Jańashyl ǵalymdardyń eńbekteri arqyly biz álemdi basqasha tanımyz. Bul úrdis qazaq ǵalymdaryna da tán. Bolashaǵynan úlken úmit kútetin sondaı jas ǵalymnyń biri – fotoelektrlik jáne balamaly energetıka salasy boıynsha PhD Nursultan Musahanuly.
Oksford ýnıversıtetindegi fızıka departamenti, nanoǵylym, fotoelektrlik (PV) plenkalar salasynda postdoktorlyq qyzmet atqaratyn jerlesimiz jańa býyn fotoelektrli plenkalar, «perovskıt» polıkrıstaldy kún uıashyqtar salasyna zertteý júrgizedi. Munda ǵalym tikeleı perovskıt kún torlary tıimdiligi men turaqtylyǵyn arttyrýdy kózdeıdi.
Keıipkerimizdiń doktorlyq zertteýine álemdik PV naryǵynyń 91%-yn qamtyǵan, ǵylymǵa aıtarlyqtaı úles qosqan professor Martın Grın jetekshilik etedi. Jas ǵalymnyń energetıka salasyndaǵy izdenisteriniń nátıjesi de joq emes. Birqatar ǵylymı jumystary álemdegi aldyńǵy qatarly Q1 jýrnalynda jaryq kórdi. Sonyń ishinde birinshi avtorlyq jáne qosalqy birinshi avtorlyq maqalalary ǵalamdyq eń kóp silteme jasalatyn úzdik ondyqtaǵy ǵylymı jýrnalda jarııalandy. Sonymen qatar N.Musahanuly Oksford ýnıversıtetinde jańaǵy perovskıt kún torlaryn eń alǵash jaryqqa shyǵaryp, alǵash kommersııalaǵan professormen seriktes topta jumys atqarady.
Halqymyz «Ustazy jaqsynyń ustanymy jaqsy» dep beker aıtpaǵan. Nursultan – ǵylymı jetekshi tańdaýda aıy ońynan týǵan jas. Ol 2017–2018 jyldary Manchester ýnıversıtetinde magıstrlik dıssertasııasyn elektr jáne elektrondy ınjenerııa mektebiniń dosenti, jasyl energetıka (kún, jel, jer t.s.s.) kýrsynyń negizin qalaǵan qaýymdastyrylǵan professor Ieın Kroýdyń jetekshiligimen tabysty qorǵady. Munda ol kremnııge negizdelgen kún batareıasymen jumys júrgizdi. Birde professor Kroý: «Kún energetıkasy» páninen dáris oqyp otyryp: «Osy salaǵa erekshe úles qosqan, kremnıı kún batareıalarynyń atasy, professor Martın Grın degen ańyzǵa aınalǵan aýstralııalyq ǵalym bar. Úlken kisi. Sonymen jolyqtym», dep ataqty ǵalym týraly áńgimeleıdi. Buǵan qaǵilez qazaq balasy eleń ete qalady. Endi ol aty ańyzǵa aınalǵan ǵalymmen kezdessem dep oılaıdy.
Sóıtip, jas ǵalym álem boıynsha kún men jasyl energetıka salasyna baǵyttalǵan tutastaı departamenti-fakýlteti bar jalǵyz oqý orny Aýstralııadaǵy Jańa Ońtústik Ýels ýnıversıteti ekenin bilip, onyń negizin professor Grın qalaǵanyn túsinedi. Kóp ýaqyt ótpeı jetekshilerine habarlasyp, ozyq fotoelektrlik materıaldarmen jumys isteýge nıetti ekenin bildiredi. Osylaısha, Baıanaýylda týyp, shet jerge bilim izdep attanǵan Nursultan sol oqý ornynda eki jetekshige shákirt boldy. Sol sátti esine alǵan ol: «Birinshi jetekshim (professor Grınniń shákirti) maǵan: «Ekinshi jetekshiń professor Grın bolǵanyn qalaısyń ba?» degende tóbem kókke jetkendeı boldy. Osylaısha, búkil álemdik ǵylymǵa aty shyqqan ǵalym Grınmen tanysyp, aqyl-keńesin aldym», dedi.
Osy arada keıipkerimizge: «Sizdiń zertteýińiz el ǵylymyna ne beredi?» degen suraq qoıdym. Onyń jaýaby senimdi shyqty. «Zertteýim elimizge paıdasy tıedi dep oılaımyn. Sebebi perovskıt kún batareıalary – bolashaqtyń tehnologııasy. Al jasyl energetıka salasyndaǵy bilimimdi, Oksford ýnıversıtetindegi tájirıbemdi eldegi áriptesterime jetkizýge tyrysyp júrmin. Mysaly, birinshiden, ǵylym men bilimge qossam degen úlesim. Elimizde jańartylatyn energııa kózderine arnalǵan zerthanalar qurýǵa atsalysqym keledi. Sonymen qatar perovskıt kún batareıalary men optoelektronıka boıynsha oqý baǵdarlamasyn ázirlep, jas ǵalymdarǵa halyqaralyq deńgeıde básekege qabiletti bolýǵa kómektessem deımin. Ekinshiden, ınnovasııalar jáne tehnologııalyq damý salasyna óz úlesimdi qosyp, elimizde perovskıt kún batareıalaryn zertteý ortalyǵyn ashýǵa yqpal ete alar edim. Oksford PV jáne Qytaıdaǵy seriktestermen baılanys ornatyp, tehnologııalardy elge ákelýge kómektesý de mańyzdy. Budan bólek, perovskıttik kún batareıalaryn jergilikti shıkizattan jasaý múmkindigin zerttep kórýge bolady», dedi ol.
Buǵan deıin jas ǵalym biraz jetistikke qol jetkizgen. Fotoelektrlik jáne balamaly energetıka salasynyń fılosofııa ǵylymdarynyń doktory laýazymyn (Ońtústik Jańa Ýels ýnıversıteti, Aýstralııa) ıelendi. Sondaı-aq taza jáne jasyl energetıka tehnologııalary salasynyń magıstri (Manchester ýnıversıteti, Birikken Koroldik), Jylý Energetıka salasynyń bakalavry (B.Sc.) (L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti) atandy. «Ǵalamdyq talant vıza» (Birikken Koroldik) jáne «Bolashaq» stıpendııasynyń ıegeri.
Shyndyǵynda, Nursultan Musahanuly – elimizde perovskıttik kún batareıalaryn óndirý múmkindigin zerttep, osy salaǵa ınvestısııa tartý joldaryn qarastyratyn bilikti maman. Ol jańartylatyn energııa kózderin keńinen paıdalaný arqyly elimizdiń kómir men munaıǵa táýeldiligin azaıtýǵa bolatynyn aıtady. Bul onyń zertteý salasyndaǵy kózdegen maqsatynyń biri. Qysqasy, ǵylym jolyna túsip, irgeli izdenistermen sonaý aǵylshyn elinde júrgen jerlesimizdiń ár bastamasy qýantady.