Qupııasy kóp qoljazba

Bul jádiger ǵylymı ortada «Boljal kitaby» («Knıga gadanıı») atymen tanymal. Kitap Uıǵyr qaǵandyǵy kezinde jazylǵan dep esepteledi. Kólemi 13,75 h 8,75 sm. Týyndynyń basy men aıaǵynda qy­taısha Býdda dinine arnalǵan óleń mátini jazylǵan. Qalǵan 58 betinde ejelgi túrik bitik jazýy bádizdelgen.

Bul kitapty 1907 jyly aǵylshyn arheologi A.Steın Qytaı eliniń Gansý provınsııasy Dýnhýan aımaǵy aýmaǵynda ornalasqan «1000 býd úńgiri» ǵıbadathana qyzmetshisinen satyp alady. Kitaptyń tupnusqasy Londondaǵy Brıtan mýzeıinde tur. Bul jazba eskertkish búginge deıin saqtalyp kelgen jalǵyz rýnıkalyq qoljazba bolyp sanalady.

Týyndyny alǵash zerttegen – dat túrkologi Vılgelm Tomsen. Bul kisi qoljazbadaǵy mátinderdiń mazmunyn taldaı kele, kitap manıheı dinine negizdelgeni jaıly paıym aıtyp: «Túrik tilindegi mátin besinshi paraqtyń artqy betinen bastalyp, 57-paraqtyń birinshi betinde aıaqtalady» dese, taǵy bir úlken túriktanýshy ǵalym V.Radlov atalǵan qoljazbany «tańbamen jazyl­ǵan hat» degen. Kitaptaǵy jazba mátindi túrik ǵalymy H.Orkýn aǵylshyn tilindegi aýdarmasyna súıene otyryp, túrikshe sóıletse, ataqty S.Malov orys tiline aýdarǵan.

Al qazaq ǵalymdary arasynan Ǵ.Aıdarov «Yryq bitikti» 1990 jyly S.Malovtyń oryssha aýdarmasy negizinde qazaq tilinde sóıletse, birneshe jyl buryn túriktanýshy N. Bazylhan ár yryqqa óziniń jeke-jeke translıtersııasyn usynǵan eken. Odan keıin «Yryq bitik» kitabyna lıngvomádenı kodıfıkasııasy jáne ınterpretasııasy boıynsha zertteý júrgizgen ǵalym – fılosofııa doktory (PhD) Áıgerim Jumabaeva.

«Yryq bitikti» ejelgi Shy­ǵystyń lıngvıstıkalyq fenomeni retinde qarastyrýǵa múmkindik bar. Bul qoljazba mátinderinde kezdesetin boljamdardy túsiný úshin zert­­teýlerdiń ártúrli tásilderin qoldanýǵa múmkin­dik beredi. Qazirgi ýaqytta qol­jazbaǵa qatysty bar­lyq zertteýden ótken materıaldar áli de onyń lıngvo­mádenı ereksheligin ashpaǵanyn atap ótken jón» deıdi Áıgerim Ámirbekqyzy.