Balalardyń sapaly bilim alýy men qaýipsizdiginen bólek olardyń durys tamaqtanýy da elimizdegi áleýmettik saıasattyń basym baǵytynyń biri. О́skeleń urpaqtyń saýlyǵyn oılaýdan týǵan bul bastamany júzege asyrýda eń aldymen sapaǵa, sanıtarlyq-epıdemıologııalyq normalardyń saqtalýyna mán berý qajet. Balanyń mektep ashanasynan qaryn toıdyrǵanyn qanaǵat tutpaı, onyń ne iship, ne jep júrgenin úlkender de qadaǵalaǵany jón.
Qaralǵany – 9 mlrd teńge
Mektep balasynyń tamaǵynan memleket aqsha aıap jatqan joq. Jyl saıyn ár oblys bıýdjetinen qarjy bólinip, mektep ashanalarynda kásipkerler ystyq as uıymdastyryp keledi. Mysaly, byltyr Qyzylorda oblysynda buǵan 8,7 mlrd teńge bólinse, bıyl qaralǵany 9 mlrd. Azyq-túlik baǵasynyń kóteriletini eskerilip, bul qarjynyń jyl saıyn 10-12 paıyzǵa ósip otyratyny taǵy bar.
Oblystyq bilim basqarmasynyń málimetinshe, bıyl birinshi jartyjyldyqta 87 331 bala, onyń ishinde áleýmettik osal topqa jatatyn 35 067, bastaýysh synyptardaǵy 52 264 oqýshy tegin tamaqpen qamtylǵan. Úkimettiń №320 qaýlysyndaǵy 15-qosymshaǵa sáıkes bilim berý uıymdaryndaǵy as máziriniń normalary balalardyń jas ereksheligine qaraı bólinip, birrettik tamaqtaný quny aımaqta orta eseppen 580 teńge bolyp otyr. Bilim oshaqtary ashanalarynda Qazaq taǵamtaný akademııasynyń Ulttyq salaýatty taǵamtaný ortalyǵy usynǵan «Mektep oqýshylarynyń taǵam rasıony boıynsha birińǵaı standarttar» ádistemelik usynymdaryna sáıkes tórt aptalyq mázir jasalǵan. Degenmen, aımaqta ashanasy joq mektepter de bar. Jalpy, oblystaǵy 297 mekteptiń 290-ynda ystyq as berilse, jeteýinde býfettik qurǵaq tamaq uıymdastyrylǵan. Bulardyń qataryna mektep-ınternattar kirmeıdi.
2024-2025 oqý jylynda aımaqtaǵy 204 mektepte ystyq tamaq uıymdastyrý úshin 2,4 mlrd teńgelik konkýrsty oblystyq memlekettik satyp alý basqarmasy ótkizdi. Osyǵan deıin tek Astana qalasynda qoldanylǵan bul bastamanyń kózdegeni – bilim berý uıymynyń basshysy men kásipker arasynda sybaılas jemqorlyqty boldyrmaý.
Baqylaý nátıjesi ne kórsetti?
Jalpy, osy baǵytta monıtorıngke qatysqandar mektep ashanasyna turaqty baqylaý jasaıtyn brakerajdyq komıssııanyń óz deńgeıinde jumys istemeı otyrǵandyǵyn aıtady. Balalardy tamaqpen qamtýdy úılestirý boıynsha anyqtalǵan olqylyqtar da bar. Byltyrǵy jeltoqsan aıynan bastap prokýratýra usynysymen 262 mektep ashanasy jospardan tys tekserilipti. Onyń barysynda kún saıyn as bloginde aspazdyń naqty as mázirine sáıkes daıyn astyń táýliktik synamasyn 48 saǵatqa tolyq qaldyrmaýy, as daıyndaıtyn kastrıýlderge belgi soǵylmaýy, as daıyndaý sehynda qol keptirgishtiń joqtyǵy, tez buzylatyn taǵamdardyń jáne daıyn aspazdyq ónimder sapasy jaıly aqparattyń organoleptıkalyq baǵalaý jýrnalynda talapqa saı toltyrylmaýy sekildi kemshilikter anyqtalǵan. Azyq-túlik qoımasynda taǵam ónimderiniń tártipke saı saqtalmaıtyndyǵy da belgili bolypty. Oblystaǵy sanıtarlyq-epıdemıologııalyq baqylaý departamenti basshynyń orynbasary Erlan Uzaqbaevtyń aıtýynsha sanıtarııalyq qaǵıdalar talaptaryn buzǵandarǵa 166 hattama toltyrylyp, aıyppul salynǵan.
«Búgingi kúni anyqtalǵan buzýshylyqtardyń barlyǵy joıyldy. Halyqtyń sanıtarııalyq-epıdemıologııalyq salamattylyǵyn qamtamasyz etip, taǵamnan ýlanýdyń aldyn alý maqsatynda oblystyq bilim, densaýlyq saqtaý basqarmalary men Qyzylorda oblysynyń bilim salasynda sapany qamtamasyz etý departamenti jumysshy toptar quryp, oqý jylynyń basynda barlyq bilim berý uıymdarynda aqparattyq túsindirme jumystaryn júrgizdi. Bizdiń departament pen aýmaqtyq basqarmalar mamandary mekteptegi ashana qyzmetkerleri men meıirbıkeler arasynda taǵamnan ýlanýdyń aldyn alý, durys tamaqtanýdy uıymdastyrý, qoǵamdyq tamaqtaný nysandaryna qoıylatyn sanıtarııalyq-epıdemıologııalyq talaptar, taǵamdardy óńdeý, saqtaý talaptary boıynsha aqparattyq túsindirme júrgizip, ádistemelik-tájirıbelik kómekter kórsetildi», deıdi departament basshysynyń orynbasary.
Oblystyq bilim basqarmasynyń esebinde bıylǵy qyrkúıek-qazan aılarynda vedomstvoaralyq saraptamalyq top óńirdegi 284 mektepti jáne bir súzip shyqqany aıtylady. Onyń qorytyndysynda kásipkerler men mektepterdegi brakerajdyq komıssııa jumysyndaǵy kemshilikter áli de qaıtalanyp otyrǵany belgili bolypty. Oblys ortalyǵyndaǵy №187,198,233,268 jáne 282 mektepterde azyq-túlik ónimderiniń jaramdylyq merzimi kórsetilgen tizim bolmaǵan. Taǵy 3 bilim oshaǵynda kásipkerlerdiń tyıym salynǵan ónimderdi saýdalap kelgeni anyqtalǵan. Tipti sanıtarlyq-epıdemıologııalyq baqylaý qorytyndysyn almaǵan mektep ashanalary da az emes.
Kásipkerdiń kózdegeni ne?
Osydan sál buryn «Ádildik jáne órkendeý» qoǵamdyq qory mektepterde beriletin as sapasyna baılanysty áleýmettik saýal júrgizip edi. Qor saıtyndaǵy málimetterge súıensek, memlekettik mektepterde oqıtyn balalar ata-analarynyń tek 53 paıyzynyń ǵana bilim oshaǵyndaǵy tamaqtandyrý sapasyna kóńili tolatyny belgili bolyp otyr. Eldiń ár aımaǵynan 10 myń ata-ana jaýap bergen saýalnamaǵa qatysýshylardyń 20 paıyzdan astamy beriletin tamaq mólsheri tym az dep sanaıdy eken.
Mekteptegi tamaq sapasyna kóńili tolatyndardyń úlesi mynadaı: ata-analardyń 45% mektep ashanalarynda beriletin tamaqtyń sapasyn jaqsy, al 8% óte jaqsy dep baǵalaǵan. Jıyrma bes paıyzy qanaǵattanarlyq degen baǵa berse, 10%-y óte nashar degen.
Balalary qala mektebinde oqıtyn ata-analardyń 37% ǵana tamaq sapasyn jaqsy depti, bul kórsetkish aýyl mektepterinde 60%. Qala mektebiniń ashanasynda beriletin astyń sapasyn 17% ata-ana «dámsiz, nársiz» dese, mundaı baǵany aýyldyq jerdegi qanaǵatshyl áke-shesheniń tek 7% ǵana beripti.
Maqalany daıyndaý barysynda biraz kásipkermen habarlastyq. Kópshiliginiń aıtatyny – 565-580 teńge aralyǵyndaǵy qarjynyń azdyǵy. Mektep ashanalarynda Qazaq taǵamtaný akademııasynyń Ulttyq salaýatty taǵamtaný ortalyǵy usynǵan «Mektep oqýshylarynyń taǵam rasıony boıynsha biryńǵaı standarttar» ádistemelik usynymdaryna ózgeris engizilse deıtinder de az emes. Olardyń aıtýynsha, iri qalalarda bala basyna bólingen qarjy 800 teńgeden asatyn kórinedi. Astanada budan bólek kommýnaldyq shyǵyndar men tasymalǵa qosymsha qarjy qaralady eken. Al jergilikti kásipkerler ystyq tamaqtan bólek, un ónimderin pisirip satyp tapqan qarjysyn jumysshylardyń aılyǵyna, kommýnaldyq shyǵyndarǵa jumsap otyr eken. Tekserýshilerdiń tym kóptigin aıtqandar da kezdesti. Biraq nege ekeni qaıdam, telefon arqyly tildeskende irkilmegender osy oılaryn baspasóz betine shyǵarýdan úzildi-kesildi bas tartty.
Aral aýdanyndaǵy birneshe mektepte ystyq tamaq daıyndaıtyn kásipker Svetlana Qalmaǵambetova 41 adamdy jumyspen qamtyp otyr. Ol ashana jumysyn uıymdastyrý úshin mektepterde bar jaǵdaı jasalǵanyn aıtady.
«Daıyndaǵan asymyz balalardyń da, ata-analardyń da kóńilinen shyǵady. Biz úshin eldiń baǵasy men usynys-pikirleriniń orny bólek. Osydan da jaqynda qala mektepteriniń birinde ata-analarmen kezdesý ótkizdik. Onda balanyń as talǵamy jóninde ashyq pikirlestik. Barlyq talapty saqtap, jumys istep otyrmyz. Baǵasyna kelsek, árıne, shama-sharqymyzsha jetkizýge tyrysyp jatyrmyz. Biraq balanyń kúndik jeıtin eti men ishetin sútiniń qunynan qarjynyń jetispeıtinin bilýge bolady. Azyq-túlikti ózimiz kelisimge otyrǵan kásipkerlerden alamyz. Balalardy tamaqtandyrýǵa bólingen ýaqyt óte az. Sony uzartsa degen tilegimiz bar. Sosyn as mázirine sút pen sút ónimderi kóbirek engizilse», deıdi kásipker.
Osy qarjyny uqsata almaı otyrmyz
Bul – elimizdegi Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń Qyzylorda oblysy boıynsha ókili Dáýren Sháripbaevtyń pikiri. Mysaly, bıylǵa bólingen 9 mlrd teńgege oblys aýmaǵynda 59 kásipker jumys istep otyr. Bul bir kásipker birneshe mektepti qamtyp otyr degen sóz. Qarjy az, kásip tıimsiz bolsa osylaı jasar ma edi?
«Tártip boıynsha tenderden utqan kásipker taǵy 3 jyl kelisim negizinde jumys isteı alady. Oblystyq memlekettik satyp alý basqarmasy bıylǵa qaralǵan aqshadan 2,4 mlrd teńgelik konkýrsty ótkizdi. Qalǵan 6,6 mlrdy jańaǵydaı kelisim arqyly ketip otyr. Byltyr teksergende solardyń kópshiliginen kemshilik baıqalǵan. Akt jasap, kelisimdi birjaqty buzýǵa osynyń ózi jetip jatyr edi. Meniń oıymsha, munyń aldyn alý úshin eshqandaı zańǵa ózgeris engizýdiń keregi joq. Mektep basshylary, ondaǵy ashanaǵa turaqty baqylaý jasaıtyn brakerajdyq komıssııa taza jumys isteýi kerek. Ony bilim basqarmasy turaqty qadaǵalap otyrǵany jón. Osylaı jasasa, bári birden sheshimin tabady», deıdi Dáýren Saqtapbergenuly.
Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń oblys boıynsha ókili Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń 2018 jylǵy 31 qazandaǵy №598 buıryǵynyń talaptary da saqtalmaı otyrǵanyn aıtady. Onda tamaqtanatyn oqýshy sanyna baılanysty ashanada neshe aspazdyń qyzmet kórsetetini naqty belgilengen. Al bizde tenderge usynylǵan qujattardan bir adamnyń birneshe mektepke «qyzmet kórsetetinin» baıqaısyz. Onyń bir mezette bárine qalaı úlgerip júrgeni eshkimdi oılandyryp otyrǵan joq.
«Qazaq taǵamtaný akademııasynyń Ulttyq salaýatty taǵamtaný ortalyǵy usynǵan as mázirin ózgertýge bolmas. Biraq sonyń ishinen balanyń tábetine qaraı daıyndaýǵa bolady ǵoı. Mysaly, balalar arasynda «WhatsApp» arqyly saýal júrgizip, sonyń negizinde bala tábetine qaraı as ázirlense ata-ana tarapynan «balam mektep tamaǵyn ishpeıdi» degen aryz da azaıar edi. Osylaı etkende kúndelikti oqýshy aýyz da tımeıtin asty daıyndaýdan tyıylyp, qarjyny da únemder edik. Munyń bárin uıymdastyrý mektep dırektorynyń qolynda. Osy máselege baılanysty otyrystarda oblystyq bilim basqarmasy ókilderi monıtorıng qorytyndysyn tizbelep shyǵady, al shara qoldanýǵa qulyqsyz. Tipti osy baǵytta saraptama da jasalmaǵan. Osynyń saldarynan talapqa baǵynbaǵan kásipker esh alańsyz jumys istep otyr», deıdi ol.
Bir kásipkerdiń 4-5 mektepke qyzmet kórsetýiniń qaýipti tustary da bar. Mysaly, jýyrda Mańǵystaý oblysynda júzdegen bala astan ýlanyp, arty úlken shýǵa ulasqanyn kórdik. Aıtqan jerden aýlaq, eger osyndaı jaǵdaı qaıtalana qalsa, tamaqtan ushynǵandar qatarynda birneshe bilim oshaǵy oqýshylary tabylary talassyz.
Bala úshin kim bolsa da baryn beretini belgili. Biraq oblys bıýdjetinen bólingen qyrýar qarjynyń ár tıyny esepte bolýy kerek. Bul mektep ashanasyna durystap mán beretin kezdiń áldeqashan jetkenin kórsetedi.
Qyzylorda