Bolat

«Artyq-aýys sózi joq, minezi jumsaq, qaq-soqpen isi bolmaıtyn, qoı aýzynan shóp almas momyn sanap júrgen kýrstas dosymyz aıaq astynan aıdy aspanǵa shyǵardy».

Muny jazǵan adamy – Rymǵalı Nurǵalı. Akademık. Aıtyp otyrǵan adamy – Bolat Bodaýbaı. Búgingi belgili jýrnalıst, tanymal jazýshy, qaıratker qalamger. Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty. «Parasat» ordeniniń ıegeri.

Osydan dál alpys alty jyl burynǵy ol oqıǵanyń qalaı bolyp, qalaı qoıǵanyn R. Nurǵalı jazýshynyń 2002 jyly shyqqan «Tańdamalysynyń» alǵy sózinde baıandaǵan. «Ol kezde eki aýyz óleńin, ne jıyrma-otyz jol habar-osharyn gazet betine bastyrǵan jigittiń keýdesine nan pisip, Almatyǵa syımaı ketetin kezi. Jýastan jýan shyǵyp, búkil respýblıka oqyrmanyn tańyrqatyp, «Bóten sózben bylǵansa sóz arasy» degen maqalasymen «Lenınshil jastyń» betine shyǵa kelgende, bárimiz tań qaldyq», deıdi ol.  Taǵy bir tusynda «Al oqyrman qaýym qatty qýanǵan, ádebıet aspanynda jańa juldyz janar dep úmittengen, keıbireýler «Bolat Bodaýbaev degen er úshin» dep tost kótergen» dep te jibergen.

Qalamgerdiń  «Lenınshil jasta» birge jumys istegen áriptes inisi, jazýshy-jýrnalıst Janat Elshibek «Jalyn» jýrnalynda (2015 jyl, N 2) jarııa etken  «Altyn kindik» atty kólemdi essesinde  Bolat Bodaýbaevtyń maqalasynan shyqqan shýdyń qalaı órshigenin de, qalaı óshirilgenin de ádemilep ádiptegen. Ýnıversıtette birge oqyǵan dosy Mátkárim Ákimjanov B.Bodaýbaıdyń alty tomdyǵynyń («Folıant», 2020) alǵy sózinde «KazGÝ-ge túsken soń birinshi kýrstyń aıaǵynda jazǵan «Bóten sózben bylǵansa sóz arasy...» degen, qazaq tiliniń tazalyǵyn saqtaý jónindegi «Lenınshil jasta» jarııalanǵan maqalasy ultshyldyq saryndaǵy, orys tiline qarsy jazylǵan dúnıe dep tanylyp, biraz aıqaı-shý týǵyzǵany esimizde» dep naqtylap keltirgen. Bul jaıynda «Egemen Qazaqstannyń» betinde qalamdas qaryndasy Qarashash Toqsanbaıǵa bergen suhbatynda (2020 jyl, 27 naýryz) sol másele jóninde qoıylǵan suraqqa oraı jazýshynyń ózi de syǵymdap aıtyp ótken. Jetkilikti-aq jazylǵan sııaqty. Bularǵa qosyp aıtar nárse bar ma? Bar. О́ıtkeni, R. Nurǵalıevtiń, J. Elshibektiń, M. Ákimjanovtyń, Q. Toqsanbaıdyń jazǵandarynda B. Bodaýbaevtyń maqalasynan da, S. Muqanovtyń maqalasynan da, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń hatshysy N. Jandildınniń keıinnen «Kommýnıst» jýrnalyna (1959 jyl,  N 13) shyqqan  maqalasynan da eshqandaı mysal keltirilmegen. Oqyrmannyń oıynda «Sonshama shýlyǵan jasaıtyndaı ne maqala edi ol? Daý-damaı neden órship júr?» degendeı saýal qalmaýy úshin biz olardan biraz úzik sóz tartýdy  jón kóremiz.

Osy maqalany daıyndarda Astanadaǵy Ulttyq akademııalyq kitaphanada sarylyp otyryp, sol jarııalanymdardyń úsheýin de taýyp, oqyp shyqtyq. Kserokske túsirip te aldyq. Endi olardy jýrnalıstıkanyń, lıngvıstıkanyń aınalymyna qosyp qoıaıyq dep sheshtik. «Kitaphanada sarylyp otyrǵany nesi, mátinderin keıipkerden surap almaı ma?» dersiz. Nege suramaıyq, suraǵanbyz. Álgi maqalalardyń eshqaısysyn da ózinde saqtamaǵan bolyp shyqty. Ýatsappen mynandaı jaýap alǵanbyz: «Ol maqala, umytpasam, 1959 jyldyń aıaǵynda nemese 1960 jyldyń basynda «Lenınshil jasta» basyldy. Gazet tigindisi úlken kitaphanalarda bar bolar. Tigindini bireý paraqtap qarap shyqsa, tabylyp qalar. Maqalada Ǵ. Mustafınniń, T. Nurtazınniń povesterindegi qazaqsha balamalary bola tura oryssha alynǵan sózder tizilip, synǵa alynǵan. Ortalyq partııa komıtetiniń sol kezdegi hatshysy N. Jandildın maqalany kórip, oqyǵan boıda Ortalyq komsomol komıtetine arnaıy bıýro otyrysyn ótkizip, oǵan barlyq joǵary oqý oryndarynyń komsomol, partııa uıymdarynyń hatshylaryn qatystyryp, gazettegi maqalany zııandy dep soıyp salýdy tapsyrady. Gazet redaktoryna eskertý jasalyp, zııandy maqalanyń ýytyn qaıtarý úshin gazette ne Áýezovtiń, ne Muqanovtyń maqalasyn jarııalaý tapsyrylady. Áýezov jumysynyń kóptigin, ondaı maqala jazýǵa ýaqytynyń joqtyǵyn aıtyp, bas tartady. Ortalyq partııa komıteti aıtyp jatyr degen soń Sábeń «Bul qaı jatyrqaý?» degen maqala jazǵan edi. Ol sol kezde «Lenjasqa» basylǵan».

Basqa bireý bolsa ǵoı,  buryn saqsynyp, úndemeı kelse de, jarııalylyq jeli jetisimen-aq sarǵaıǵan tigindilerdi súzip, jas kúninen ult múddesin qorǵap, til maıdanyna qasqaıyp túskeni úshin  totalıtarızm tusynda tartqan teperishin jipke tizip, maqaladan keıin maqala jazyp, suhbattan keıin suhbat berip, jantalasyp jatar edi.  Bizdiń Bókeń óıtpeıdi. Áńgimeni kóbeıtpeıdi de, sózdi kóıitpeıdi de. Jasaǵan jumysyn jalaýlatyp jatpaıdy. Úıdeı isti úndemeı bitiredi.

  Birinshi kýrs stýdenti balań maqalasynda «ultshyldyq saryndaǵy, orys tiline qarsy jazylǵan dúnıe» dep tanylatyndaı, biraz aıqaı-shý týǵyzatyndaı ne aıta qoıǵan dersiz? О́zińiz oqyp qarańyz. Birer mysal:

«Sońǵy jyldary ádebıetimizde oryssha sózderdi orynsyz qoldanýshylyq baıqalyp júr. Bul kemshilik keıingi jastardy aıtpaǵannyń ózinde, ádebıet maıdanynda kópten beri qalam tartyp, tóselgen saqa jazýshylarymyzdyń shyǵarmalarynan da oryn alýda».

«Qaraǵandy» romanynyń qazaq ádebıetine qosylǵan eleýli úles ekenine daýymyz joq. Alaıda óziniń osy tamasha shyǵarmasynda jazýshynyń keıbir oryssha sózderdi orynsyz qoldanǵanyn aıtpaı ketýge bolmaıdy. Mysaly, mynadaı sóılemdi ushyrastyramyz. «Eki qyz kitap, tetradtaryn jııa bastady». Osyndaǵy tetradtyń óz tilimizde dápter degen balamasy bar emes pe? «О́ziniki neftimen júretin mashına». Munaı degen qazaqtyń ejelden kele jatqan baıyrǵy sózi bar, nefti dep alǵannan avtor tildi shubarlaýdan basqa eshnárse utyp turǵan joq».

«Mine, osylaı eleýli máseleler qozǵaıtyn shyǵarmanyń ón boıynan álgindeı til shubarlyǵyn sezip otyramyz. Mysaly, kitaptyń 6-betinde mynadaı sóılem bar: «Ol kezde mehanıko-sborochnyı sehta smena masteri bolyp isteıtin-di». Mehanıko-sborochnyı sehtyń kúndelikti gazet-jýrnal betterinde qoldanylyp júrgen mehanıkalyq-jınaý sehy degen balamasy bar» («Bóten sózben bylǵansa sóz arasy...», B. Bodaýbaev. «Lenınshil jas», № 134 (4752), 1959 jyl, 9 shilde). Maqalada «MTS dırektory aýdanda soveshanıede eken» «Jumys basynda monsha, stolovoı bar», «otyz mınýttan artyqqa kıslorody jetispeıdi», «Shoıyn, temir, stal  baılyǵyn da kórsetip otyr» degen sııaqty birneshe sóılem mysalǵa keltiriledi, olardyń tilimizde ornyǵyp úlgergen balamalary eske salynady. Stýdent synynyń ádildigine kúmán joq. Áıtse de, «Adam teksten neni izdese, sony tabady» dep Berdibek Soqpaqbaev aıtqandaı, indetip izdese bári de tabylýy múmkin eken.

Sábeń  salǵan betten sózin avtordy qoldaýdan bastaıdy. «Bodaýbaevtyń «Til taza bolý kerek» degen sózine men qosylam. Bulaı deý, meniń uǵymymda, árbir jazylǵan nárseniń osy tilde oılaıtyn jáne sóıleıtin adamdarǵa túsinikti bolýy degen sóz» dep alady da, sodan keıin-aq «Biraq, maqaladaǵy másele munda emes, Bodaýbaevtyń til tazalyǵy degen sózge qalaı qaraýynda. Talqylap otyrǵan maqaladaǵy onyń pikirinshe qazaq tilin ózge tilden kirgen sózder ǵana emes, orys tili arqyly kelgen sózder ǵana buzatyn sııaqty» dep taza kásibı áńgimeni saıasılandyryp ala jóneledi. «Arab, ıran tilderinen qazaq tiline kirip, týma tili bop ketken sózder tolyp jatyr» deıdi de, «Bodaýbaev bundaı sózderdiń bárinen qashpaıdy, tek ózi «orys sózi» dep ataǵandardan ǵana qashady. Máselen, «tetrad» (negizinde ol grek sózi) degendi, «orys sózi» dep qabyldaǵy kelmeıdi de, «dápterdi» (negizi farsy sózi) «qazaq sózi» dep alýdy usynady» dep jazady. «Maqalasynyń túrine qaraǵanda, Bodaýbaev bunyń bárin de biletin sııaqty, basqa tilderden kirgen sózderge qarsylyǵy joq ol, tek orys tili arqyly kelgen sózderge ǵana odyraıa, osqyryna qaraıtyn sııaqty. Eger óıtpeı, «bóten sózderdiń» qazaq tiline aralasýyna jany jalpy qınalsa, maqalasynyń ár jerinde «orys sózderi» deı berýdiń ornyna basqa tilderden kelip jatqan orynsyz sózder týraly da qynjylýyn bildirer edi ǵoı. Bodaýbaev olar týraly jumǵan da aýzyn ashpaıdy». Sábeń sóziniń túıini tipti aýyr: «Qaıtalap aıtaıyn, joldas Bodaýbaev, Mustafın men Nurtazınniń qazaq tilinde tóleýi bar keıbir sózderdiń ornyna, qajetsiz jaǵdaıda orys sózderin orynsyz qoldanýyn synaýyńyz durys. Sóıte tura, siz maqalańyzda qazaq tiline bar pále orys tili arqyly keledi degen uǵym týdyrasyz? Ony qubyjyq kórsetesiz, «orys sózderi» degenniń ústine bombalaǵan samoletteı túıilip ap jan-jaǵynan atqylaısyz!... Ishki oıyńyz olaı bolmaýy múmkin, biraq maqalańyzdaǵy obektıvtik logıka sizdi osyǵan eriksiz ákep tireıdi» («Bul qaı jatyrqaý?», S. Muqanov. «Lenınshil jas», № 138 (4756), 1959 jyl, 15 shilde).

Jastar gazeti S. Muqanov maqalasynyń sońyna «Redaksııadan: «Lenınshil jas» gazetiniń redaksııasy osy jylǵy 9 ııýldegi sanynda KazGÝ-diń stýdenti B. Bodaýbaevtyń «Bóten sózben bylǵansa sóz arasy...» degen maqalasyn jarııalap, eleýli qatelik jiberdi. Muny Qazaqstan LKSM Ortalyq Komıtetiniń bıýrosy atap kórsetti. Búgin redaksııa óziniń qateligin túzetý maqsatymen jazýshy-akademık S. Muqanovtyń maqalasyn jarııalap otyr» dep jazyp baryp, basyn zorǵa arashalap alady.

Endi bul dýǵa basqa  basylymdar qosylady. R. Nurǵalı «Sábıt judyryǵy az bolǵandaı, jýrnaldar, gazetter «jas ultshyldy» japa-tarmaǵaı múıizdep, esinen tandyrdy» dep jazady. Keńestik kezeńdegi basylymdardyń «Pravda» gazetinen keıingi zory –  KOKP Ortalyq komıtetiniń teorııalyq jáne saıası jýrnaly «Kommýnıst». 1959 jylǵy qyrkúıekte shyqqan 13-shi sanynda jýrnal Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń hatshysy Nurymbek Jandildınniń «Internasıonaldyq tárbıeniń keıbir máseleleri» degen maqalasyn jarııalaıdy. Avtor bir tusta «Marksızm-lenınızm kommýnızm búkil álemdik aýqymda jeńiske jetkennen keıin ulttardyń, ulttyq tilder men mádenıetterdiń  qosylýy júzege asady dep úıretedi» dep teorııalyq túıin jasaıdy da, soǵan kedergi keltirýge tyrysý da baıqalady deıdi. Dálel retinde alǵa tosqan mysaly mynaý: «Jaqynda «Lenınshil jas» gazetinde jas fılolog Bodaýbaevtyń «Bóten sózben bylǵansa sóz arasy...» degen maqalasy jarııalandy. Avtor qazaq tilinde orys sózderiniń qoldanylýyna qarsy shyǵady, muny tildi bylǵaý dep sanaıdy. Týǵan tildiń joly bolmaǵan «qorǵaýshysynyń» zııandy maqalasyn respýblıkanyń beldi jazýshylary men til mamandary  teristep, batyl toıtaryp tastady».

 Osy sergeldeń, osy sarsańǵa jasy jıyrmaǵa da jetpegen jigittiń, bastapqy kýrs stýdentiniń jany qalaı shydas bergeni qaıran qaldyrady!

Bul aıtylǵanǵa endi tarıh enshisindegi eski áńgime dep qaraı salý da jónsiz. Budan táýelsizdiktiń qadir-qasıeti, bostandyqtyń baǵasy týraly da san túrli tolǵam týyndatyp tastaýǵa ábden bolady.  Jaqynda ǵana ýnıversıtet magıstranttaryna dáris oqyǵanymyzda shákirtterimizge osy maqalanyń mashaqaty   jaıynda aıtqan tusta kózimiz osyǵan jete tústi.

Keıipkerimizge oralaıyq. Rymǵalı Nurǵalı «Tazalyq» atalǵan sóz basyndaǵy alǵy sózinde «Sol alǵashqy aıaýsyz soqqylardan soń Bolat ádebı syn jazýyn pyshaq keskendeı tyıdy da, kóp jyldar jýrnalıstıkamen aınalysyp júrip, kórkem prozaǵa keshteý keldi» degen. Kim biledi, qolyna qalam ala bergeninde qaq mańdaıdan qoıyp qalǵandaı ádiletsizdik kórmegende biz búginde ne áıgili ádebıet synshysy, ne tanymal til mamany Bolat Bodaýbaıdyń 85 jyldyǵyna maqala jazyp jatar ma edik? Biraq men sóz ónerindegi joly o bastan jýrnalıstıkaǵa burylǵanynan   Bolat Bodaýbaıdyń ózi de, bizdiń baspasózimiz de, ádebıetimiz de tek utty dep oılaımyn.       Jýrnalıst joly Bolat Bodaýbaıdy san qıly belesterge bastady, bilimi men biligi, eren eńbekqorlyǵy, qajymas qaıraty, adamdyǵy, adaldyǵy alýan-alýan asýlardan asyrdy. Ýnıversıtet bitirmeı jatyp «Lenınshil jas» redaksııasyna qabyldanyp (sodan úsh-aq jyl buryn ózderin shataqqa shaldyrǵan, synǵa saldyrǵan, jamanatqa qaldyrǵan jap-jas jigitti qataryna qosyp ala qoıǵan jastar gazetiniń erkin rýhyna  qalaı razy bolmassyń!), 1962-1974 jyldarda ádebı qyzmetker, oblystaǵy menshikti tilshi, bólim meńgerýshisi, jaýapty hatshy, redaktordyń orynbasary satylaryn túgel basyp ótti,  1974 jyly bas gazetke – «Sosıalıstik Qazaqstanǵa» shaqyryldy, ádebıet jáne óner bóliminiń meńgerýshiligine bekitildi.

Maqala keıipkeri men maqala avtorynyń taǵdyr joly osy tusta túıisken edi. Tórtinshi, besinshi kýrsta júrip jazǵandarymdy dáıim gazetke jarııalap otyrǵanymen qoımaı, talaı tusta aǵalyq aqylyn aıtqan, oı tastap, taqyryp taýyp berip, birneshe maqalanyń, resenzııanyń sebepkeri bolǵan, onymen de qoımaı, ýnıversıtet bitirgen bette gazetke jumysqa shaqyrý jóninde «Sosıalıstik Qazaqstannyń» basshysy, atyńnan aınalaıyn Sapar aǵa Baıjanovqa usynys jasaǵan Bókeńe, buryn bir kún de redaksııada jumys istep kórmegen  jas jigitti birden partııalyq bas gazetke, onyń Almatydaǵy talaı aqyn-jazýshynyń uıyqtaǵanda túsinde kiretin bólimine – ádebıet jáne óner bólimine qyzmetke alýǵa táýekeli turǵan Sapekeńe men dáıim qaryzdarmyn. Bolat Qamıulymen qatar istegen sol bir jyl ózim úshin úlken ómir mektebi, kásibıliktiń naǵyz sheberhanasy boldy.

Bolat Bodaýbaıdyń gazettegi eńbegi elendi, baǵalandy – 1976 jyly Qazaqstan Kompartııasynyń Ortalyq komıtetine qyzmetke shaqyryldy. Jumys aýystyrar tusta  da ol tosyn oılaýymen, tóten qısynymen tánti etti – óziniń ornyna sol tusta «Lenınshil jastyń» menshikti tilshiliginen aýysyp, respýblıkalyq baspasózden qol úzińkireı bastaǵan, sonaý Qaraǵandyda, oblystyq gazette redaksııanyń jaýapty hatshysy bolyp júrgen Aqseleý Seıdimbekovti usyndy, sóıtip qazaqtyń Aqańdaı asyl azamatynyń Almatyda, qazaqtyń jaqsysy men jaısańynyń ortasynda jalǵasqan jarqyn jolyn ashyp berdi.

Ortalyq komıtettegi segiz jylǵy jumys Bolat Bodaýbaıdyń qalamgerligine qaıratkerlik qostyrdy. Taǵylymdy mektepten ótken azamat odan keıingi qyzmettiń bárin de laıyqty atqardy. Maqalanyń kólemin kóbeıtip almaý úshin onyń sodan sońǵy jıyrma jyldaǵy bel-belesterin túıip aıtqan Mátkárim Ákimjanovtyń myna sózderin keltirýmen shekteleıik: «Ol Memlekettik baspa komıtetindegi eń basty, negizgi Kitap shyǵarý jáne taratý basqarmasyna basshylyq etti. Memleketaralyq «Zaman-Qazaqstan» gazetiniń bas redaktory boldy. Respýblıkalyq «Jalyn» baspasyn basqarǵanda talaı talantty jas aqyn-jazýshylardyń kitaptaryn der kezinde shyǵaryp, joldaryn ashty. Respýblıkalyq «Qazaqkitap» kitap saýdasy birlestigin basqarǵanda ult tilinde shyǵatyn kitaptarymyzdyń tırajyn buryn bolmaǵan bıikterge kóterdi. Parlament Senaty apparatynda bólim basqarǵan jyldarda táýelsizdigimizge tirek bolatyn zańdarymyzdyń qazaq tilindegi nusqalarynyń sapasy joǵary bolýyna aıanbaı atsalysty». Solaı. Dáp solaı. Osyndaı laýazymdarda júrip, qolynan qalamyn tastamady, «Jelsiz túnde jaryq aı», «Maı jańbyry», «Eski dápter shertken syr», «Qart tergeýshiniń áńgimeleri», «Prokýrordyń ajaly» sııaqty bireýleri syrly lırızmge, bireýleri shym-shytyryq shyrǵalańǵa, bireýleri el basynan ótken azaly dáýirdiń ashy shyndyǵyna toly kitaptaryn oqyrmanǵa usyndy. Nıkolaı Nosovtyń balalar ádebıetiniń klassıkasyna aınalǵan «Dymbilmes pen dostarynyń bastan keshirgen hıkaıalary», «Dymbilmes Kún qalasynda», «Dymbilmestiń Aıǵa saıahaty» romandaryn tógildirip tárjimalady.

Zeınetke shyqqannan keıin Bolat Bodaýbaev ásirese derekti prozada aıta qalarlyqtaı iri ister tyndyrdy.  О́zi janrlyq anyqtamasyn «Syr-suhbatqa qurylǵan ǵumyrnamalyq roman» dep aıqyndaǵan qos birdeı tolymdy týyndy usyndy. Onyń birinshisi – ataqty kompozıtorymyz Erkeǵalı Rahmadıevpen, ekinshisi – Alashtyń ardaqtysy Myrzataı Joldasbekovpen eki-úsh jyldap áńgime-dúken qurýdyń jemisi. Alǵashqysy «Tulǵa» dep, keıingisi «Tańǵalamyn ómirdiń ǵajabyna» dep atalady. Ekeýi de erekshe eńbek. Ekeýi de asyldardy aıalaýǵa, qadirlimizdi qurmetteýge úıretetin, jasqa da, jasamysqa da berer úlgisi úlken eńbek. Ol kitaptarda  bútin bir dáýirdiń qazaqy aýyzeki baıanmen, sheshen tilmen, kósem oımen órilgen órnekti sýreti bar, talaı taǵylymdy taǵdyrlar, qaıtalanbas dalalyq dara minezder bar. Ol kitaptar, basqasyn bylaı qoıǵanda, oqyrmandy júıeli sóıleýge, áńgimeni dámdi etip aıtýǵa úırete alatynymen de bólekshe baǵaly. Halqymyzdyń áńgimeshildik dástúri  kómeskilenip bara jatqan myna zamanda munyń da paıdasy az emes. Aıtqandaı, Myrzekeńmen roman-dıalog daıyndaý jónindegi usynysty avtorǵa biz jasaǵanbyz. Ony kitaptyń avtorlyq alǵy sózinde: «Siz Erkeǵalı Rahmadıev týraly suhbatqa qurylǵan jaqsy roman jazǵan edińiz. Sondaı úlgidegi, sol turǵydaǵy bir kitap Myrzekeń týraly da jazylsa, ultymyz úshin, halqymyz úshin, qoǵamymyz úshin óte paıdaly eńbek bolar edi» degen tilegimizdi keltirý arqyly jetkizgen.

«Bizdiń tanystyǵymyz sonaý 1950 jyldardyń aıaǵynda, 60-shy jyldardyń alǵashqy jyldary bastalǵan edi. Ol kezde stýdenttik shaqta Muhtar Maǵaýın, Bolat Bodaýbaev, Rymǵalı Nurǵalıev sııaqty keleshekte elimizdiń betke ustar ultshyl, abzal azamattarymen birge Sultan da S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq ýnıversıteti fılologııa fakýltetinde oqıtyn» – myna dúnıemizge derek izdeı júrip, bir maqaladaǵy osyndaı joldarǵa kóz tústi. Sultan degeni – Sultan Orazalınov. Ataqty telejýrnalıst, til qaıratkeri. Muhtar Maǵaýın – danyshpan jazýshy. О́ziniń sózimen aıtsaq, genıı. Rymǵalı Nurǵalıev – áıgili ádebıettanýshy. Bolat Bodaýbaevtyń esimi osy eki myqtynyń ortasynda atalǵan. Ol ózine avtordyń keleshekte elimizdiń betke ustar  adamynyń birine aınalady dep artqan senimin aqtady.

О́ıtkeni, onyń aty da, zaty da bolat.

 Saýytbek ABDRAHMANOV