Jaqynda Arqanyń sulý músin Kókshetaýynyń baýraıy Býrabaıda ótken Ulttyq quryltaıdyń tórtinshi otyrysynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev: «Ulttyq biregeıligimizdi nyǵaıtý jolynda mádenıet salasy aıryqsha ról atqarady. Ásirese tól mádenıetimizdegi áz-Naýryz meıramynyń orny bólek. Naýryz merekesi týraly jańa tujyrymdama ázirlendi. Elimiz Ulystyń uly kúnin 14 naýryzdan, ıaǵnı Amal kúninen bastap, on kún boıy atap ótetin boldy. Ár kúnge naqty ataý berildi. Jurtshylyq bul bastamany jaqsy qabyldady», degen bolatyn.
Prezıdentimiz aıtqandaı, Naýryz merekesin atap ótýdiń onkúndiginiń biri – 17 naýryz – «Mádenıet jáne ulttyq dástúr kúni» bolyp belgilendi. Tereńnen tartyp túsindirer bolsaq, qoǵamǵa usynylyp otyrǵan joǵarydaǵy uǵym-suraqtardyń rýhanı jelisi men mádenı keńistigi Naýryz merekesimen tutasyp jatyr.
Mysaly, Naýryz meıramynyń «Ulystyń uly kúni» dep atalatyn balama uǵymy bar. «Ulys» – degenimiz kóne túrki tilinde «memleket» degen mánge ıe ataý. Qazirgi tańda otandyq tarıhshylar tarapynan aıtylyp hám jazylyp júrgen «Joshy ulysy» nemese «Ulyq ulys» termınderi kónelik úrdistiń soraby.
Naýryzdyń bir qyry – ulys mádenıetiniń ustyny retindegi mańyzy. Ertede bul kúni buqara halyq ózderiniń dalalyq rýhanı órisin madaqtaıtyn bolǵan. Iаǵnı ulys meıramyn kóterińki kóńil kúımen qarsy alyp, jyr jyrlap, án shyrqaǵan, jaqsy kıimderin kıip, saltanatyn asyrǵan. Bul sózimizge dálel kóne ilim bilgiri hám ozyq oıly ǵulama Shákárim qajy Qudaıberdiulynyń Naýryz merekesi týraly jazǵan jyrynda:
«Ulystyń uly kúninde,
Baı shyǵady balbyrap.
Qasynda jas jetkinshek,
Tulymshaǵy salbyrap.
Kelinshek shyǵar kerilip,
Sáýkelesi saýdyrap.
Qyz shyǵady qylmıyp,
Eki kózi jaýdyrap.
Tútini shyǵar burqyrap» – dep, dalalyq mádenı bolmystyń mereke kúngi kelbetin sıpattasa, taǵy da el aýzynda saqtalǵan myna bir jyrda:
«Ulys kúni kári-jas,
Qushaqtasyp kórisken,
Jańa aǵytqan qozydaı,
Jamyrasyp óristen,
Shaldar bata berisken», – depti. Osy jyr shýmaqtarynan babalarymyzdyń dástúrli mádenıetiniń dalalyq kórinisin ańǵaramyz. Aldaǵy kúnderi meıramnyń joǵarydaǵydaı mádenı–kópshilik sıpatyn eskere otyryp, zamanaýı jetilgen úlgisin qoǵamǵa ornyqtyrǵan durys degen paıymdamyz.
Al ulttyq dástúr haqynda aıtar bolsaq, bul óte aýqymdy uǵym. Sosıolog qoǵamtanýshylardyń negizdeýine qaraǵanda, qandaı bir etnosqa tán ulttyq dástúrdi damý úrdisine qaraı: rýhanı jáne turmystyq dep eki úlgige bólip qaraıdy. Keńestik kezde kóp aıtylatyn «sanany turmys bıleıdi» degen támsildiń negizi mundaǵy bizdiń paıymmen ózektes.
Endeshe, Naýryz meıramynyń ulttyq-turmystyq mańyzyna toqtalsaq, merekeniń basty ustyny – tatýlyq tujyrymdamasy. Tatýlyq degen – qaı zamanda da qoǵamdy tutastyryp turatyn keremet kúsh. Atam qazaq «tatýlyq bar da, yntymaq pen birliktiń týy bıik» dep beker aıtpaǵan. Sondaı-aq «aǵaıyn tatý bolsa – at kóp, abysyn tatý bolsa – as kóp» degen eken. Bul kúni renjisken adamdar bir-birin keshirisip, tatýlasady, jańa kúnge ótkenniń renish-ókpesin tastap jańa leppen, taza sanamen kiredi. Bir jaǵynan bul – qoǵamdyq jańarý, jańǵyrýdy týdyratyndyqtan úrdis.
«Naýryz kúni aýzy dýaly aqsaqaldardyń aldynda túzelmeıtin is, bitispeıtin daý, sheshilmeıtin sharýa bolmaıdy. Osylaısha, el birligin saqtaý, qaýymnyń berekesin nyǵaıtý – Naýryz toıynyń shyn arqaýy, ózekjardy mindeti» dep jazady semeılik naýryztanýshy Moldabek Janbolatuly «Naýryznama» atty kitabynda.
Kelesi kezekte aıtarymyz, Naýryz – eńbek meıramy. Iаǵnı naýryz týǵanda jerdiń tońy jibıdi, qystaı qatyp jatqan qary erıdi, saı-sala sýǵa, jer beti nýǵa tolady. Bul ýaqyt – jer emshegin emgen buqara úshin eńbek maıdany bastalatyn kún. Iаǵnı dıqandar egis alańyn túzeıdi, aryqtarǵa sý jiberedi, jańadan jemis aǵashtaryn otyrǵyzady... Atam qazaqtyń «Bulaq kórseń kózin ash», «Atadan mal qalǵansha, tal qalsyn», «Erte turǵan erkektiń yrysy artyq, Erte turǵan áıeldiń bir isi artyq», t.b. maqaldary meıramnyń eńbekshilik sıpatymen úndesip jatyr.
Alash arysy Ahmet Baıtursynuly «Qazaq» gazetiniń 1913 jylǵy 9 naýryz (mart) kúngi 5-sanyna «Naýryz» atty maqala jarııalapty. Onda: «Naýryz – qazaqsha jyl basy. Burynǵy kezde ár elde naýryz týǵanda meıram qylyp bas asyp, qazan-qazan kóje istep aýyldan-aýylǵa, úıden-úıge júrip kári-jas, qatyn-qalash bári de máz bolyp kórisip, aralasyp qalýshy edi», deıdi.
Demek atalǵan meıramnyń taǵy bir ózegi – aǵaıyn-týǵan kórisip, qaýyshyp jyrǵaıdy. Qarapaıym tilmen aıtqanda, alty aı qysta buıyǵyp jatqan jurt kóktem kelgende jadyrap, jaınap qystaı habarlasa almaǵan el amandyq-saýlyǵyn bilisedi. Abaı aıtqandaı:
«Qyrdaǵy el oıdaǵy elmen aralasyp,
Kúlimdesip, kórisip, qushaqtasyp.
Sharýa qýǵan jastardyń moıyny bosap,
Sybyrlasyp, syrlasyp, maýqyn basyp», dep halyqtyń yrǵap, jyrǵaıtyny týraly baıandalypty.
Sózimizdi túıindep aıtar bolsaq, Naýryz meıramynyń taǵy bir dástúrlik órisi Shákárim qajy jyrlaǵandaı: «Qul quryqtan, kúń syryqtan» qutylatyn teńdik kúni. Bul týraly kóne jazbalarda, ertede Iran patshasy Naýryz kúni qol astyndaǵy súıikti qulynyń birine shapanyn syıǵa tartyp, taǵyna otyrǵyzyp, bir kún el basqartqany týraly ańyz bar.