Bıyl – qazaq jerinde munaı ónerkásibiniń bastaý alǵanyna 125 jyl. Jýyrda Premer-mınıstr Oljas Bektenov munaı-gaz sektoryn damytýǵa qosqan úlesi úshin eńbegimen erekshe kózge túsken munaı-gaz kesheniniń 40 qyzmetkerine Memleket basshysynyń atynan marapattar tabys etti. Solardyń qatarynda III dárejeli «Eńbek dańqy» ordenimen marapattalǵan ardager munaıshy Keltir Shanenov te bar. Qazaq munaıynyń 125 jyldyǵy aıasynda Keltir MaǵurypulyN áńgimege tartqan edik.
– Keltir Maǵurypuly, marapat qutty bolsyn! Prezıdent munaı-gaz óndirý kólemi turaqty ósýine geologııalyq barlaýdyń asa mańyzdy ekenin aıtty. О́zińiz de munaı-gaz salasyndaǵy qyzmetińizdi qarapaıym geolog bolyp bastaǵan joqsyz ba?
– Tileýińizge bek raqmet! Etken eńbektiń elengeni, óz isine kásibı sheberlik deńgeıinde mamandanǵan adamnyń mereıin ósirip, alǵa qaraı umtyldyrady ǵoı. Kúni keshe ǵana Prezıdent Joldaýynda eńbek adamyn qoldaý jáne yntalandyrý máselesine asa mán berý jóninde aıtylyp, 2025 jyldy «Jumysshylar jyly» dep ataýdy usyndy emes pe? Men 1972 jyly Almatydaǵy Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń munaı fakýltetin bitirip, taý-ken ınjener-geologi mamandyǵyn, 1984 jyly Baký qalasyndaǵy Ázerbaıjan munaı jáne hımııa ınstıtýtyn bitirip, ónerkásipti uıymdastyrýshy mamandyǵyn aldym. Eńbek jolymdy «Atyraýmunaıgazgeologııa» óndiristik geologııalyq birlestiginiń Kaspıı mańy men Ońtústik Embi tereń jáne Bıikjal óte tereń burǵylaý munaı barlaý ekspedısııalarynda 1972 jyldan tehnık-geolog, geolog, aǵa geolog, 1985 jyldan geologııa bóliminiń bastyǵy bolyp jalǵastyrdym. 1991–1993 jyldary Qulsary qalasyndaǵy, quramynda 958 qyzmetkeri men jumysshysy bar Ońtústik Embi munaı barlaý tereń burǵylaý ekspedısııasynyń bastyǵy bolyp taǵaıyndalyp, 1991–1994 jyldary Jylyoı aýdandyq halyq depýtattary keńesiniń depýtaty bolyp saılandym. Bastyq bolyp taǵaıyndalǵan kezde Ońtústik Embi munaı barlaý tereń burǵylaý ekspedısııasynyń jumystary júrmeı, «Gýrevmunaıgazgeologııa» óndiristik birlestigi boıynsha óndiristik-tehnıkalyq kórsetkishteri eń artta qalǵan, ekonomıkalyq jaǵdaıy óte tómengi kúıge túsken, qarjylyq jaǵdaıy birneshe mıllıon somǵa zııan shekken, shyn máninde turalap qalǵan kásiporyn bolyp edi. Ekonomıkalyq turǵydan qaraǵanda keneýi ketip, qarjylyq jaǵdaıy artta qalǵan ekspedısııany qalpyna keltirý osynyń qolynan keledi-aý degen barlyq biliktiligi men qabileti joǵary mamandardy iriktep, saraptaǵanda Atyraýdaǵy «Atyraýneftegazgeologııa» óndiristik geologııalyq birlestiktiń basshylarynyń tańdaýyna meniń kandıdatýram ilikti. Olardyń artqan úmiti men senimi keıin shynymen tolyq aqtaldy.
1992 jyly ekspedısııa barlyq óndiristik kórsetkishteri boıynsha «Mangyshlakneftegazrazvedka» KE-nan keıingi 2-orynǵa kóterildi. 1993–1995 jyldary Mınıstrler Kabınetiniń 1993 jylǵy 4 qyrkúıektegi №821 arnaıy Qaýlysymen, sol kezeńde 3 659 jumysshy jáne ınjener-tehnıkalyq qyzmetker jumys isteıtin, 32 burǵylaý brıgadasymen 21 alańda munaı jáne gaz kenishterin izdestirip barlaıtyn «Aqbota» memlekettik holdıng kompanııasynyń prezıdenti bolyp taǵaıyndaldym. 1996 jyly jekeshelendirý negizinde qurylǵan «Atyraýmunaıgazgeologııa» AQ tuńǵysh prezıdenti boldym. 1997 jyly «Kaspıı neft» AQ qurýshylardyń biri retinde, ujymnyń alǵashqy prezıdenti bolyp saılanyp, ol jerde 2003 jylǵa deıin abyroıly qyzmet atqardym. 2010–2019 jyldary Aırankól munaı-gaz ken ornynan munaı jáne gaz óndiretin «Kaspıı neft» AQ-da bas dırektordyń orynbasary boldym.
– Jer qoınaýynan munaı-gaz ken oryndarynyń shoǵyrlaryn barlaýshy, burǵylaýshy jáne munaı óndirýshiniń eńbegi qaı kezde de jeńil emes qoı. Jazda 40 gradýs aptap ystyqta, al qysta 40 gradýs aıazda munaıshylar jumysyn toqtatpaıdy. Bul kásiptiń qyzyǵy men shyjyǵyn da aıta otyrsańyz?
– Munaı-gaz ken oryndarynyń shoǵyryn barlap, burǵylaý jáne munaı óndirý óndirisi tehnıka qaýipsizdigi boıynsha, adam ómirine asa qaýipti 1-sanattaǵy jumystar qataryna jatady. Sondyqtan bul kásipterdi meńgergenderdiń eńbegi tutastaı qıyndyqtan turady dese de bolady. Jańa munaı-gaz ken oryndaryn izdestirip, barlap júrip, jańa munaı-gaz shoǵyrlaryn anyqtap tapqanda qyzyq oqıǵalar týyndap jatady. Biraq kásibı jaýapkershilik eselep arta túsedi.
– Kánigi geolog ári tanymal munaıshy retinde qazaq munaıynyń áleýetin qalaı baǵalaısyz?
– El aýmaǵyndaǵy jer qoınaýynda qazba baılyqtardyń shoǵyrlaný áleýeti joǵary deńgeıde. Sonyń ishinde munaı men gaz qazba baılyǵynyń áleýeti óte joǵary dep nyq senimmen aıtýǵa ábden bolady. Bir ókinishtisi, memlekettik bıýdjet esebinen ken oryndaryn izdestirý-barlaý jumystary 1995 jyldan bastap kúrt azaıdy. Keıin múlde toqtatyldy. Barlaý jumystaryn ınvestısııa tartý jolymen júrgizý kózdeldi. Biraq munaı-gaz ken oryndaryna lısenzııa men kelisimshart alǵan kóptegen úlken, ortasha jáne shaǵyn jer qoınaýyn paıdalanýshy kompanııalar izdestirý jáne barlaý salasyna qomaqty ınvestısııa salmaı keledi. Bul baǵyttaǵy óreskel olqylyqty tıisti qadaǵalaý jáne baqylaý organdary tolyqtyra almaı, eshqandaı naqty sharalar qoldanbaı, syrttaı baqylap qana otyr. Saldarynan táýelsizdiktiń 33 jylynyń ishinde jańadan nebári 5 ken orny tabyldy.
Mezgilinde Atyraý, Batys Qazaqstan, Aqtóbe, Mańǵystaý jáne Ońtústik Qazaqstan oblystary aýmaǵynda munaı-gaz ken oryndaryn izdestirý jáne barlaý jumystarymen aınalysqan burynǵy «Kazneftegazrazvedka» óndiristik geologııalyq birlestigi (keıinnen 1982 jyldary «Atyraýmunaıgazgeologııa», «Oralmunaıgazgeologııa», «Aqtóbemunaıgazgeologııa» jáne «IýjKazneftegazgeologııa» birlestikterine bólinip ketti) 1943–1996 jyldar aralyǵynda 3 798 767 metr tereńdikti burǵylap, 270-ten astam alańda barlaý júrgizdi. Izdestirip-barlaý nátıjesinde tabylǵan 82 munaı-gaz ken orny, munaı-gaz óndirýshi NGDÝ-ge tapsyryldy. Atalǵan kezeńde munaı-gaz ken qorynyń balanstyq-geologııalyq mólsheri 3 400 000 tonnany qurady. Al óndiriletin qordyń mólsheri 1 500 000 tonnadan asyp jyǵyldy.
Mysal retinde aıtsaq, burǵylaý barysynda jer qoınaýynyń tuzasty qabattaryndaǵy munaı jáne gaz kózderin barlaý maqsatynda «Embınskaıa» alańyndaǵy №1-P parametrlik uńǵymasy 6 203 metr tereńdikke deıin burǵylanyp, 1992 jyldyń shilde aıynda júrgizilgen synaq jumystarynyń qorytyndysy boıynsha uńǵynyń 5 840-5 850 metr aralyǵyndaǵy tuzasty qabatynda, quramynda qorshaǵan ortaǵa zalaldy N2S (kúkirtti sýtegi) gazy joq, taza tabıǵı gaz qorynyń bar ekeni anyqtaldy. Muny «Embınskaıa» alańynda jáne onymen shektes jatqan ózge de birneshe tuzasty alańdarynda mol munaı qorynyń shoǵyry bar ekeniniń naqty habarshysy bolýǵa turatyn derek kózi deýge bolady.
Mátken alańyndaǵy №16 uńǵydan jáne Qarashuńǵul alańyndaǵy №P-2 uńǵysynan da tuzastynyń, quramynda qorshaǵan ortaǵa zalaldy N2S (kúkirtti sýtegi) gazy joq, taza munaı men gaz qory bar ekeni anyqtaldy. Osyndaı munaı men tabıǵı gaz qorlary Qumsheti, Ońtústik-Batys Úlkentóbe, Aqqudyq, Shólqara, Úshmola, Ortataý-Sarybulaq, Bıikjal tuzasty qurylymdarynda burǵylanǵan uńǵylarda bar ekeni belgili boldy.
Uńǵylarda atqarylǵan burǵylaý jáne barlaý jumystaryna, basynan bastap aıaǵyna deıin, Bıikjal asa tereń burǵylaý munaı barlaý ekspedısııasynda 1975–1977 jyldary jáne Ońtústik Embi tereń burǵylaý munaı barlaý ekspedısııasynda 1977–1985 jyldary ýchaskelik RITS-tiń aǵa ınjener-geologi bolyp qyzmet atqaryp júrip, keıinnen 1986–1993 jyldary kórsetilgen uńǵylar men barlaý alańdarynda atqarylǵan barlyq izdestirý, barlaý jáne burǵylaý jumystaryna tikeleı aralasyp, kózimizben kórip, qolymyzben ustaǵandyqtan, tolyqtaı kýálik ete alamyz.
Bizdiń senimdi jáne batyl paıymdaýymyzda «Kúnderdiń kúninde atalǵan tuz asty barlaý alańdary jáne osy sııaqty basqa da bolashaǵy joǵary barlaý alańdarynda munaı jáne tabıǵı gazdyń orasan úlken ken oryndary ashylatyny kúmánsiz dep aıta alamyz jáne oǵan bolashaq urpaq kýá bolady. Bizdiń bul tujyrymdy pikirimizdiń aldaǵy 10-20 jyldyqta aqıqatqa aınalaryna kúmán joq. Tek sol jerastynyń tabıǵı qazynasy – «qara altyn» baılyǵy óz halqymyzdyń nesibesine buıyrǵaı dep armandaımyz.
1994–1996 jyldary Úkimet tarapynan munaı men gaz qory bar ekeni belgili bolǵan joǵaryda aıtqan tuzasty qurylymdarynda geologııalyq izdestirý-barlaý jumystaryn júrgizýge tıisti mólsherde qarjy bólinbeýine baılanysty izdestirý sharalary jetkilikti deńgeıde atqarylmaı qaldy. Sóıtip, 1993-1994 jyldary bastap burǵylanǵan jobalyq tereńdigi 5 200, 5 500, 6 200 metrlik izdestirý-barlaý uńǵylarynda tuzasty qurylymdarynyń munaı-gaz ónimi bolýy ábden múmkin degen qabattary ashylmastan, uńǵylardaǵy burǵylaý jumystary jetken tereńdikterinde (3 500–4 600m) toqtatyldy. Keıin barlyq uńǵylar jer qoınaýyn qorǵaý zańynyń talaptaryna saı túgel joıyldy.
«Atyraýmunaıgazgeologııa-Býrenıe» JShS merdiger retinde 2007–2010 jyldary meniń tikeleı basqaryp, jetekshilik jasaýymmen otandyq kompanııalardyń ishinde eń alǵashqy bolyp, merdiger kompanııanyń suranysy boıynsha Kaspıı teńiziniń sýy taıyz soltústik-shyǵys qaırańyndaǵy «Komsomolshy shyǵanaǵy» (zalıv Komsomoles) aýmaǵynda ornalasqan Soltústik-Shyǵys Qaraturan barlaý qurylymynda (teńizdiń sýynyń tereńdigi, jeldiń baǵyty men soǵý jyldamdyǵyna baılanysty, óte aınymaly bolyp, ortasha eseppen 0,75-3,75 metr ólshemderin quraıtyn aımaqta) PBÝ «Lotos» atty arnaýly júzý barjasynyń ústine ornalasqan MBK-125 burǵylaý qondyrǵysy arqyly R-1 jáne R-7 munaı men gaz barlaý uńǵylaryn, sáıkesinshe 1 575 jáne 1 835 metr tereńdikterge eshbir múltiksiz, sapaly burǵylap shyqty. Qurylymnyń 1 100-1 270 metr tereńdiktegi orta ıýra qabatynyń geologııalyq túzilimderinde, munaı jáne gazdy kondensattyń burqaqty ádispen óndirýge jatatyn shoǵyrlaryn taýyp, olardyń óndiristik-kommersııalyq qory bar ekenin anyqtady. Uńǵylardan alynǵan munaıdyń eseptelgen ortasha táýliktik ónimdiligi (debıti) 90 tonnadan astam ónimdi qurady.
2009 jyly 16 aqpanda kontraktilik Balyqshy ýchaskesindegi Berish alańynda 1 250 metr tereńdikke burǵylanǵan №9 uńǵydan munaı men gazdyń burqaqty ónimi alyndy. Munaı kóziniń ónimdiligi táýligine shaqqanda 120 tonnadan astam boldy. Sóıtip, Atyraý qalasynan 15 km qashyqtyqta ornalasqan jańa munaı ken oryny tuńǵysh ret ashylyp, bolashaqta el ekonomıkasyn kóterýge jumys isteıtin boldy.
– Demek munaıshylyq ta qazaq úshin malshylyq, dıqanshylyq sekildi ata kásipke aınala ala ma?
– Munaı-gaz ken oryndaryn óndiretin aımaqtarda munaıshylyq 1899 jyldan beri qaraı, birte-birte qazaq úshin ata kásip bolyp ketti ǵoı. Otbasylarynda munaıshylyqpen aınalysqan 6-7 býyn ókilderi bar áýletter kóptep kezdesedi. Atap aıtqanda, О́tebaevtar, Balǵymbaevtar, О́zbekqalıevtar, Tasqynbaevtar, Qýandyqovtar, Hısmetovter, Aımaǵambetovter, Shnashevtar, Kemelovtar jáne basqa da kóptegen áýlet mysal bola alady. Munaı-gaz óndirisi bar jerde munaıshylyq qazaq balasyna ata kásip bolyp qala bermek-aý, sirá. Tipti bizdiń Shánenovter áýleti munaı-gaz óndirisiniń salasynda tórtinshi býynǵa jetti.
– Suhbatyńyzǵa rahmet.
Áńgimelesken –
Abaı Aımaǵambet,
«Egemen Qazaqstan»