Adam quqyn qorǵaý – ádiletti qoǵamnyń negizi

Alǵashqy qadam

Merekeniń shyǵý tarıhy sonaý surapyl soǵystan keıingi kezeńnen bas­taý alǵan, sol kezde BUU-nyń negizin qalaý­shy elder adamnyń negizgi quqyq­taryn belgileıtin ámbebap qujattyń qajettigi týraly kelisimge kelgen.

Jalpyǵa birdeı deklarasııa jahan­dyq qoǵamdastyqtyń árbir adamǵa tán ámbebap quqyqtaryn tujyrymdaýǵa, tanýǵa jasaǵan alǵashqy qadam boldy. Osy qujat adam quqyqtary salasyndaǵy halyqaralyq quqyqtardyń damýyna negiz bola otyryp, dúnıe júziniń túkpir-túkpirinde tanylýyna yqpal etti.

Qazirgi ýaqyttaǵy Adam quqyqtary kúni barlyq adamnyń birdeı quqyǵyn qorǵaýdaǵy birlesken kúsh-jigerdiń mańyzdylyǵyn aıǵaqtaıdy. Jyl sa­ıyn BUU ózekti syn-qaterlerdi basa kórsetetin taqyrypty tańdaıdy. Osy jylǵa arnalǵan taqyryby «Biz qazirgi jáne bolashaqtaǵy máselelerdi sheshýge daıynbyz. Biz ózimiz qalaǵan bolashaqty birge quramyz». Sondaı-aq osy mańyzdy kún barlyq elde, onyń ishinde Qazaqstanda adam quqyǵyn qorǵaý salasyndaǵy aǵymdaǵy syn-qaterlerdi taldaýǵa jáne olardy eńserý joldaryn talqylaýǵa múmkindik beredi.

Qazaqstan adam quqyqtary salasyn­daǵy halyqaralyq standarttardy ulttyq zańnamaǵa engizý boıynsha josparly jumystar atqaryp keledi. Qazaqstan osy baǵytta jasalǵan 70-ten astam kópjaqty sharttardyń qatysýshysy retinde joǵaryda atalǵan qundylyqtardyń berik ustanýshysy boldy jáne bolyp qala beredi.

Qazaqstan BUU-nyń Adam quqyqtary jónindegi Joǵarǵy komıssarynyń basqarmasymen belsendi ózara is-qımyl jasaıdy jáne Ámbebap merzimdi sholýǵa qatysady.

EQYU-men yntymaqtastyqtyń sheńberinde sóz bostandyǵyn, az qalǵan ulttardyń quqyqtaryn jáne genderlik teńdikti qorǵaý boıynsha bastamalar júrgizilýde. Qazaqstan Eýropa Keńesiniń múshesi bolmaǵanymen, adam quqyqtaryn qorǵaý baǵdarlamalaryna, mysaly Venesııa komıssııasynyń is-sharalaryna qatysý arqyly únemi belsendi yntymaq­tastyqta. Sonymen qatar TMD-nyń Adam quqyqtary jónindegi komıssııasy sheń­berinde ózara is-qımyl jasaý júzege asyrylyp jatyr.

Respýblıka BUU-nyń alty komıteti­niń – Adam quqyqtary jónindegi komıtettiń, Azaptaýlarǵa qarsy komıtet­tiń, Áıelderge qatysty kemsitýshilikti joıý jónindegi komıtettiń, Násildik kemsitýshilikti joıý jónindegi komıtet­tiń, Múgedekterdiń quqyqtary týraly komıtet pen Balalar quqyqtary jónin­degi komıtettiń azamattardyń jeke habarlamalaryn qabyldaý jáne qaraý quzyretterin qoldady.

Bizdiń elimiz – aýqymdy demokratııa­lyq jáne saıası reformalardy, son­daı-aq adam quqyqtaryn qorǵaý sala­syndaǵy bastamalardy iske asyrýda tanylǵan óńirlik kóshbasshylardyń biri. Mundaı reformalar adam quqyq­taryn qamtamasyz etý men qorǵaýǵa eleý­li úles qosqan «Ádiletti Qazaqstandy» qurý jolyndaǵy orasan zor saıası transformasııanyń bir bóligi sanalady.

Osy baǵytta júıeli jumystar sheńberinde 2021 jyly adam quqyqtary salasyndaǵy birinshi kezektegi sharalar jospary jáne 2022 jyly adam quqyq­tary men zańnyń ústemdigi sala­syndaǵy odan ári sharalar jospary qabyldanyp, júzege asyryldy. О́tken jyly Adam quqyqtarynyń jalpyǵa birdeı deklarasııasynyń 75 jyldyǵy qarsańynda taıaý jyldarǵa arnalǵan adam quqyqtary men zańdylyqty qam­tamasyz etý jónindegi úshinshi is-sharalar jospary qabyldandy.

 

Halyqaralyq aıadaǵy mańyzdy is

Eldegi adam quqyqtary salasyndaǵy sońǵy jyldardaǵy basty jetistikterine toqtalaıyq.

Memleket basshysy tıimdi ádilet pen azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý erekshe oryn alatyn qoǵamda ádildik pen tártipti ornatý qajettigine únemi nazar aýdaryp keledi. Bizdiń eldiń Bala quqyqtary týraly fakýltatıvtik hattamaǵa qol qoıýy jáne múgedekterdiń quqyqtary týraly fakýltatıvtik hattamany ratıfıkasııalaý adam quqyqtary salasyndaǵy halyqaralyq standarttardy engizý jónindegi mańyzdy qadamdar boldy.

BUU-nyń Adam quqyqtary jónindegi keńesi 2023 jyly «Beıbitshilik pen toleranttylyq múddesi úshin ár balaǵa sapaly bilim berýdi qamtamasyz etý» týra­ly alǵashqy qazaqstandyq qarardy qabyldady. Qarar 100-den astam memleket­ten, onyń ishinde Eýropalyq odaq múshe­leri, AQSh, Latyn Amerıkasy, Azııa, Af­rıka jáne Taıaý Shyǵys elderinen bir­­les­ken avtorlyq nysanda keń qoldaý tapty.

«Halyq únine qulaq asatyn memleket» qaǵıdatyn ustana otyryp, adam quqyqtary jónindegi jumystyń sheńberinde Konstıtýsııalyq sot qaıta jandanyp, oǵan endi barlyq azamat tikeleı júgine alady. Konstıtýsııalyq sot barlyq jaǵdaıda derlik máse­leni qaraý kezinde halyqaralyq-quqyq­tyq aktilerdiń normalaryna belsen­di túrde silteme jasaı otyryp, óz usta­nym­daryn negizdeıdi jáne qoldanys­taǵy halyqaralyq-quqyqtyq aktilerdiń erejelerin tikeleı paıdalanady.

Quramyna quqyq qorǵaý uıym­dary, zań­gerler, ekonomıster, táýel­siz sarapshy­lar men memlekettik qyz­metkerler kiretin Ulttyq quryl­taıdyń qurylýy halyqtyń el basqarý isine qatysýyn arttyrdy.

О́tken jyly «Qoǵamdyq baqylaý týraly» zańnyń qabyldanýy memlekettik organ­dardyń qyzmetine monıtorıng júr­gizý jáne qoǵamdyq bastamalardy il­geriletý úshin quqyqtyq negizdi quraıdy.

ÚEU-nyń áleýmettik máselelerdi sheshýge belsendi qatysýyna negiz jasaldy. Jalpy somasy 6,4 mlrd teńge bolatyn Azamattyq bastamalardy qoldaý ortalyǵy arqyly berilgen qarjylandyrý júzdegen jobany júzege asyrýǵa múmkindik berdi.

Byltyr parlamenttik saılaýdyń proporsıonaldy-majorıtarlyq úlgi­sin engizý saılaýǵa ózin-ózi usynǵan kan­dıdattardyń qatysýyn qamtamasyz etýge múmkindik berdi. Sondaı-aq ótken jyldyń basynda laýazymdy adamdar­dyń negizsiz baıýy úshin jaýapkershilikti kózdeıtin zańnyń qabyldanýy sybaılas jemqorlyqqa qarsy saıasatty kúsheıtti.

Zańnamaǵa beıbit jınalystardy ótkizýdiń habarlamalyq tártibi engizildi. Beıbit jınalystardy ótkizýdiń habarlama tártibi pıketter, mıtıngiler, jınalystar úshin kózdelgen.

2023 jyldyń qazan aıynda «petısııa» uǵymy bekitildi. Petısııany berý jáne qaraý tártibi rettelip, daýystardyń shekti sany belgilendi.

Azamattardyń quqyqtyq qurylym­darmen ózara is-qımylyn jaqsartýǵa kómektesetin memlekettik qyzmetterdi sıfrlandyrýǵa erekshe nazar aýdarylyp otyr.

Adam saýdasyna qarsy kúres úshin ulttyq zańnamany halyqaralyq stan­dart­tarǵa sáıkestendiretin jańa Zań qabyl­dandy. Adam saýdasynyń barlyq túri, onyń ishinde májbúrli eńbek, qaıyr suraý, jynystyq qanaý jáne múshelerdi alyp tastaý úshin jaza túrleri kózdelgen.

О́lim jazasyn tolyǵymen alyp tastaý eń mańyzdy sheshimderdiń biri boldy. Bul 2022 jylǵy referendýmda azamattardyń qoldaýyna ıe bolǵan Konstıtýsııaǵa tıisti túzetýler engizýdiń arqasynda múmkin boldy.

Qazaqstan azaptaýlarǵa múldem tózbeý­shilik tanytady. Mundaı qylmys­tar úshin jazalar qatańdatyldy, Ystan­bul hattamasyna negizdelgen tergeý ádistemesi engizildi, beınejazbalary bar ashyq jaýap alý bólmeleri quryl­dy. Mundaı isterdi tergeý tek prokýra­týranyń quzyretine berilgen.

Qazaqstan jaýapkershilik pen zardap shekkenderge qoldaý kórsetýdiń jańa sharalaryn engize otyryp zorlyq-zombylyqqa qarsy belsendi kúresip jatyr. Turmystyq zorlyq-zombylyq, balalardy qorlaý, pedofılııa jáne basqa da qylmystar úshin ákimshilik jáne qylmystyq jaýaptylyq kúsheıtilip, sonymen qatar jetim balalarǵa arnalǵan jańa tálimgerlik ınstıtýttary quryldy. Polısııa mundaı qylmystardy tirkeý­den anyqtaýshylyq sıpatyna kóshti. О́tken jylǵy 1 shildeden bastap tatýlasýdy tek bir ret, sot arqyly jasaýǵa bolady. Áıelder men balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyq qylmystaryn tergep-tekserý sapasyn qamtamasyz etý úshin barlyq polısııa departamentinde turaqty tergeý-jedel toptary quryldy. Olardyń quramynda 260-tan astam áıel tergeýshi, sondaı-aq áıelderdi zorlyq-zom­bylyqtan qorǵaý bólimshe­leri­niń, jedel-krımınalıstıka, krımı­nal­dyq jáne ıývenaldyq polısııa bólim­sheleriniń qyzmetkerleri kiredi. Elimiz­de turmystyq zorlyq-zombylyq qurban­dary­na arnaýly áleýmettik qyzmet kór­se­tetin 46 daǵdarys ortalyǵy jumys isteıdi.

 

Ombýdsmender ınstıtýty qalyptasty

Byltyrdan bastap bala kútimi boıynsha járdemaqy tóleý merzimi bir jarym jylǵa deıin ulǵaıtylyp, áıel­derdiń zeınetke shyǵý jasy 61 jas bolyp bekitildi. Bul sharalar otbasylardy qoldaýǵa jáne genderlik teńdikti ilgeriletýge baǵyttalǵan.

Áıelder eńbegin paıdalanýdy shek­teı­tin «kónergen» jumystar tizimi jo­ıylyp, áıelderge, múgedekterge jáne jastarǵa arnalǵan mindetti parlamenttik kvotalar 30%-ǵa deıin ulǵaıtyldy. BUU-nyń Qaýipsizdik Keńesiniń 1325 «Áıelder, beıbitshilik jáne qaýipsizdik» rezolıýsııasyn iske asyrý boıynsha Ulttyq is-qımyl jospary qabyldandy.

Bıyldan bastap «Balalarǵa arnalǵan ulttyq qor» jobasy iske qosyldy, onyń sheńberinde Ulttyq qordyń ınves­tısııalyq kirisiniń 50%-y 18 jasqa deıin­gi barlyq balaǵa bólinedi.

Kásipkerlerdiń quqyqtaryna erekshe nazar aýdarylýda. Kásipkerlikti damytý­dyń ulttyq jobasy sheńberinde 555 myńnan astam adam jumysqa ornalasýǵa járdemdesý sharalaryn aldy, al shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý memlekettik saıasattyń negizgi baǵytyna aınaldy. Kásipkerlik qyzmettegi adam quqyqtaryn saqtaý boıynsha sharalar qabyldandy: qaýipsiz eńbek jaǵdaılaryna qoıylatyn talaptar kúsheıtildi jáne jazasyn ótep jatqan adamdarǵa qaıta qalypqa kelý sharalary qaraldy.

Áleýmettik osal sanattaǵy azamat­tardyń ómirin jaqsartý úshin jańa áleýmettik bastamalar engizildi. Áleý­mettik kodeks sheńberinde ótken jyldyń shildesinen bastap múgedekter sıfrlyq platforma arqyly zamanaýı qyzmetterge qol jetkize aldy. Budan basqa, múmkindigi shekteýli jandardyń quqyqtarynyń saqtalýyn jáne olarǵa kórsetiletin qyzmetterdiń sapasyn qadaǵalaıtyn memlekettik áleýmettik qamsyzdandyrý ınspektorlary engizildi. Mektepter­diń 86%-dan astamy qazirdiń ózinde ınklıýzıvti bilim berýge beıimdelgen jáne bul kórsetkish ósýde. Elimizde erekshe qajettilikteri bar balalardy súıemeldeý úshin myńdaǵan maman men keńes berý ortalyqtary bar jumys atqarady.

Kún kórisi tómen azamattardyń quqyq­taryn qalpyna keltirýmen birge mem­lekettik jáne qoǵamdyq qurylymdarmen ózara is-qımyl jasaýmen aınalysatyn Halyqtyń áleýmettik osal sanattarynyń quqyqtary jónindegi ýákil ınstıtýtyn qurý mańyzdy qadamdardyń biri boldy. Sondaı-aq Kásipkerlerdiń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi ýákil, ınvestısııalyq ombýdsmen, bank jáne saqtandyrý ombýdsmenderi memlekette qyzmet etedi.

 

Kúrdeli máselelerdi sheshetin táýelsiz organ

Qazaqstandaǵy Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń ókilettigi Konstıtý­sııalyq reformalardyń nátıjesinde aıtarlyqtaı keńeıip, ár oblysta onyń ókildikteri paıda boldy.

Adam quqyqtary jónindegi ýákil ınstıtýty – qoǵam men memlekettik organdar arasyndaǵy deldal retinde adam quqyqtarynyń buzylýyna baıla­nysty kúrdeli máselelerdi sheshýge kómek­tesetin táýelsiz organ.

Adam quqyqtary jónindegi ýákil ıns­tıtýty 2002 jyly bekitildi, biraq onyń qazirgi zamanǵy róli sońǵy jyldary ǵana qalyptasa bastady. Búgingi tańda ol zańnamalyq turǵyda  táýelsiz jáne onyń isine negizsiz aralasýdan qorǵalǵan.

Keıingi jyldary Ombýdsmenniń qoldaýyna júgingen azamattardyń sany aıtarlyqtaı ósip keledi. О́tken jyly 2,5 myńǵa jýyq jeke qabyldaý ótkizildi, bul 2022 jylmen salystyrǵanda bes ese kóp. Osy jyldyń 11 aıynda qabyldaý­lar sany 2723-ke jetti. Bul kezeńdegi aryzdardyń jalpy sany 6 209 boldy, bul 2023 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 16%-ǵa kóp.

Azamattar júginetin basty másele­lerge sotqa deıingi tergep-tekserý organ­darynyń áreketteri/áreketsizdigi, sot sheshim­derimen kelispeýshilik jáne sot­talǵ­an­dardyń quqyqtarynyń buzylýy jatady.

2013 jyldan bastap Qazaqstanda aza­mattyq qoǵammen jáne úkimettik emes uıym­darmen belsendi yntymaqtastyq­ty kózdeıtin «Ombýdsmen+» úlgisi boıyn­sha jumys isteıtin Ulttyq aldyn alý tetigi (UAT) qoldanylady. Búginde UAT 3,5 myń­nan astam mekemeni qamtıdy, onyń quramyna 20 óńirlik top kiredi.

Byltyr Ombýdsmen ókilderi jabyq me­ke­melerge 684 ret baryp, 600 usynym bergen, onyń 78%-y oryndaldy. Osy jyldyń 11 aıynda 770 qatynas júr­gizilip, 1014 usynym berilgen, onyń 81%-y oryn­daldy. Mundaı is-sharalar quqyq buzý­shylyqtyń aldyn alýǵa jáne sottalǵan­dardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa kómektesedi.

Quqyqtyq oqytý negizgi qyzmet baǵytyna aınaldy. 2024 jyldyń 11 aıynda 330 myńnan astam adamdy qamtyǵan 1092 syrtqy kezdesýler, dárister men keńester ótkizildi, bul ótken jylmen salystyrǵanda 20 ese joǵary.

Ýákil ınstıtýty halyqaralyq uıymdarmen jáne áriptesterimen ózara belsendi árekettesedi. Elshilikter men halyqaralyq uıymdardyń ókilderimen keıingi eki jylda 98 kezdesý ótkizilip, 27 halyqaralyq is-sharaǵa qatysty.

Adam quqyqtaryn qorǵaý salasyndaǵy jumys únemi jetildirýdi talap etedi jáne Qazaqstandaǵy Ýákil ınstıtýty ádil jáne quqyqtyq qoǵam qurýǵa óz úlesin qosa otyryp, azamattardyń senimin aqtaýǵa umtylady.

Osylaısha, Qazaqstan ulttyq jáne halyqaralyq standarttardy saqtaı otyryp, adam quqyqtary máselelerine júıeli jáne keshendi kózqarasty us­tanady. Jańa zańnamalyq basta­malar­dyń, adam quqyqtaryn qorǵaý tetik­terin keńeıtýdiń jáne demokra­tııa­lyq reformalardyń arqasynda respýb­­lıka óziniń ádildik, teńdik jáne zań ústem­digi qaǵıdattaryna adaldyǵyn rastaıdy.

Bul qadamdar Qazaqstannyń halyq­aralyq arenada suhbat pen seriktes­tikke ashyq, ozyq jáne adam quqyqtaryn qorǵaıtyn el retindegi ustanymyn nyǵaıtady.

Tek memlekettiń ǵana emes, qoǵamnyń árbir múshesiniń mindeti – adam quqyǵyn qorǵaý. Bul salada turaqty nátıjelerge jetý úshin memlekettiń, azamattyq qoǵamnyń, bıznestiń jáne azamattardyń kúsh-jigerin biriktirý qajet.

Memlekettik organdar quqyqtardyń buzylýyna yqpal etetin olqylyqtardy joıý úshin zańnamany udaıy jetildirýge, sondaı-aq azamattardyń sot tóreligi men áleýmettik qorǵaýǵa qol jetkizýin qam­tamasyz ete otyryp, quqyq qoldaný táji­rı­besiniń tıimdiligin arttyrýǵa mindetti.

Qoǵamdyq uıymdar, belsendiler men quqyq qorǵaýshylar problemalardy anyqtaýda, osal toptardyń múddelerin qorǵaýda jáne quqyqtardyń saqtalýyn baqy­laý­da mańyzdy ról atqarady. Olar­dy mem­leket tarapynan, onyń ishin­de zań­na­­malyq deńgeıde qoldaý adam quqyq­taryn qorǵaý tetikterin nyǵaıtý úshin qajet.

Qorytyndylaı kele, Adam quqyq­tary osy baǵyttaǵy úzdiksiz jumystyń mańyzyn eske salatynyn atap ótýge bolady. Tek barlyq taraptyń, ıaǵnı memlekettiń, azamattyq qoǵam men azamattardyń qatysýymen tabysqa jetý múmkin. Birlesken kúsh-jiger adam quqyqtarynyń tetikterin nyǵaıtýǵa, áleýmettik teńsizdikti azaıtýǵa, sondaı-aq barlyq adamǵa birdeı sot tóreligi men negizgi quqyqtaryna qol jetkizýge kepildik beredi.

Adam quqyqtary jónindegi ýákil barlyq azamatqa beıjaı qaramaýǵa shaqyrady. Adam quqyqtaryn qurmetteý, qorǵaý jáne ilgeriletý – kúshti, ádil jáne demokratııalyq qoǵam qurýdyń negizi.

 

Artýr LASTAEV,

Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi ýákil