Sońǵy derekterge sáıkes Oraldaǵy kıik sany 2,8 mıllıonǵa jetken. Mólsherden tys kóbeıip, jergilikti fermerlerge orasan shyǵyn keltirip jatqan aqbókenniń bir bóligin kórshiles Reseı aýmaǵyna ótkizý qarastyrylyp jatyr.
Bul jóninde Batys Qazaqstan oblysy orman sharýashylyǵy men janýarlar dúnıesin qorǵaý ınspeksııasynyń basshysy Nurlan Raqymjanov málimdedi. Onyń aıtýynsha, óńirde kıikterdiń Oral popýlıasııasy jyldan jylǵa kóbeıip keledi. 2024 jyly kóktemde tóldeýge deıin ótkizilgen sanaq kezinde olardyń sany 1 620 000 bas bolǵan.
– Tamyz aıynda Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Erlan Nysanbaev oblysymyzǵa is-saparmen kelgen edi. Mınıstr sol joly jergilikti fermerlermen kezdesti, Jánibek aýdanynda Reseı Federasııasynan kelgen delegasııamen keńes ótkizdi. Jıynda shekara boıynda qajetti jerlerge kıik úshin eko-dálizder jasaqtaý jóninde kelisildi. Bul joba iske asqan jaǵdaıda kıiktiń bir bóligi kórshi elge asyp, bizdiń jerimizge júkteme azaıatyn bolady, – deıdi Nurlan Saǵyntaıuly.
Inspeksııa basshysynyń «júkteme» dep otyrǵany – kıikten kelgen zardap. Batysqazaqstandyq sharýalar aqbókenniń mólsherden tys kóbeıýi saldarynan jer azyp, mal azyǵy qat bolǵanyn aıtyp, dabyl qaqqaly birneshe jyl boldy. Ońtústik aýdandarda fermerler pishen jınaı almaıdy. Ekpe shóp, egin sharýashylyǵymen aınalysatyndar alqabyn kıikten qoryp, kúni-túni kúzetip, mıllıondaǵan shyǵynǵa batyp, symmen qorshaýǵa májbúr. Memleket «kıikten aýyl sharýashylyǵyna keletin zardapty esepteýdiń algorıtmi joq» degenmen, byltyr BQO aýmaǵynda kıikter 1 289,7 myń ga alqapty taptap, 1 207 sharýashylyqtyń egistigi, shabyndyǵy men jaıylymyna zalal keltirilgeni jóninde hattama jasalǵan. Alaıda sharýalardyń shyryly eskerýsiz qaldy. О́temaqy tólenbedi.
Elimizde aqbókendi qorǵaý baǵytyndaǵy jumystar óte sátti júrip, joıylyp ketýge sál qalǵan janýardyń sany óskeni, endi onyń sanyn jasandy jolmen retteý qajettigi byltyr-aq belgili bolǵan. Osy máseleni túbegeıli zerttegen Jáńgir han atyndaǵy Batys Qazaqstan agrarlyq-tehnıkalyq ýnıversıtetiniń ǵalymdary kıik sanyn retteýdiń ǵylymı negizdemesin jasady. Sóıtip ǵalym-sarapshylardyń ruqsatymen kıik popýlıasııasynyń 20 paıyzyn joıýǵa ruqsat berildi. Sonyń ishinde Batys Qazaqstan oblysynda 226 myń bas kıikti joıý kózdeldi. Biraq 2023 jyly búkil elimizde nebári 42 myń kıik aýlanǵan. Jospar nege oryndalmady?
Munyń birneshe sebebi bar edi. Birinshiden, kıikti aýlaýǵa ruqsat kesh, qazan aıynda ǵana berildi. Myltyqpen atý, torǵa qamap ustaý ádisteriniń óz qıyndyǵy boldy. Biraq eń basty kemshilik – aýlanǵan kıik etin óńdeý, halyqqa qoljetimdi etý máselesi jetkilikti uıymdastyrylmady. Jergilikti halyq tabıǵı arzan ettiń qyzyǵyn kórmedi deýge bolady. Aýlanǵan janýardyń bas-sıraǵy, terisi, ishek-qaryny, ókpe-baýyry túgel ysyrap boldy. Tipti kólik tola ettiń buzylyp ketip, dalaǵa tógilgeni jóninde beınejazbalar tarap ketti. Osynyń bári halyqtyń bir bóliginde narazylyǵyn týdyrdy. Aqbókendi kıeli sanaıtyn halyqtyń renishine sheteldik, halyqaralyq uıymdar tarapynan jasalǵan eskertýler qosyldy. Aqyry munyń sońy Prezıdenttiń kıik sanyn jasandy jolmen retteýge tyıym salýymen aıaqtaldy.
Dál qazir memlekettiń ustanymy kıikti de qorǵaımyz, sharýaǵa da járdem beremiz degenge saıady. Burynǵysha, aqbóken memlekettiń erekshe qorǵaýyna alynǵan. «Ohotzooprom» mekemesiniń Batys óńirlik fılıaly ınspektorlary qysy-jazy, kúni-túni jezkıikti qaskóılerden qorǵap keledi. «Ohotzooprom» fılıalynyń 8 mobıldik tobynda qazir 47 ınspektor qyzmet etedi. 20 avto-motokóligi, qarshanasy bar. Jyl basynan beri olar oblys aýmaǵynda «janýarlar dúnıesin zańsyz alý jáne derıvattaryn ótkizý» oqıǵasyna qatysty 23 qylmystyq is tirkegen.
– Búgingi tańda sotta 8 qylmystyq is qaralyp, 10 adam 2-7 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyryldy. Keıbir ister áli tergeýde. Osy kezge deıin quqyq buzýshylardan 4939 dana kıik múıizi tárkilendi. Osy qylmystyq ister boıynsha memleket paıdasyna 955 mln 305 myń teńge teńge zalaldy óndirý talaby qanaǵattandyryldy, – deıdi N.Raqymjanov.
Kórip otyrǵanymyzdaı, kıikti qorǵaý óz kúshinde. Al osy kıiktiń kesirinen zardap shektik degen sharýalarǵa qoldaý bar ma? Jalpy, sońǵy jyldary kıik sany kúrt ósip, sharýa qojalyqtarynyń shabyndyqtaryna, jaıylymdaryna, egistik alqaptaryna úlken zalal keltirgenin Nurlan Saǵyntaıulynyń ózi de moıyndap otyr.
– Osy oraıda sharýa qojalyqtarynyń egistik alqabyn kıikten qorǵaý maqsatynda oblysta operatıvtik shtab qurylyp, jergilikti atqarýshy organdardyń qatysýymen birneshe keńes ótkizildi. Aqparatty jedel almasý maqsatynda WhatsApp áleýmettik jelisinde «BQO aýmaǵyndaǵy kıikter máselesi» atty top ashyldy. Sonymen qatar atalǵan jumysty tıimdi atqarý maqsatynda is-qımyl algorıtmi jasaqtaldy. «Ohotzooprom» mekemesi men «Bókeıorda» memlekettik tabıǵı rezervatynyń ınspektorlary sharýa qojalyqtarynyń egistigin qorǵaý jumysyna únemi sergek qaraıdy. Bul jumystarǵa, oblysta ınspektorlar sany jetispegendikten, basqa óńirlerden de qosymsha toptar tartylyp keldi. Qazirde «Ohotzooprom» mekemesiniń shtat sanyn 112 adamǵa deıin ulǵaıtý, materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqpen qamtamasyz etý jóninde Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi tıisti sheshim qabyldap jatyr, – deıdi Nurlan Saǵyntaıuly.
Degenmen kıiktiń jappaı kóbeıýi elge de, jerge de qıyn bolyp tur deıdi Batys Qazaqstan oblysynyń ońtústik aýdandarynda turatyn sharýalar. Onyń sebebi – mıllıondaǵan janýardyń tuıaǵyna taptalǵan Edil-Jaıyq arasy qazir ábden tozǵan. Mamandar áýelden-aq bul aýmaqta aqbóken sany 500 myńnan aspaýy kerek dep tujyrym jasaǵan. О́ıtkeni taǵy janýardyń mólsheri odan artsa, óńirdegi jemshóp pen sý resýrsy tapshylyq qylady. Osy óńirdi jaılaǵan halyqtyń da negizgi kún kórisi tórt túlik mal ekeni belgili. Endeshe kıik sanyn retteý kerek dep shyryldaǵan jergilikti halyqtyń janaıqaıy da negizsiz emes.
Mine, qarańyz, bıyl kúzde Batys Qazaqstan oblysynyń Jánibek, Bókeıordasy aýdandarynda jergilikti aýqymdaǵy tabıǵı sıpattaǵy tótenshe jaǵdaı jarııalandy. Oblys basshylyǵy mal azyǵyn tappaı qalǵan jergilikti turǵyndardy qoldaý maqsatynda osyndaı sheshim shyǵardy. Oblys bıýdjetinen Bókeıordasy aýdanyna 798 mln teńge, Jánibek aýdanyna 831 mln 522 myń teńge qarajat bólinip, qos aýdannyń jeke sharýashylyqtaryna mal azyǵyn tasymaldaý shyǵyny óteldi. Bıylǵy qýańshylyqqa baılanysty mal azyǵyn jınaı almaı, alańdap otyrǵan qarapaıym halyq arzan baǵamen shóp alyp, qystyń ýaıymynan qutyldy.
Sońǵy jyldary únemi mal azyǵy tapshylyǵyna ushyraǵan fermerlerdiń birazy qazir ekpe shóp egip, «óz qotyryn ózi qasýǵa» kóshe bastaǵan. Biraq joǵaryda aıtylǵandaı, ol alqapty kıikten qorǵaý qıyn bolyp tur. Jelmen jarysqan jezkıik elektr-baqtashy sekildi qorshaý-kedergige toqtamaıdy, jaıpap ótedi. Sondyqtan sharýalar egis alqabyn kádimgi sym tormen qorshaýǵa kóshken. Biraq onyń da mehnaty kóp, baǵasy qymbat, ekiniń biri jasaı almaıdy. «Eń bolmasa memleket osy shyǵyndarymyzdyń ornyn toltyrýǵa kómek etse» deıdi sharýalar. Bul usynys tıisti sala mınıstrleriniń de qulaǵyna jetken.
Qazir Batys Qazaqstan oblysynyń «qyrynda kıik jaılaǵan» óńirlerinen alańdaýshylyqqa toly aqparat jıi kelip jatyr. Ol – en dalada ólgen kıiktiń súıegi shashylyp jatqandyǵy. Túrli aýrýǵa ushyraǵan, azyp-tozǵan aqbókenniń beınejazbalary da áleýmettik jelilerdi sharlap júr.
«Shaǵyn aýmaqta qandaı da bir janýar mólsherden tys kóbeıip ketken jaǵdaıda patologııa kóbeıip, epıdemııa tarap, jappaı qyrylyp qalý qaýpi kúsheıe túsedi. Biz qazirdiń ózinde túrli foto-beıne materıaldardy kórip, saraptap otyrmyz. Munyń zardaby úı janýarlaryna, tipti adamdarǵa da tııýi múmkin», deıdi Batys Qazaqstan ınjenerlik-tehnologııalyq ýnıversıteti janyndaǵy veterınarııa jáne bıotehnologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory, veterınarııa ǵylymdarynyń doktory, professor Ǵaısa Absatırov.
«Kıik sanyn azaıtý, retteý ony qorǵaý maqsatynan týyp otyr. Eger muny ǵylymı negizdeme arqyly biz jasamasaq, tabıǵat ózin-ózi retteıdi. Biraq ol kezde kesh bolady», degen edi Jáńgir han atyndaǵy Batys Qazaqstan agrarlyq-tehnıkalyq ýnıversıtetiniń rektory, veterınarııa ǵylymdarynyń doktory, professor, akademık Asqar Námetov.
Dál osy Jáńgir han ýnıversıtetiniń ǵalymdary aqbókenge qatysty birneshe ǵylymı joba jasap, júzege asyryp jatqanyn budan buryn da habarlaǵan edik. Veterınarııa ǵylymdarynyń doktory A.Ábdibekova, magıstr A.Ishanova syndy mamandar veterınarııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý salasynda aqbókender arasyndaǵy gelmıntoz, pasterellez sekildi aýrýlardyń taralýyn zerttep júr. Sondaı-aq «Tolyq genomdyq SNP-genotıpteý negizinde Saiga tatarica tatarica qazaqstandyq popýlıasııalarynyń gendik qoryn molekýlalyq-genetıkalyq taldaý» atty úshjyldyq jobany júzege asyryp jatqan ǵalymdar tobynyń jumysy da ózekti. 2025 jyly aıaqtalatyn bul jobanyń nátıjesinde Saiga tatarica tatarica qazaqstandyq popýlıasııasynyń genetıkalyq ártúrliligi men genetıkalyq saralaý dárejesine baǵalaý júrgizilip, kıik genofondyn saqtaýǵa baǵyttalǵan usynymdar ázirlenetin bolady.
Bir qýanyshty jańalyq – «Jabaıy janýarlar (aqbókender) popýlıasııalarynyń aýyl sharýashylyǵyna áserin ekonomıkalyq baǵalaý jáne odan kelgen zııandy azaıtý joldary» jobasyn oryndaýshy oraldyq bir top ǵalym jaqynda ǵana Qytaı Halyq Respýblıkasyndaǵy Soltústik-batys aýyl sharýashylyǵy jáne orman sharýashylyǵy ýnıversıtetinde ǵylymı taǵylymdamadan ótip kelgen eken. Dosent, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty G.Áıesheva men aǵa oqytýshy, ekonomıka ǵylymdarynyń magıstri K.Nursapına tarıhy baı, ǵylymı bilim berý qyzmetinde erekshe jetistikteri bar iri joǵary oqý ornynda birlesken ǵylymı-zertteý jumystaryn atqaryp, ekologııalyq monıtorıngke, tabıǵı resýrstardy basqarýǵa, turaqty aýyl sharýashylyǵy óndirisin damytýǵa zamanaýı tásilder paıdalaný jónindegi semınar jumysyna qatysqan. Joba jetekshisi, dosent, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty A.Qazambaevanyń aıtýynsha, osy baǵyttaǵy yntymaqtastyqty odan ári damytý josparlanyp otyr. Bolashaqta Qytaı ǵalymdary osy salada halyqaralyq bilim, tájirıbe almasýǵa Oralǵa kelmekshi. Aqbóken derıvattaryn óńdep, álemdik naryqqa saı ónim shyǵaryp otyrǵan qytaıdyń tájirıbesi bizge kerek-aq. Áıtpese memleketttiń qyrýar qarjysyn jumsap, myńǵyrtyp ósirgen aqbókenniń paıdasyn ózimiz kórmeı, kórshi memleketke ótkizip jiberý aqylǵa syımaıtyn is sekildi...
Batys Qazaqstan oblysy