«Zań men tártip – ádiletti qoǵamnyń negizgi ólshemi. Bul – zań aldynda bári birdeı, teń quqyly degen sóz. Sol sebepti, sot organdary azamattardyń basty qorǵany bolýy kerek. Elde zań ústemdigi ornasa, halyqtyń bılikke degen senimi nyǵaıady». Bul – Memleket basshysynyń Qazaqstan Respýblıkasy sýdıalarynyń IH sezinde aıtqan sózi. Maqalamyzdy da osy mańyzdy sózden bastaǵandy jón kórdik.
О́zderińizge belgili, 2024 jylǵy 4 qazanda Astanada Qazaqstan Respýblıkasy Sýdıalarynyń IX sezi ótti. Bul jıyn – eldiń quqyqtyq júıesin jańartý men damytý baǵytyndaǵy úlken qadam. Sezge QR Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev, Joǵarǵy Sot tóraǵasy Aslambek Merǵalıev, sondaı-aq sheteldik sarapshylar, ortalyq jáne jergilikti memlekettik organdardyń ókilderi qatysty.
Memleket basshysy sezdiń ashylýynda sot júıesiniń reformalaryna jáne onyń qoǵamdaǵy mańyzyna toqtaldy. Ol: «Ádil jáne táýelsiz sot júıesi – zań ústemdiginiń negizgi tiregi. Bul – qoǵamdaǵy turaqtylyq pen ádildikti qamtamasyz etýdiń kepili», dep atap ótti. Prezıdent sońǵy jyldary sot júıesiniń ashyqtyǵy men ádildigin arttyrý maqsatynda eleýli reformalar júzege asyrylǵanyn da tilge tıek etti. Onymen qosa, «Sot prosesterin sıfrlandyrý qoǵamnyń sot júıesine degen senimin arttyrdy jáne azamattarǵa ádildikke qol jetkizýdi jeńildetti», dedi Memleket basshysy. Prezıdenttiń pikirinshe, sot júıesin jetildirý halyqtyń senimin nyǵaıtyp, zań ústemdigin qamtamasyz etýde mańyzdy ról atqarady. Bul pikiri sezd barysynda talqylanǵan negizgi máselelerdiń biri boldy.
Alqaly jıynda Joǵarǵy Sot tóraǵasy Aslambek Merǵalıev sezde sóz sóılep, sot reformalarynyń negizgi baǵyttaryna toqtaldy. Ol sottardyń qyzmetin odan ári jetildirý maqsatynda birqatar bastamalar men usynystar engizdi. «Sot tóreliginiń sapasyn arttyrý úshin sıfrlandyrýdy tereńdetý, sýdıalardy úzdiksiz kásibı damytý jáne olardyń quzyretin arttyrý qajet», dedi Joǵarǵy Sot tóraǵasy. Bul baǵytta arnaıy oqytý baǵdarlamalary men halyqaralyq tájirıbege súıený arqyly sýdıalardyń kásibıligin arttyrý usynyldy.
Sezd barysynda Aslambek Merǵalıev Qazaqstannyń sot júıesinde sońǵy jyldary engizilgen jańalyqtardy atap ótti, ásirese sot prosesterin qashyqtan júrgizý arqyly azamattyq ister boıynsha aýmaqaralyq sottylyq júıesin engizý tájirıbesi úlken jetistik retinde baǵalandy. «Bul ádis tek azamattyq isterde ǵana emes, sonymen qatar ákimshilik isterde de keńinen qoldanylady», dedi Joǵarǵy Sot tóraǵasy.
Sezd barysynda sheteldik sarapshylar da óz oıyn bildirip, Qazaqstannyń sot júıesin reformalaý jónindegi jetistikterine joǵary baǵa berdi. Máselen Sot tóreliginiń tıimdiligi jónindegi Eýropalyq komıssııanyń (CEPEJ) prezıdenti Franchesko Depaskýale Qazaqstandaǵy sot reformalaryn halyqaralyq deńgeıde moıyndalǵan úlgi retinde atady. «Qazaqstannyń sot júıesindegi sıfrlandyrý prosesteri jáne ádildikke qoljetimdilikti arttyrý boıynsha jetistikteri kóptegen el úshin úlgi bola alady», dedi Depaskýale.
Sonymen qatar, Halyqaralyq sot ákimshiligi qaýymdastyǵynyń (IACA) prezıdenti Lýıs Palma sot júıesin jetildirý boıynsha Qazaqstannyń ustanymyn qoldaıtynyn atap ótti. «Qazaqstan sot tóreligi sapasyn arttyrýǵa arnalǵan kóptegen mańyzdy qadamdar jasady, bul qadamdar halyqaralyq standarttarǵa saı keledi jáne ádildik prınsıpterin nyǵaıtady», dedi Palma.
Sezd sońynda qabyldanǵan qararlar sot júıesiniń damýy úshin mańyzdy basymdyqtardy aıqyndady. Qararlar negizinde tómendegideı sheshimder qabyldandy:
Sýdıalardyń táýelsizdigin nyǵaıtý: Sýdıalardyń táýelsizdigin qamtamasyz etý maqsatynda zańnamalyq ózgerister engiziledi. Bul saıası yqpal men ákimshilik kedergilerden qorǵaý arqyly sýdıalardyń beıtaraptyǵyn kúsheıtýdi kózdeıdi. Sıfrlandyrý prosesterin jetildirý: Sot isin qashyqtan júrgizý jáne elektrondy sot prosesterin damytý arqyly azamattardyń sot tóreligine qoljetimdiligi arttyrylady. Bul jańashyldyq ásirese ákimshilik isterde qoldanysqa engiziledi. Sýdıalardyń kásibı deńgeıin arttyrý: Sýdıalardy úzdiksiz kásibı oqytý jáne halyqaralyq tájirıbeni engizý arqyly sot tóreliginiń sapasyn arttyrý kózdeledi. Qoǵammen ózara árekettestikti jaqsartý: Sot júıesi men halyq arasyndaǵy ózara baılanys nyǵaıtylyp, azamattardyń sot júıesine senimin arttyrý maqsatynda sot prosesteriniń ashyqtyǵy qamtamasyz etiledi.Sezde qabyldanǵan sheshimder men reformalar sot júıesiniń jumysyn jaqsartyp, onyń ashyqtyǵy men tıimdiligin arttyrady. Elimizdiń barlyq aımaǵynan kelgen sýdıalar men halyqaralyq sarapshylardyń qatysýy, sondaı-aq halyqaralyq deńgeıde moıyndalǵan reformalar Qazaqstannyń quqyqtyq júıesin damytýǵa yqpal etedi. Bul sezd eldiń quqyqtyq salasynda oń ózgeristerdiń bastaýy retinde tanylyp, sot júıesin odan ári jetildirýdiń negizgi baǵytyn anyqtady.
A.APBAS
Qazaqstan Respýblıkasy Sot ákimshiliginiń
Túrkistan oblysy departament basshysy