II dúnıejúzilik soǵystyń beleń alǵan sátin halyqqa jetkizip, baıandap otyrý qalam ustaǵan qaýym úshin ońaı bolǵan emes. Jeńis týy jelbiregenshe amalsyz aıtyldy, yntasyz jazyldy. Jeńis kúni qantógis te, aty óshkir jaǵymsyz sózdi jazý da sap tıyldy. Sodan beri soǵys jaıly jylyna bir Jeńis kúni ǵana eske alatyn boldyq. Al bıyl dúnıeniń astan-kesteniń shyǵarǵan oqıǵanyń aıaqtalǵanyna 80 jyl.
1941 jyly kúlli Keńes odaǵy quramyna kiretin elderdi dúr silkindirgen bul oqıǵa kenetten bastalǵan-dy. Barlyq ásker aıaǵynan tik turdy. Qarý ustap, maıdanǵa jaraıtyn ul-qyzdar apyl-ǵupyl sapqa qosyldy. Olardyń ishinde qazaqtyń myqty qyz-jigitteri de kóp bolatyn. Búgin biz sondaı jandardyń biri Kúnbolat Seıituly jaıly sóz qozǵaımyz.
Kúnbolat Seıituly segiz jasynda áke-sheshesinen jetim qalǵan. Biraz ýaqyt jamaǵaıyndarynyń qolynda bolǵan ol keıin «Túrksıbte» jumysshy bolyp isteıdi. Sol bir jyldary oǵan «Túrksıbke» jumysshy bolyp jumysqa turý qıynǵa soqqan. Biraq jetim bala tabandylyq tanytady. Sóıtip júrip Syrtanov degen bastyqtyń meıirimi aýady. Áýelde ony sýǵa jumsap, topyraq tasytyp sharýaǵa beıimdeıdi. Birte-birte jumys túri de, aýqymy da ulǵaıa bergen. Sonda júrip qara tanıdy. Kolhoz músheligine kiredi. Brıgadır, ferma bastyǵy, kolhoz basqarmasy tóraǵasynyń orynbasary sekildi alýan ataýly, ári qıly mindet júkteıtin jumystar atqardy. 1940 jyly Kommýnıstik partııanyń músheligine ótti. 1941 jyly 13 shildede Qazaqstanda general Panfılovtyń dıvızııasy jasaqtalǵanda sol dıvızııanyń qatardaǵy jaýyngeri bolyp qabyldandy.
Ol II dúnıejúzilik soǵystyń bel ortasynda boldy. Osylaısha, Otan úshin janyn shúberekke túıip qan keshti. Ot pen oqtyń arasynda júrip, ólim aýzynan aman qaldy. Soǵan qaramastan Panfılov dıvızııasynyń jaýyngeri retinde, aty ańyzǵa aınalǵan gvardııa polkovnıgi Baýyrjan Momyshulynyń batalonynda júrip jaýmen shaıqasty.
Dańqty batyrdyń basshylyǵymen talaı márte jaý qursaýyn buzyp ótti. Talaı ret qorshaýda qaldy. Jeńgen, shegingen sátteri de boldy. Ol Máskeý túbindegi Volokolamsk kúre jolyndaǵy maıdan shebinde alǵan jaraqatyna baılanysty dárigerlerdiń sheshimimen elge erte qaıtady. Bir áskerı quramda qyzmet atqaryp júrgen baýyry Janbolat Seıituly jaraly aǵasyn gospıtalǵa ózi shyǵaryp salady. Sol kúni Kúnbolat pen Janbolat bir-birin aqtyq ret kórgen edi. Kúnekeń bir baýyryn maıdan dalasynda joǵaltsa, endi bir baýyry soǵystan keıingi aýyr jyldardyń birinde syrqatynan kóz jumdy. Al ózi elge kele sala soǵystan qajyǵan qaýymǵa qolǵabys etedi. Keńshardyń jumysyn atqarady. Bolashaq jary Kúljanmen shańyraq kóteredi. Tarıh betterin aqtaryp otyrsaq, sol sátter jaıly 1975 jyly jazýshy Jumat Tilepov jazǵan eken. Sol jyldary qalamgerge ardager Kúnbolat Seıituly pikir bildirgen eken.
«Sol soǵystyń sońǵy oǵynyń atylǵanyna, aqyrǵy bombasynyń dúmpýiniń tynǵanyna otyz jyl boldy. Dúnıe sodan beri tynyshtyq ómirdiń otyz qysy men otyz kóktemin qarsy aldy. Qys qystyǵyn istep, sharýanyń eki aıaǵyn bir etikke tyǵa qoıaıyn degendeı qysa keledi. Al kóktem, árıne, jaıdarly. Biraq men jyl maýsymynyń eń qatań mezgili qystyń ózine de shúkirshilik etip, súısine qaraýǵa tyrysamyn. О́ıtkeni, qystyń qatańdyǵy, bul qorqynyshty emes. Tek, dúnıe aman bolyp, keshegideı dúleıden tys bolsa dep tileımin», degen edi jaraly jyldar jaıly sóz etken maıdanger Kúnbolat Seıitov.
Qudaıǵa shúkir Kúnbolat aqsaqal sıpattaǵan mamyrajaı jyldar, qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan beıbit kezder áli de jalǵasyp kele jatyr. Sol kúnderdiń kóbine Kúnbolat qarııanyń ózi de kýá boldy. 10 jyldaı qoı baqty. Qoǵamǵa paıdasyn sińirdi. Eńbekten qashpady. Tipti oblys kólemine, respýblıkaǵa áıgili shopan dárejesine jetipti. Onyń omyraýyna Lenın ordeni men Eńbek Qyzyl tý ordeni ilindi. Sonaý Moskva túbindegi aıqasta kórsetken erligi eskerilip «Erligi úshin» medalimen nagradtaldy, 1970 jyly V. I. Lenınniń týǵanyna 100 tolýyna oraı merekelik medalmen, Búkilodaqtyq halyq sharýashylyq jetistikteri kórmesiniń altyn medalimen nagradtalǵan. Sonymen qatar ol aýdandyq Sovettik depýtaty, sovhoz partııa komıtetiniń múshesi bolyp saılanǵan. Bul onyń ózi ómir súrgen ortada belsendi qyzmet etkenin aıǵaqtaıdy. Munyń bári biz biletin belgili málimetter ǵana. Al onyń bolmys-bitimine boılaı almaıtynymyz ókinishti-aq. Biraq onyń zamandastary jazyp ketken jazbalarǵa kóz salsaq, keıipkerimizdiń jany jaısań jan bolǵanyn baǵamdaý qıyn emes.
«Aǵa shopan Kúnbolat Seıitov óz jetistikteri týraly sóılep ketýge tym sarań. О́ıtkeni, ol jaratylysynan barynsha qarapaıym, barynsha kishipeıil jan. Tipten, jyr qylyp aıtsa taýsylmaıtyn maldyń kútimi, jaıylymy týraly jaılardyń ózi oǵan jurttyń bári birdeı biletin sekildi bolyp kórinedi», dep baıandapty bir kezderi professor Jumat Tilepov.
Seıit aqsaqaldan qalǵan jalǵyz tuıaq Kúnbolattan toǵyz bala tarady. Búginde olar elimizdiń ár jerinde eńbek etip júr. Bári de bir-bir úıdiń tiregi. Solardyń biri – áskerı jýrnalıstıka salasynda júrgen Daryn Seıitov. Daryn – Kúnbolat aqsaqaldyń uly Berikjannyń balasy. Maıdangerdiń nemeresi uzaq jyldan beri áskerı salanyń jańalyqtary men qyzyqtary jaıly qalam terbep júr.
«Áli esimde 9 mamyr merekesi kelgende Kúnbolat atamyzdyń basyna baryp, quran baǵyshtaıtynbyz. О́ıtkeni, dál osy kún atamyzdyń týǵan kúni bolatyn. Sondyqtan bul data biz úshin eki eselengen mereke bolatyn. Bul bara-bara jaqsy dástúrge aınaldy. Seıit áýleti osy kúni Jeńis merekesimen qatar, atamyzdy, basqa da ardagerlerdi eske alyp qudaıy tamaq taratatyn. Aǵaıyn-týys, kórshi-qolań jáne atamyzdyń kózin kórgen aqsaqaldar jınalatyn. Barlyǵy atamyzdy ataqty shopan, Talǵar aýdany Frýnze keńsharynyń irgesin qalaýshylardyń biri dep eske alatyn. Onyń soǵys kezindegi oqıǵalary týraly eshkim bile bermeıtin. Zaman solaı boldy ma, atamyz kózi tirisinde óziniń maıdandaǵy oqıǵalary týraly kóp aıta bermeıtin kórinetin. Tek ataqty qolbasshy Baýyrjan Momyshulyn qatty qurmettegeni týraly ájemiz Kúljan Mederbekqyzynan estip-bilip júretinbiz. Ájemniń aıtýynsha, Kúnbolat atamyz samaýryn qaınatyp, Baýyrjan Momyshulynyń jertólede ornalasqan kabınetine kirgizip beretin. Keıde bombanyń jarylysynan jórtóleniń ishi shaıqalyp, topyraǵy túsip jatatyn. Er Báýkeń asyqpaı sháıin iship otyrady eken. Sodan keıin aqboz atyna otyryp, shabýyldaýǵa shyǵady. Oqtar burshaqsha jaýyp jatatyn, batyr atqa otyryp shapqanda bir oq darymaıtyn qasıetke ıe bolypty. Atamyzdyń ózine keler bolsaq, urystardyń birinde nemistiń ofıseri atamyzǵa tapanshamen oq atypty. Oq onyń shyntaǵyna tıipti. О́zi jetim qalǵan atamyzǵa qudaıdyń ózi qarasqan bolsa kerek. Sol jaraqatymen maıdannan bosatylyp elge oraldy. Talǵar aýdany Birlik aýylynda basshylyq qyzmet atqardy. Toǵyz perzenti ómirge keldi. Olardan taraǵan jıyrmaǵa jýyq nemeresi, otyzdan asa shóberesi men shópshekteri bar», deıdi batyrdyń nemeresi Ulttyq ulan ofıseri Daryn Seıitov.
Bıyl burynǵy Keńes odaǵyna múshe memleketterdiń II dúnıejúzilik soǵys kezindegi ortaq jeńisine 78 jyl tolyp otyr. Qasiretti jyldar kezinde el jadynda qalǵan oqıǵalar, erlerimiz jasaǵan erlik búgingi urpaqtyń boı túzep, sabaq alatyn mysalyna aınaldy. 1941-1945 jyldary jan aıamaı jaýǵa qarsy turǵan batyrlar erliktiń eren úlgisin kórsetti. Olar jeńis týyn tigýge, beıbit ómir ornatýǵa umtyldy. Bizdiń búgingi keıipkerimiz Kúnbolat Seıituly da Jeńis kúnin jaqyndatqan jaýyngerlerdiń biri retinde tarıhta qaldy.
Janbolat KENJEǴUL, Jýrnalıst