4600m) toqtatyldy. Keıinnen barlyq uńǵylar jer qoınaýyn qorǵaý zańynyń talaptaryna saı túgeldeı joıyldy.
«Atyraýmunaıgazgeologııa-Býrenıe» JShS merdiger retinde 2007-10 jyldary Bas dırektor K.M. Shánenovtyń tikeleı basqaryp, jetekshilik jasaýymen, Qazaqstandyq kompanııalardyń ishinde eń alǵashqysy bolyp, merdiger kompanııanyń suranysy boıynsha, Kaspıı teńiziniń sýy taıyz soltústik-shyǵys qaırańyndaǵy «Komsomolshy shyǵanaǵy» (zalıv Komsomoles) aýmaǵynda ornalasqan Soltústik-Shyǵys Qaraturan barlaý qurylymynda (teńizdiń sýynyń tereńdigi, jeldiń baǵyty men soǵý jyldamdyǵyna baılanysty, óte aınymaly bolyp, ortasha eseppen 0,75 - 3,75 metr ólshemderin quraıtyn aımaqta) PBÝ «Lotos» atty arnaýly júzý barjasynyń ústine ornalasqan MBK-125 burǵylaý qondyrǵysy arqaly, eki: R-1 jáne R-7 munaı men gaz barlaý uńǵylaryn, sáıkesinshe 1575 jáne 1835 metr tereńdikterge eshbir múltiksiz, sapaly burǵylap shyqty. Qurylymnyń 1100-1270 metr tereńdiktegi orta ıýra qabatynyń geologııalyq túzilimderinde, munaı jáne gazdy kondensattyń burqaqty ádispen óndirýge jatatyn shoǵyrlaryn taýyp, olardyń óndiristik-kommersııalyq qory bar ekendigin anyqtady. Uńǵylardan alynǵan munaıdyń, eseptelgen ortasha táýliktik ónimdiligi (debıti) 90 tonnadan astam ónimdi qurady.
2009 jyly 16 aqpanda kontraktilik Balyqshy ýchastkesindegi Berish alańynda 1250 metr tereńdikke burǵylanǵan № 9 uńǵydan munaı men gazdyń burqaqty ónimi alyndy. Munaı kóziniń ónimdiligi táýligine shaqqanda 120 tonnadan astam boldy. Sóıtip, Atyraý qalasynan 15 km qashyqtyqta ornalasqan jańa munaı kenorny tuńǵysh ret ashylyp, bolashaqta eldiń ekonomıkasyn kóterýge jumys istep, halyqtyń ıgiligine asatyn bolady.
- Demek, munaıshylyq ta qazaq úshin malshylyq, dıhanshylyq sekildi ata kásipke aınala ala ma?
Munaıgaz ken oryndaryn óndiretin aımaqtarda munaıshylyq 1899 jyldan beri qaraı, 125 jyldyń boıynda, birte-birte qazaq úshin ata kásip bolyp ketti ǵoı. Otbasylarynda munaıshylyqpen aınalysqan 6-7 býyn ókilderi bar áýletter Qazaqstan boıynsha kóptep kezdesedi. Atap aıtqanda: О́tebaevtar, Balǵymbaevtar, О́zbekqalıevtar, Tasqynbaevtar, Qýandyqovtar, Hısmetovtar, Aımaǵambetovtar, Shnashevtar, Kemelovtar jáne basqa da kóptegen áýletter mysal bola alady. Munaıgaz óndirisi bar jerde Munaıshylyq qazaq balasy úshin ata kásip bolyp qala bermek-aý, sirá. Tipti bizdiń Shánenovtar áýleti munaıgaz óndirisiniń salasynda 4-shi býynǵa jetti. Osy salada 10 shaqty adam, ár salanyń mamandary bolyp qyzmet atqarady.
- Suqbatyńyzǵa raqmet!