Qysh quman qazaq halqynyń kóne dáýirden kele jatqan ashanalyq ydystar tobyna jatady. Suıyq taǵamdy (sýsyndar, sút, t.b.) tasymaldaý jáne saqtaýǵa arnalǵan qysh ydys búginde «Anaǵa qurmet» mýzeıiniń «Ydystar evolıýsııasy» ekspozısııasynda kórmege qoıylǵan.
Qysh qumandy mýzeı qoryna qazaq kıno jáne teatr salasynda erekshe qoltańbasyn qaldyrǵan tanymal óner tulǵasy Ámına О́mirzaqovanyń otbasy (nemereleri) tabystaǵan. Búginde mýzeıdiń qosymsha qoryna turaqty saqtaýǵa alynǵan jádiger Ámına apamyzǵa kezinde syıǵa tartylǵan kórinedi. Al qysh ydystyń ózi Syrdarııa óńirindegi ortaǵasyrlyq Saýran qalasynan tabylǵan desedi.
Búıiri shar tárizdes kóne buıymnyń sý aǵar moıyny búıirinen shyǵarylǵan. Al ydystyń qaq ortasynan qıǵash shyqqan tutqa sýaǵar moınyna baryp jalǵasady. Quman erneýiniń dıametri – 2,8 sm, tutqasyna deıingi bıiktigi – 18,5 sm, túbiniń dıametri – 8,1 sm, shar tárizdes búıiriniń dıametri – 13,2 sm jáne ıyǵyna deıingi jalpy bıiktigi – 12,3 sm. Búıirinen joǵary qaraı aınala ósimdik stılinde qyzyl-qońyr tústi angobpen órnek túsken. Birqatar órnek arabsha jazýǵa da keledi.
Qysh qumannyń tarıhı-arheologııalyq parallelderi elimizdiń ońtústik óńirlerindegi ortaǵasyrlyq eskertkishterde kezdesedi. Mysaly, E.I.Ageeva men G.I.Pasevıchtiń zertteýlerinde osyǵan uqsas qumandar tabylǵan. Alaıda búıirindegi órnekteri syzyq túrinde túsken. Avtorlar qysh quman tarıhyn VIII–X ǵasyrlarmen bezbendep, qarluq kezeńine jatqyzady.
T.N.Senıgova zertteýlerinde ejelgi Taraz qalasynan da osyǵan uqsas qumandar anyqtalǵan. Alaıda tarazdyq qumandardyń erneýleri úlken bolýymen erekshelenedi. T.N.Senıgova qumandardy VIII–XI ǵasyrlarǵa tıesili deıdi.
E.A.Smaǵulovtyń Qaratóbe (ejelgi Saýran) qalasyndaǵy zertteýlerinde bizdiń qarastyryp otyrǵan qumanǵa uqsas ydystar tabylǵan. Ǵalymnyń zertteýlerinde qarastyrylǵan qumannyń ólshemi bizdiń zerttep otyrǵan qumanǵa óte jaqyn. Sonymen qatar mundaı qumandy musylman qaýymnyń dinı ǵuryptyq amaldardy oryndaý aldynda jýynýǵa paıdalanýy múmkin dep kórsetedi. Alaıda osy tektes qumandar Orta Azııada kóp taralmaǵanyn jáne paıdalaný maqsaty tek jýynýǵa ǵana emes, ashanalyq maqsatta da qoldanylǵanyn tilge tıek etedi.
Olaı bolsa, «Anaǵa qurmet» mýzeıiniń ekspozısııasynan oryn alǵan qysh qumandy arheologııalyq uqsastyqtarymen sáıkestendirip, aldyn ala boljam boıynsha VIII–X ǵasyrlarǵa merzimdeýge bolady. Qumannyń óz zamanynda qandaı maqsatta qoldanylǵanyn qazir dóp basyp aıtý qıyn. Alaıda ǵalymdardyń zertteýlerinde ashanalyq ydys nemese arnaıy jýynatyn quman retinde paıdalanýy múmkin degen pikirlerge qarap ári qumannyń arnaıy sharyqta óte sapaly jasalǵanyn eskere kele, orta ǵasyrdaǵy dáýletti otbasynyń ashanalyq nemese turmystyq jaǵdaılarynda qoldanǵan bolýy múmkin dep tujyrymdaımyz. Qumannyń búıirindegi jazýdyń arab grafıkasyna () sáıkes ekeni baıqaldy. Arab tilindegi atalǵan sóz – «biletinder» nemese «biledi» dep aýdarylady. Degenmen qumandaǵy jazý áli de tereń zertteýdi qajet etetini anyq.
Balgúl TILEÝBERGEN,
«Anaǵa qurmet» mýzeıiniń ekskýrsııa jetekshisi