Aqsha – eń negizgi jáne turaqty qundylyq emes, alaıda búkil qundylyqty ólsheýdiń odan ózge erekshe quraly da joq. Aqsha kóp bolsa bar másele sheshiletindeı kórinedi. Alaıda naryqta aqshanyń aǵyl-tegil paıda bolýy ekonomıkany «kúıdirip» jibermek. Aqsha kólemi elde shyǵarylatyn óndiris kólemimen deńgeıles bolǵany abzal. Tepe-teńdik sonda saqtalady. Aqshany kóp basyp shyǵarsaq, en baılyqtyń astynda qalamyz dep oılaýshylar tarıhtaǵy birdi-ekili mysalǵa nazar aýdarsa jetip jatyr.
Inflıasııa órshimesin desek...
Aqshany sheksiz basyp shyǵarý ınflıasııa, tipti gıperınflıasııany týdyrady. Naryqta qarjynyń kóbeıýi taýar men qyzmet baǵasyn kóterip jiberedi. Bazarǵa kóp aqshamen barsańyz, kóp zat satyp alýǵa múmkindigińiz bolady. Qaltaly ekenińizdi ańdaǵan satýshy taýar baǵasyn lezde qymbattatýy múmkin. О́ıtkeni sizdiń tóleı alatynyńyzdy bilip tur. Bul bir adamnyń basyndaǵy jaǵdaı ǵoı. Al muny jalpylama nusqaǵa aınaldyrsaq she? Halyqtyń qaltasynda qyrýar aqsha bar. Onda bir bólke nan 10 myń, tipti 100 myń teńgege baǵalanbaq.
Muny bylaı da túsindirýge bolady. Kóp aqshany basyp, halyqtyń qolyna berdik delik. Halyq sol aqshamen dúkenge baryp, ádettegiden kóp taýar satyp alady. Demek, taýar qory da kúrt azaıady. Suranys usynystan asyp túsedi. Az dúnıeniń quny qashan da baǵaly. Mundaıda dúken ıeleri baǵany amalsyz kótere bastaıdy. «Eger óndiris qýaty kúsheıse, baǵa óspeýi de múmkin ǵoı» degen ýáj aıtylsa she? Iá, aıtylýy bek múmkin. Biraq oǵan da jaýap bar. Birinshiden, baǵa qymbattasa da ony satyp alatyn adamdar tabylady. Ekinshiden, óndiristiń de qýaty shekteýli. Ony da júzege asyratyn – qarapaıym adamdar. О́ndiris qýatyn arttyrý úshin kóbirek adam jaldaýǵa, olarǵa burynǵydan da kóbirek jalaqy tóleýge týra keledi. Biraq izdegen maman lezde tabyla qoıa ma? Sebebi eńbek naryǵynda jumys izdeýshiden góri jumys berýshi sany kóbeıip ketpeı me? Bıznes jumysshyǵa kóbirek aqsha usynýǵa májbúr bolady. Al ádettegiden kóp aqsha tapqan jumysshy barady da, onsyz da jetpeı jatqan taýardy taǵy da kóbirek satyp ala bastaıdy. Sóıtip, ınflıasııa órshigen ústine órshı túsedi de, tuıyq sheńber paıda bolady.
Qyrýar qarjy eshkimge paıdaly emes
Tarıhtaǵy ýshyqqan ahýaldy kóp aqshamen sheshkisi kelgen oqıǵalardyń qaı-qaısy da jaqsy aıaqtalǵan emes. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys Majarstan ekonomıkasyna jaısyz áser etti. О́ndiris turalap, ınfraqurylymnyń tý-talaqaıy shyqty. Germanııamen koalısııaǵa kirgeni úshin KSRO aldynda úlken kólemde qaryz óteýge mindetteldi. El bıligi kóbirek aqsha basyp shyǵarýǵa sheshim qabyldady. Inflıasııa kúnine 207 paıyzben ósti. Qymbatshylyq shyrqaý shegine 1946 jyldyń kúzinde jetti. Tek elde aqsha reformasy júrgizilgennen keıin ǵana ahýal turaqtaldy. Mundaı jaǵdaıdy Germanııadaǵy Veımar respýblıkasy men Iýgoslavııa da bastan keshti.
2008 jyly Zımbabve bıligi ekonomıkalyq daǵdarysty retteý maqsatynda kóp aqsha basyp shyǵardy. Nátıjesinde, jyldyq ınflıasııa mıllıon ese sharyqtap ketti. Tipti 100 trln dollarǵa da eshteńe satyp ala almaıtyn kúıge tústi. 10 mln dollarlyq kýpıýra aınalymǵa shyqty. Onyń izin ala 50, 100 jáne 150 mıllıondyq jáne 5, 25 jáne 50 mıllıardtyq banknottar qoldanysqa berildi. Sol kezde 1 amerıkalyq dollar 50 mln zımbabvelik dollarǵa teńesti. Eldegi búkil turǵyn aınalasy az ýaqyttyń ishinde mýltımıllıarder atanyp shyǵa keldi, biraq bul asta-tók baılyq olarǵa túk paıda ákelmedi.
Aqsha massasy qalaı retteledi?
Elimizde aqsha massasyn qadaǵalaý quzireti Ulttyq bankke tıesili. Bas bank naryqqa qansha kólemde aqsha kerektigin shamalaıdy, taýar men qyzmet qunyna tikeleı áser etetin bazalyq mólsherlemeni bekitedi, valıýtalyq operasııalardy júzege asyrady. Árıne, keıde eptep aqsha basyp shyǵarýǵa týra keletin sátter bolady. Jan basyna shaqqandaǵy nomınaldy tabystyń ósýi – aqshany arttyrýǵa sebep. Daǵdarys sátterinde qarjy qadaǵalaýshysy aqsha shyǵaryp, azamattar taýar men qyzmetti burynǵydan kóp tutyna bastaıdy. Sóıtip, kásiporyndar tabysy artady. Olar artyq túsken tabysty óndiristik múmkindikterdi ulǵaıtýǵa, aınalym aqshasyn kóbeıtýge baǵyttaıdy. Sarapshylardyń aıtýynsha, Ulttyq bank jyl sońynda keler jylǵa qansha aqsha qajet ekenin esepteı bastaıdy. Naryqqa qansha aqsha kerek ekeni, onyń qandaı nomınalmen shyǵarylatyny, ár nomınaldyń qansha kólemde bolatyny ózindik teorııaǵa sáıkes esepteledi.
«Keler jyly bıýdjettik tólemderdiń qansha bolatyny, qansha aqsha nomınalynyń aınalymnan shyǵarylatyny belgilenip, úlken ekonometrııalyq esepteýler júrgiziledi. О́ıtkeni aqsha – tiri organızm. Týady, ómir súredi, eskiredi, aınalymnan shyǵarylady. Ár nomınaldan qansha kólemde naryqqa beremiz degendi de jeti ret ólshep, bir ret kesedi. Máselen, jalpy jınaǵy turǵysynan 20 000 nomınaly óte kóp, al sany jaǵynan eń azy bolyp sanalady. О́ıtkeni bul nomınal aınalymda 1 000, 2 000 teńge sııaqty jıi qoldanysqa túspeıdi. Algorıtm mynadaı: Ulttyq bank rezervindegi aqsha + aldaǵy jylǵa shyǵarylaıyn dep otyrǵan aqsha – aınalymnan shyǵarylyp tastalatyn aqsha kólemi. Shyqqan nátıjeni ekige kóbeıtedi. Sebebi fors-major jaǵdaıǵa arnap mindetti túrde rezerv qalyptastyrý kerek», dep túsindiredi biraz jyl Ulttyq banktegi Qolma-qol aqshamen jumys isteý departamentiniń dırektory, Ulttyq bank tóraǵasynyń keńesshisi bolyp jumys istegen Dáýrenbek Májıtov.
Eldegi aqsha massasy 4 birlikpen ólshenedi – M0, M1, M2, M3.
M0 – aınalymdaǵy qolma-qol aqsha; M1 – M0+talap etýge deıingi depozıtter jáne teńgedegi aýdarylatyn depozıtter; M2 – M1+bankterdegi qysqa merzimdi ýaqytsha depozıtter; M3 – M2+shetel valıýtasyndaǵy merzimdi jáne jınaq depozıtteri.2023 jylǵy 1 jeltoqsandaǵy jaǵdaı boıynsha aınalymdaǵy qolma-qol aqsha kólemi – 3,5 trln teńge. Byltyr Ulttyq bank aqsha basyp shyǵarýǵa 15,4 mlrd teńge jumsaǵan. Onyń 9,8 mlrd teńgesi – banknot basýǵa, 5,4 mlrd teńgesi tıyn soǵýǵa bólingen. Bıylǵy qyrkúıektegi sý jańa derekke súıensek, M2 aqsha agregaty – 35,4 trln teńge. Bul – qolma-qol aınalymda júrgen, depozıtterde jatqan, tól valıýtamen saqtalǵan, shetel valıýtasymen saqtalǵan aqshalar. M2 kólemi jyl basynan beri – 8%-ǵa, byltyrdan beri 18,9%-ǵa artqan.
Teńgeni ózimiz óndiremiz
Bir artyq tusymyz – banknot fabrıkamyz ben teńge saraıymyz bar. Qajet qarajat kólemin sol eki mekemede basyp shyǵara beremiz. Álemniń biraz elinde aqsha basyp shyǵaratyn kompanııa joq. Olar aqshany da syrttan «eksporttaıdy». Aqsha basyp shyǵaratyn iri qurylymdar negizinen Eýropa men Soltústik Amerıkada ornalasqan. Mysaly, brıtanııalyq «De La Rue» kompanııasy álemdik banknot óndirisiniń 11%-yn ıelenip otyr. Bizdiń teńgeniń de alǵashqy partııasyn osy kompanııa basyp beredi. «De La Rue» qazirdiń ózinde 140-qa jýyq eldiń banknotyn basýmen aınalysady. Onyń basty básekelesi germanııalyq «Giesecke & Devrient» kompanııasy 100 eldi aqshamen qamtamasyz etip otyr. Iri aqsha óndirýshiler qatarynda kanadalyq «Canadian Banknote Company» men amerıkalyq-shvesııalyq «Crane» de bar.
Bizde fabrıka men teńge saraıy bar bolǵanymen, banknot jasaıtyn qaǵazdardy syrttan tasymaldaımyz.
«Eger banknot qaǵazyn da ózimiz óndirsek, onda ekonomıkamyzǵa úlken salmaq túsýshi edi. Biz úshin osy saıasat tıimdi. Jylyna eki ret baryp strategııalyq seriktesimizden 70 tonna kóleminde banknot shıkizatyn alyp kelemiz. Ádette qaǵazdy bir emes, birneshe memleketten alamyz. Osynyń arqasynda qansha aqshany únemdeımiz. Banknot qaǵazyn ózimizde basyp shyǵarý óte úlken kólemde sý men elektr energııasyn talap etedi. Ondaı sehta turatyn bir ǵana qurylǵynyń uzyndyǵy 50-60 metrge jetedi. Sol aralyqta qansha úderis bolyp úlgeredi. Bireýi ysytady, bireýi sýytady degendeı. Qaǵazdy syrttan ákelgenimizben, negizgi sharýanyń barlyǵy Almatydaǵy banknot fabrıkasynda júzege asady: nómirleý, kesý, sýretterdi, qorǵanysh elementterin – qaǵazdyń ishine ketken jáne sýtamǵy elementterin engizý», deıdi Dáýrenbek Májıtov.