Sýrettegi «Jylqy tisti er», sóz joq kóshpeliler murasy ekeni anyq. Erdiń ólshemine nazar aýdarsaq, jalpy uzyndyǵy – 48 sm, eni – 33 sm. Bul jádigerlik talaı ǵasyrdyń kýágeri ekeni baıqalady.
Qurylym-sıpaty haqynda aıtar bolsaq: aldyńǵy qasy bıik, artqy qasy otyrýǵa yńǵaıly jataǵan. Qazaqsha aıtqanda, ornyqty er. Mundaı er alys saparǵa nemese joryqqa shyqqanda adamdy sharshatpaıdy. Iаǵnı adamnyń arqasy qurysyp, beli talmaıdy.
Al qos qaptalynyń ornalasýy men alshaqtyǵy jylqynyń arqasyna keremet úılesetindeı qalypqa tán. Erdiń jalpy sıpaty qazaqtyń oıshyl aqyny Shákárim qajy Qudaıberdiuly aıtqandaı:
«Atqa tynysh, adamǵa jáne jaıly,
Aldy-arty birdeı sulý kózge yńǵaıly,
Oǵash, aǵat, oqyra, syzaty joq,
Er qaıda syr symbaty túgel saıly».
Erdiń basty ereksheligi – jylqynyń azý tisin aǵashqa shekite sińirip, kómkere jasaǵany. Jylqy tisterin aranyń uıasy sııaqty bir-birine qııýlastyryp, óte sheber ornatqan jalǵyz jádiger ázirge. Myna tisterdiń jylqy túliginiki ekendigi arnaıy laboratorııada hımııalyq tásil arqyly anyqtalypty.
Jumysty oryndaǵan sheber áýeli jylqy tisiniń móri óshpegen bóligin juqalap 1-1,5 mm qalyńdyqta kertip alyp, ony alty buryshty pishinge keltirgeni anyq bilinedi. Odan keıin erdiń aldyńǵy qasyn tolyq, aldyńǵy qaptaldyń ashyq tusy men artqy qaptaldyń qanjyǵalyq bóligin sheberlikpen qaptap shyqqan.
Osyǵan qarap-aq orta ǵasyrda kóshpelilerdiń qolóneri qanshalyqty damyǵanyn ańǵarýǵa bolady. О́ıtkeni jaratylysta eń qatty zat tis. Sonyń ishinde jylqynyń tisi. Ony asa sheberlikpen juqalap tilý úshin qazirgi zamannyń túsinigimen aıtqanda, lazerlik qýatqa ıe aspap qajet.
Mundaı iske kez kelgen jylqy tisi jaraı bermesi haq. Myna tister fızıkalyq turǵydan tolyq jetilgen jylqynyń tisi ekeni kórinip tur. Jylqyǵa jaqyn júretin adamdar jaqsy biledi. Qulynnan bastap toǵyz jasqa tolǵanǵa deıin jylqynyń astyńǵy tisinde mór turady. Al ústińgi tistiń móri 13 jasqa deıin ketpeıdi. Móri ketken tis saryqaıraqtanady. Iаǵnı tistiń móri ketip, jalańashtanady. Osy jalańash joǵalǵan soń tiste qaraózek paıda bolady. Qaraózekte mór beder bolmaıdy. Demek, erdi kómkergen tisterdiń aıqyn mórine qarap – bul tister 9-13 jas aralyǵyndaǵy erkek jylqynyń tisi degen paıym jasap otyrmyz.
Sondaı-aq, erdiń altyn-kúmis oıýmen áshekeılengen aldyńǵy qasy kóz taratady.
«Er-turman at ábzelin kúmistep em,
Kúrdeli is, kóp-aq munda jumys degen,
Qaptalǵan jamby kúmis jalt-jult etip,
Iаpyraı degizgendeı kim istegen», dep ataqty ershi, shilińgir usta Dárkembaı Shoqparov aıtqandaı, bulaı altyn jáne kúmisti qatar qoldanyp, bir-birine qıystyra órnektep, jıek salý tek qana keremet sheberdiń qolynan keletin is.
Bul jádiger qazir Ulanbatyr qalasyndaǵy Shyńǵys han mýzeıiniń tórinde tur. Oǵan deıin qundy mura Eýropany aınalyp Amerıkaǵa barǵan. Sol jerde antıkvarıat dúken ustaıtyn jeke saýdagerdiń qolynda turǵan. Ony AQSh-ta tirlik jasap júrgen mońǵol jigitteri kórip, satyp alady da, 2020 jyly mýzeıge ákelip tapsyrypty. Sóıtip, álemdi sharlap ıesin tappaı júrgen jádiger mońǵoldyń menshigi bolyp shyǵa keldi.