Robert Kındler, nemis ǵalymy: Tarıhshy óz zertteýine adal bolýǵa tıis

– «Stalındik kóshpeliler» kita­byn jazý barysynda qandaı tarıhı qujat­tarǵa súıendińiz?

– Osy eńbekti jazý úshin Qazaqstan muraǵattarynyń (Memlekettik arhıv jáne Prezıdenttik arhıv) qujatta­ryn, sondaı-aq Reseıdiń kóptegen memleket­tik jáne partııalyq muraǵattaryndaǵy materıaldardy paıdalandym. О́ńirlik jáne ortalyq deńgeıdegi qujattardy salystyra otyryp, 1931–1933 jyldardaǵy asharshylyqtyń sebepteri men onyń qalaı órbigenin tereńirek jáne jan-jaqty túsinýge múmkindik aldym. Sonyń nátıjesinde osy kitap jazyldy.

– Mundaı kitap jazý ıdeıasy qalaı paıda boldy?

– Qazaqstan tarıhyna degen qyzy­ǵýshy­lyǵym osy taqyrypqa arnalǵan kitaptar men maqalalardy oqyǵan­nan keıin arta tústi. Sol kezde Batys Eýro­­pada bul taqyryp boıynsha ǵy­lymı eń­bekter óte sırek edi. Men bul kitap­ty al­dymen nemis tilinde jazdym. Atal­ǵan eńbek 2014 jyly jaryq kórdi. Sol ýaqyt­tan beri zertteý júrgizýge de kóp múm­kindik jasaldy. Osy ta­qy­rypta kóptegen mańyzdy eńbek jarııa­landy. Olardyń ishinde amerı­kalyq tarıhshy Sara Kameronnyń «Ash­tyq jaılaǵan dala» atty kitaby da bar, ol da keıinnen qazaq tiline aýdaryldy.

– Siz qazaq dalasyndaǵy ashar­shy­lyq týraly zertteýler júrgizdińiz. She­teldik ǵalymdar bizdiń eldegi ashar­­­­shylyqqa qandaı baǵa beredi?

– Baıqaýymsha, qazir asharshylyq tarıhyna degen qyzyǵýshylyq artyp keledi. Sonyń nátıjesinde jurt Qazaqstandaǵy asharshylyq – stalındik tarıhtyń jalpy kórinisindegi jáne qazaq tarıhyndaǵy mańyzdy oqıǵa ekenin túsine bastady. Meniń oıymsha, bul taqyryp izimen áli de kóptegen zertteý jazylady, kóptegen tarıhı fakti jaryqqa shyǵady.

– Qazaq tarıhy – kúrdeli tarıh. Onyń zerttelmegen tustary je­ter­lik. Osyndaı jaǵ­daıda sheteldik ǵalym­­­dardyń pikir­leri men adal kóz­­qarastary bizge aýadaı qajet. Qujat­­tyq zertteýler júrgizýdiń ne­gizgi sharty qandaı dep oılaısyz?

– Eń mańyzdysy – arhıvterden ta­bylǵan derekterge ashyq kózqaraspen qa­raý jáne ózińniń bastapqy gıpotezaǵa qaıshy keletin málimetterdi de qabyldaý. Tarıhshy óziniń qyzyǵýshylyq tanytqan máselesine adal jumys isteýge tıis.

– «Stalındik kósh­peliler» atty kita­byńyz ja­ryq kórgennen keıin ǵa­lym­dar men tarıhshylar qandaı pikir bildirdi?

– Árip­tes­te­rim­niń jalpy pikiri oń boldy. Árıne, kez kelgen ǵylymı jumys tal­­qylanýy jáne synalýy múmkin. Shyn­dyǵynda, syn­darly syn – ǵy­ly­mı eńbektiń eń jaqsy qabyldanýy, óıt­keni ol ót­kendi tereńirek túsinýge kómekte­se­di. Sondyqtan jumysym boıynsha qazaqstandyq áriptesterimniń syndarly pikirlerin asyǵa kútemin.

– Ortalyq Azııa, onyń ishinde Qa­zaq­stan tarıhyna qatysty zert­teý­lerińizdi bolashaqta jalǵastyrý jos­paryńyz bar ma?

– Iá. Qazaqstan ýnıversıtetteri men zertteý ıns­tı­týt­taryndaǵy árip­­testerimmen ynty­maqtastyqty ny­­ǵaıtýǵa nıettimin. So­ny­men qatar Batys aýdı­torııasyna arnal­ǵan Qazaqstannyń jal­­py tarıhy týraly kitap jazýdy jos­­­parlap júrmin. Qazaq tarıhynyń ártúr­li aspektisine arnalǵan maman­dan­­dyrylǵan zertteýler bar, biraq tolyq sholý joq. Bul meniń kelesi zert­teý joba­­larymnyń biri dep aıta alamyn.

Áńgimelesken –

Dúısenáli ÁLIMAQYN,

«Egemen Qazaqstan»