Tarıhı taqyrypqa túren salǵan

Basqosýdyń taqyryby aıtyp turǵandaı ataqty qalam­gerdiń ult tarı­hy taqy­rybynda jazǵan iri shy­ǵar­­malary «Kóshpendiler» men «Altyn Orda» ekeni anyq. Esen­ber­lınniń tarıhı taqyrypqa qalam tartqan qaıratkerligi týraly jazýshy Ánýar Álimjanov: «Ilııas Esen­berlınsiz qazaq ádebıetin elestetý múm­kin emes. Onyń romandarynyń betine muqııat úńilmeıinshe, ult­tyń san ǵasyrlyq tarıhyna taldaý jasaý men oı júgirtý de múmkin emes», dese, akademık-tarıhshy Manash Qozybaev: «Ilekeń – qarysh­ty qalamger. Ol tapjylmaı iz­den­di, jalyqpaı eńbek etti. Mine, son­dyq­tan da alaýlap júreginen qan tamyzyp, mańdaı terin aǵyzyp, halyq qýan­tarlyq tarıhı týyndylar jazdy. О́z esimin halqymyzdyń máńgilik ól­mester kitabyna hattatty, aty men zatyn bolashaq urpaqtarǵa jattatty, sóıtip ol bizdiń zııalylar áýletiniń áýlıesine aınaldy» degen eken («Jan syrym». Esenberlın týraly estelikter. Almaty, 2001).

Bul retki jıyn barysynda joǵary­da aıtylǵan zor paıymdardy damyta sóı­­le­gen «Bozoq» mýzeı-qoryǵynyń ǵy­ly­mı qyz­­met­keri Janbolat Qazanbaev Esen­berlınniń ult rýhanııatyn damy­týdaǵy róli, shyǵarmalarynyń qazaq ádebıeti men qoǵamdyq tarıhty buqara sanasyna sińirýdegi áseri haqynda áńgime aıtty. Sondaı-aq mádenı is-sharanyń mańy­zyn arttyrǵan oqıǵa – dóńgelek ústelge Aqmola oblysy Atbasar qalasynda orna­lasqan jazýshy I.Esenberlın atyn­daǵy memorıaldyq mýzeı qyz­met­kerleriniń qatysýy boldy.

Kópshilikke qaıratker jazý­shy­­nyń­ ómir joly týraly baıan­dama jasa­ǵan Atba­­­sardaǵy memo­rıaldyq mýzeı dırek­­­tory Ulbol­syn Kombatýrova: «Ilııas Esen­­ber­­lın Atbasar qalasynda dúnıe­ge kel­­gen. Bizdiń mýzeı qory­na tapsyrylǵan qujat­tyq derekte jazý­shy­nyń ákesi Esen­berli men Jup­baı degen egiz adamdar bolǵan. Aǵaıyndylar 1895 jyly Atbasar qalasyna úı salyp ornyqqan. Bul úıdiń qańqasy áli bar. Mekenjaıy – «Esenberlın kóshesi, 48». Jazýshynyń jastyq shaǵy osy úıde ótken. Qalamgerdiń ózinen úlken apaıy Nazym Esen­berlına jáne inisi Raýnaq úsheýi bir ákeden. Ilııastyń bes jasynda ákesi, toǵyz jasynda anasy dúnıe­den ótedi. Sóıtip, bolashaq jazýshy Atbasardaǵy balalar úıin pana­laıdy. Keshikpeı mundaǵy bala­lar úıi jabylyp, Esenberlın Qyzylordadaǵy jetimder úıine aýysady. Osylaı tar jol, taıǵaq keshýde ómir súrgen jazýshy eseıe kele Almatydan Taý-ken ınstıtýtyn bitirip, soǵysqa attanady. Lenıngradty qorǵaý maıdanynda aýyr jaralanady. Áskerı gospıtalda alty aı jatyp emdeledi. 1943 jyly Almatyǵa oralyp, bolashaq jaryn jolyq­tyrady. Osylaı qıly taǵdyr, qıyn kúnderdi bas­tan keshirgen ol erte shyńdalyp, tarıhı sanasy qalyptasyp, úlken jazýshyǵa ­aınaldy», dedi.

Dóńgelek ústeldiń taǵy bir mańyz­dy bóligi – memorıaldyq mýzeı qyzmet­kerleri uıym­dastyrǵan kórme. Onda «Kósh­pendiler» kita­bynda jazylǵan tarıhı sıýjet­ter­diń mol­dyǵyna tańdanyp rah­metin aıtqan Voronej qalasy «Volgo-donskaıa» kóshesi 18-úı, 12 páter turǵyny N.V.Fomınniń, Tashkent oblysy Iskander ken­ti­niń turǵyny P.P.Býtovtyń, t.b. hat­tary. Sonymen qatar ataqty aqyn Oljas Súleı­menovtiń Ilekeńe arnap jazǵan qol­tańbasy, jazýshyny res­pýblıka deń­geıinde uıymdastyrylǵan túrli mádenı-ádebı kópshilik is-shara­lar­ǵa shaqyr­ǵan hat­tar tur. Sondaı-aq qalam­gerdiń 1979 jyly «Juldyz» jýrna­lynda jarııalanǵan «Altyn Orda» roman-trıo­lo­gııa­sy men jýr­­nal­dyń 1981 jylǵy sanyna basylǵan «Mahabbat meıramy» romany, qalamgerdiń portfeli, t.b. muralar qo­ıy­lypty. Bul jádi­gerlerdi 1999 jyly 24 jel­toq­sanda Atbasar qala­synda mýzeı ashyl­ǵan­da qalam­­­ger­diń artyndaǵy jalǵyz tuıaǵy Qozy­kórpesh Ilııasuly ákelip tapsyrypty.