Salalyq zertteýler belesi

Akademııa qurýdaǵy bas­ty maqsat – úzdiksiz bilim berý júıe­siniń jáne pedagogıka ǵylymynyń damýyna barynsha qoldaý kórsetý. Osy maqsat aıasynda kóptegen ju­mys atqaryldy. Akademııa úkimet­tik emes uıym retinde «Qazaqstan­nyń Azamattyq alıansy» zańdy tul­ǵalar birlestigi men Almaty qa­lasy ákimdiginiń úkimettik emes uıym­d­arymen jumysyna belsene aralasady.

Akademııa quramynda bilim salasyna eńbegi sińgen tanymal akademıkter, korres­pon­dent-músheler, qurmetti akade­mıkter, sheteldik músheler bar.

Akademııa buǵan deıin Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ǵylym komıteti qarjylandyrǵan 20-dan asa granttyq ǵylymı zertteý jobasyn, Almaty qalasy ákimdiginiń tapsyrysymen 10-nan asa mańyz­dy áleýmettik jobany júzege asyrdy. Osyndaı jumystardyń nátı­jesinde ondaǵan monogra­fııa, ádistemelik nusqaýlyqtar, ádiste­melik quraldar, kitaptar, broshıýralar, ǵylymı maqalalar jazylyp, avtorlyq kýálikter alyndy.

2020 jyly Uly Abaıdyń 175 jyl­dyq mereıtoıyna oraı Aza­mat­tyq bastamalardy qoldaý or­­ta­­­lyǵynyń arnaıy jobasymen res­­pýblıkalyq jas aqyndar mú­­sháırasyn ótkizdik. Abaıdyń eńbegin keń nasıhattaýmen birge, barlyq oblys pen iri qalalarda, hakim shyǵarmalaryna arnalǵan respýblıkalyq jas aqyndar baı­qaýy ótti. Oǵan 548 adam qatys­ty. Jeńimpaz bolǵan 51 jas aqyn­ǵa arnaıy marapat berilip, ómir­baıandary men eńbekteri jazylǵan jınaq jaryq kórdi.

Sondaı-aq Qazaqstan pedago­gıkalyq ǵylymdar akademııasy bir­neshe ret Almaty qalasy ákim­­­diginiń Alǵyshatymen marapat­taldy. 2021 jyly Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi ótkizgen «Bilim berý, ǵylym, aqparat, dene shy­nyqtyrý jáne sport sala­syn­daǵy maqsattarǵa qol jetkizý» ata­lymyn jeńip aldy. Al byltyr Qazaqstannyń XI Azamattyq fo­rýmy sheńberinde «Tańdaý» Respýb­lıkalyq syılyǵynyń «Bilim berýdi damytý» atalymynda top jardy.

Jalpy, akademııa atqarǵan ju­mys­tardy birneshe baǵytqa bólip qarastyrýǵa bolady.

Birinshi – salystyrmaly pedagogıka (SP) baǵyty. 2005 jy­ly elimizdiń komparatıvıst-ǵalym­dary Qazaqstan salystyrmaly pedagogıka qoǵamyn qurdyq. 2006 jyly Gavaı araldary Gonolýlý qalasynda Búkil dúnıejúzilik salys­tyrmaly bilim berý qoǵam­dary keńesi men Amerıka SP qo­ǵamy ótkizgen sımpozıýmǵa qa­tys­tyq. Onda osy qoǵamǵa múshe bo­­lyp qabyldanyp, basqa elder­diń salystyrmaly pedagogıka qoǵam­darymen jaqsy qarym-qatynas ornattyq.

Qoǵam músheleri Gonkongte, Bosnııa jáne Gersogovınada, Aýs­tra­lııada, Túrkı­ıada, Japo­nııada, Re­seı­de, Qytaıda, Bolga­rııada ótken sım­pozıýmder men kongresterge qatysyp, baıandama jasady. Aka­demııa salystyrmaly pedagogıka taqyrybyna arnalǵan kóp­te­gen halyqaralyq ǵylymı peda­gogı­ka­lyq konferensııa ótkizdi.

Salystyrmaly pedagogıka elimiz­diń pedagogıka ǵylymynyń jeke salasy retinde tolyq qolda­nysqa engizildi. Kóptegen oqýlyq, oqý ádistemelik qural, monografııa, maqalalar jazylyp, joǵary oqý oryndarynda arnaıy pán retinde oqytylady. Doktorlyq, magıstrlik dıssertasııalar jazylyp, onyń damýyna súbeli úles qosyldy.

Ekinshi – qazaqsha-oryssha, orys­sha-qazaqsha salalyq termı­nologııalyq sózdikter daıyndaý. Aka­demııa 2012-2014 jyldary Má­de­nıet jáne sport mınıstrligi tapsyrmasymen ǵylym men bilim­niń, óndiris pen mádenıettiń barlyq salasyn qamtıtyn 30 tomdyq sala­lyq termınologııalyq sózdikter toptamasyn daıyndap, shyǵardy.

Osyndaı sózdikter toptamasy alǵash ret 1999-2000 jyldary shyq­qan bolatyn. Al osy sózdikter toptamasyn shyǵarýdaǵy basty maqsat, ol kezde daıyndalǵan ár sózdikte shamamen 5000 termın bolsa, olardy óńdep, ár tomdaǵy termınder sanyn 11-12 myńǵa deıin jetkizý boldy.

Osy sózdikter toptamasyn daıyndaýǵa 52 mekemede – joǵary oqý oryndarynda, ǵylymı zertteý ınstıtýttarynda, mınıstrlikter men Parlamentte jumys isteıtin 144 ǵylym doktory, 120 ǵylym kandıdaty atsalysty. Jalpy, 350-deı adam jumys istedi.

Ár sózdik Úkimeti janyn­daǵy Respýblıkalyq ter­mı­nologııa komıssııasynda maqul­dandy. Osyndaı eńbektiń nátı­jesinde qazaq tiliniń termıno­lo­gııalyq qory 250 myńnan asa termınmen tolyqtyryldy.

Úshinshi – Oqýlyqtaný ǵyly­myn damytý. Oqýlyqtaný ǵyly­my 500 jyldyq tarıhy bar kóne ǵylym. 1879 jyly alǵash ret Y.Al­tynsarın jazǵan «Qazaq hres­to­matııasy» kitap-oqýlyǵy ja­ryq kórdi. Keıingi jyldary A.Baı­tursynuly, Á.Bókeıhan, M.Dý­latuly, J.Aımaýytuly, Q.Sát­baev jáne basqa da zııaly qaýym ókilderi jazǵan oqý qural­dary shyqty. Biraq keńes zama­nynda otandyq mektepter negi­zi­nen aýdar­ma oqýlyqtarmen oqydy, son­dyqtan elimizde oqýlyqtaný ǵylymy damymady, onyń ǵylymı negizi jasalmady.

Akademııa ǵalymdary sapaly oqýlyq daıyndaý jáne ony baǵalaý krıterııler júıesin jasaý maqsatynda kóptegen zertteý jumysyn júrgizdi. Nátıjesinde, 2021 jyly «Oqýlyq jasaý jáne baǵa­laý teorııasy» atty monogra­fııa­lyq eńbek (avtory A.Qusaıy­nov) jaryq kórdi.

Respýblıkalyq ǵylymı-prak­tıkalyq bilim mazmunyn saraptaý ortalyǵymen birlese otyryp, oqýlyqtyń dıdaktıkalyq apparaty men atqaratyn qyzmetteriniń sapasyn anyqtaıtyn 128 krıterıı júıesi jasalyp, qoldanysqa engizildi.

Akademııa janynan Oqýlyq­taný ortalyǵy quryldy. Arnaıy daıyn­dalǵan oqýlyq avtorlary kýrsy bekitilip, sońǵy jyldary myń­­nan asa oqýlyq avtorlary osy kýrs­­tan ótip, kásibı deńgeıin kóterdi.

Tórtinshi – jastarǵa ulttyq rý­hanı adamgershilik tárbıe berý. Qazirgi tańda jas urpaqqa ult­tyq rýhanı adamgershilik tárbıe berý – asa mańyzdy máseleniń biri. 2021 jyly Almaty qalasy bilim basqarmasynyń usynysymen arnaıy joba jasaldy. Onyń maqsaty – muǵalimderge barlyq synypta tárbıe saǵattaryn nátıje­li júrgizýge qoldaý kórsetý. Osy maqsatta 14 ádistemelik nusqaýlyq daıyndaldy.

2022 jyly Almaty qalasy mek­tep­terinde osy nusqaýlyq negi­zin­de tárbıe jumystary júrgizilip, mamyr aıynda respýblıkalyq ǵyly­mı pedagogıkalyq konferen­sııa ótti. Muǵalimder nusqaý­lyq­tardyń sapasyna joǵary baǵa berip, olardy jetildirý jóninde usynys-pikirlerin bildirdi.

Qazaqstan pedagogıkalyq ǵy­lym­dar akademııasy Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnı­ver­sıteti jáne Almaty qalasy Bilim basqarmasy birlese otyryp, barlyq ádistemelik nusqaý­lyqty toptastyryp «Urpaq tárbıesindegi qun­dylyqtar negizi» atty 3 tom­dyq jınaq daıyndady. Ony Y.Al­tynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasy qarap, barlyq Bilim berý uıymdaryna qoldaný úshin usyndy.

Akademııa janynan Jas urpaq­qa rýhanı adamgershilik tárbıe berý ortalyǵy quryldy. Oqý-aǵar­tý mı­nıstrligi bekitken arnaıy baǵ­darlama negizinde, ortalyq muǵa­limderdiń kásibı quzyretin kóterý jumystaryn júrgize bastady.

Besinshi – etnografııalyq sóz­dik­ter daıyndaý. Tarıhı damýyna baı­lanysty qandaı ulttyń bolmasyn basqa ulttarda joq ózindik erekshelikteri men qundylyqtary qalyptasady. Olar sol ulttyń ult­tyq termınderinde naqyshty kórinis tabady. Ulttyq kod pen ulttyq mádenıetti saqtaý jáne damytý úshin osyndaı etnografııalyq termınderdi bilý jáne olardyń maǵynasyn tereń túsý qajet.

Biz ultymyzdyń erekshe­lik­­terin bildiretin 1100-den asa termındi jınastyryp, EKSPO-2017 kórmesine arnap «Al­­­ty tildi (qazaqsha, oryssha, aǵyl­­­­­shynsha, túrikshe, qytaısha, arab­­­sha) qysqasha etnografııalyq sóz­­dik» ázirledik. Mundaı sózdik elimizde alǵash ret jaryq kórdi.

Álemniń túpkir-túpkirinen kelgen basqa ult ókilderine qazaq hal­qynyń ulttyq erekshelikterin keńinen túsindirip, ony nasıhattaý maqsatynda EKSPO-2017 uıym­dastyrý komıtetine 400 dana sózdikti syıǵa tarttyq.

Altynshy – jalpy bilim sapasyn, onyń ishinde orta bilim berý sapasyn kóterý. Bul asa mańyz­dy ári óte kúrdeli problema. Qaı eldiń orta bilim berý sapasy joǵary bolsa, sol eldiń adamı kapıtaly joǵary bolady, ǵylymı-tehnıkalyq áleýeti men ekonomıkasy damıdy.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń 2020 jyly 27 ma­myr kúni ótken otyrysynda, oqý­shy­larymyzdyń bilim deńgeıi ha­lyq­aralyq baǵalaýda damyǵan elder­den aıtarlyqtaı artta qalǵa­nyn, onyń basty sebepteriniń biri – osy salada júıeli jáne oılastyrylǵan reformalardyń júrgizilmegenin aıtqan bolatyn.

Biz 30 jyldan asa ýaqyt júrgiz­gen zertteýlerimizdi saralaı otyryp, orta bilim berý sapasyn kóte­rýdiń ǵylymı negizin jasadyq. Osy ıdeıa­nyń ómirsheńdigin anyqtaý maqsa­tynda 2018 -2019 jáne 2019-2020 oqý jyldarynda Túrkistan oblysynyń 4 aýdanynda kólemdi eksperıment júrgizdik. Oǵan 40 mektep 3 myńnan asa oqýshy men 400-ge jýyq muǵalim qatysty.

Eksperımentke qatysqan synyp oqýshylarynyń bilim sapasy, eksperımentke qatyspaǵan synyp oqýshylarynyń bilim sapasyna qara­ǵanda, ár pánder boıynsha, orta eseppen, 4,5%-dan 9,5%-ǵa deıin kóte­rildi. О́tken jyldyń sońynda, «Or­ta bilim sapasyn kóterýdiń ǵyly­mı-praktıkalyq negizderi» degen monografııalyq eńbek jaryq kórdi.

Bıylǵy 2024-2025 oqý jylynda Túrkistan oblysynyń ákimi D.Satybaldynyń qoldaýymen ob­lystyq adamı áleýetti damytý bas­qarmasy, osy ıdeıa negizinde, oqý­shy­­lardyń bilim sapasyn kóterý ju­mys­taryn birneshe aýdanda arnaıy baǵdarlama boıynsha júrgizile bastady.

Aldaǵy ýaqytta da Qazaqstan pedagogıkalyq ǵylymdar akade­mııa­sy músheleri osy aıtylǵan barlyq baǵyt boıynsha óz jumys­taryn jalǵastyryp, basqa da ǵyly­mı zertteý jumystar men áleý­mettik mańyzdy jobalardy atqara beredi.

Asqarbek QUSAIYNOV,

Qazaqstan pedagogıkalyq ǵylymdar akademııasynyń prezıdenti