BIRJAN SALDYŃ KО́ZI, JÚSIPBEKTIŃ О́ZI

О́tken ǵasyrdyń 70-shi jyldary. Saryar­qa­nyń sary dalasynan Almaty qalasyna arman qý­yp baryp, onyń birese kókpen talasqan taý­y­na, birese jasyl jelekke malynǵan baýyna qa­rap tamsanyp júrgen kez. Gazet-jýrnal bet­te­ri­nen, sol kezde endi etek jaıyp kele jatqan te­le­dıdardan baıqap qalyp júrgen ataqty adam­dardy kórsek esimiz shyǵady. Qolymyz qalt etse teatr men Jazýshylar odaǵyn jaǵalaımyz. Aty ańyzǵa aınalǵan aǵalarymyz ben táte­le­rimizdi óz kózimizben kórý armanymyz. Bir kúni Jazý­shy­lar odaǵynyń aldyndaǵy, ol kezde kún kósemniń alyp eskertkishi turatyn baýdy aralap kele jatsam... o, ǵajap-aı, aldymda Sábıt Mu­qa­nov otyr. О́zimiz ana tili oqýlyǵynan bastap, gazet­terden sýretin kórip júrgen – ká­dimgi Sábıt aǵa­myz. Basynda sol taqııasy, eki beti nur­lanyp, qasyndaǵy aryqsha aqsur adammen (onyń da túsi tanys) áńgime soǵýda. Janyna ba­rý­ǵa júrek joq, olar turyp ketkenshe aınal­soqtap sol mańda júrip alǵanym esimde. Odan bir kúni kókbazardyń tusynan ótip bara jatyp, ol kezde ataǵy jer jaryp turǵan ánshi Júsipbek Elebekovtiń bir­tutas kókshil boıaýmen basylǵan afısha­syn kózim shalyp qal­dy. Konsert za­lyn­da bálen­baı aı­dyń túgen­baı­ynshy kúni kon­ser­ti bolady dep jazylypty. Qudaı ońdaǵanda álgi Kon­sert zaly da sol mańda eken, dereý bılet sa­typ aldym. Taǵatsyzdana kútken kún de jetti. Radıodan qulaqqa si­ńisti bolǵan Júsekeńniń daý­ysyn óz qula­ǵym­men estip, júzin óz kózimmen kórip otyrmyn. Muńǵa bókken “Qarqaraly”, sol­qyldaǵan “Sur­jekeı”, birden aspanǵa shap­shyp shyǵatyn “Aıtpaı”... qoıshy áıteýir, ánniń nebir tóresi Júsekeńniń kúmis kómeıinen tógildi dersiń. Sóıtip tamsanyp otyrǵanymyzda bir kez­de án kezegi dúldúl ánshiniń eki shákirtine berildi. Shynymdy aıtaıyn, Júsekeńniń ániniń áserinen aıyǵa almadym ba, ol kezde ekeýine de onsha mán bergen joqpyn. Áıtkenmen de, ekeýi­niń órimdeı jastyǵyna qaramaı án aıtý sheber­ligine eleńdesip qalǵanymyz ras. Kózildirigi jalty­raǵan balapan murttysy umytpasam, “Áýdem­jerdi” aıtty ǵoı deımin. Jurt qatarly qol shapalaqtadyq. Bul ekeýi keıin qazaq ániniń qos qanatyna aınalaǵan Jánibek pen Qaırat edi. Sáti kelip oqýǵa tústik. Jańa dostarymyzǵa erip qydyrystap Shý aýdanynyń Jambyl degen aýylyna bardyq. Lesbek dosymnyń ákesi Saýdaly aqsaqal kempiri ekeýi qosylyp án de aıtatyn ónerqumar jandar eken. – Shyraǵym, túri-túsiń bólekteý, bul jerdiki emessiń-aý, – dedi qart sháı ústinde. – Iá, Qaraǵandy jaqtanmyn. – E, qaraǵym, seriler eli Saryarqadan eken­siń ǵoı. Ánniń uıasy ǵoı ol jaq. Qazir Qaırat degen bir jerlesiń shyǵyp júr, shirkinniń daýy­syn-aı, azynaǵanda mynaý radıomyz jarylyp kete jazdaıdy tipti, – dep bir qoıdy aqsaqal. – Sen ony bilesiń be? Sonsoń bizdiń Almatyda turyp Qaıratpen júzdespegenimizge renjigendeı tomsyraıyp qaldy. Odan keıin tis jaryp áńgime de aıtpady. Al meniń Qaıratty izdeýim osydan bastalyp edi. Qaırattyń ánderin qur jibermeı tyńdaıtyn boldym. Bir, elde joq eren daýys! Maqpaldaı jumsaq, qop-qoıý qońyr. Ánshiniń ánshisiniń ózi joǵary notalarǵa barǵanda daýysy jińishkerip, eriksiz shyńǵyrady ǵoı, al mynanyń ne keremeti bar ekenin bilmeımin, sol jumsaqtyǵynan, sol maıda qońyrlyǵynan bir aınymaı, janyńdy kirgizip, ishki dúnıeńdi nurlandyryp, taıpalǵan jorǵalyǵynan bir jańylyspaıdy-aý, shirkin! Sol qoıý daýysynyń ózimen ańyratqanda jan dúnıeńe daýyl turǵyzyp, qoparyp ótedi. “О́zim­deı sal, án salsań ańyratyp”, – dep Áset ata­myz týra osy Qaıratqa qaratyp aıtqan sekildi. Sóıtip júrgende ol qazaqtyń rýhyn bir kó­terip tastaǵan “Qyz Jibek” fılminde Tóle­genniń ánin tamasha oryndap, álgi kınonyń árin odan ári keltirdi. О́zi bizdiń enshi bólispegen kórshi aýdan – arysy Sákendeı, berisi keshegi ótken Aqseleý aǵamyzdaı tektiler eli Jańa­arqadan bolyp shyqty. Endi Qaıratty bir kórý armanǵa aınaldy. Árıne, konserterinen birde-bir ret qalyp kórgen emespin. Biraq qolynan ustap, tikeleı tildeskenge ne jetsin. Biraz jyldar ótip, Qaırattyń daýysy shyrqaý shegine jetip turǵan tusta onyń da sáti tústi-aý aqyry. Respýblıka Joǵarǵy Keńesi Prezıdıý­mynyń ortalyq apparatynda istep júrgen kezim. Qazaqstan Kompartııasynyń Ortalyq Komıteti men respýblıka Mınıstrler Keńesi úsheýi bir shańyraq astynda. Bir kúni kelip turǵan bir kisimen jolyqpaq bolyp tómen túse qalaıyn. Álgi kisimen áńgimelesip baıqap turmyn, záýlim ǵımaratty shyr aınalyp Qaırat júr. Qajetti esigin taba almaı qalǵany anyq. Janymnan taǵy bir óte bergende: “Qaıreke”, – dep qaldym. Tiksinińkirep turmyn. Ataqty adam. “E, nemene?” dep ejireıse ne isteımin. О́zi de kimnen jón suraryn bilmeı sasqa­laqtap tursa kerek, qaıyrylyp tura qaldy. О́ńi jyly. Eń keremeti men jymısam, ol menen ári kúledi. Quddy bir kópten beri kórmeı júrip tabysqan klastasym tárizdi. Áńgimemiz de jarasa ketti. Qolynda ózim úıimde kúnde oınatyp tyńdap júrgen, syrtynda óziniń úkili bórik kıip túsken ǵajap ádemi sýreti men “Kairat Baibosynov sings” degen aǵylshynsha jazýy bar kúıtabaq. Dardaı ataǵyna qaramaı, kishipeıildigi men qarapaıymdyǵy keremet. Úlken úıdiń mysy basyp solaı bolyp turýy da múmkin degen oı ke­ledi ǵoı. Áńgime ozdyryp aıta bereıin, ol ózi­niń ǵajap talanty men taýdaı talabynyń arqa­synda ataqtyń asqar taýyna shyǵyp, dańqtyń telegeı teńizine shomyldy. Elbasynyń tikeleı na­zarynda da boldy. Alaıda men biletin Qaı­rekeń osy qalpynan bir de ózgergen emes. Iá, hakim Abaı aıtqandaı, “asyl adam aınymas”. Sholjyń balalar sekildi sál-pál tiste­nińkirep sóıleıtin jigit eken. – Mınıstrler Keńesiniń Tóraǵasy Nur­sultan Nazarbaev qabyldaıtyn bolyp... Kiretin esi­gin taba almaı júrgenim, – deıdi qaradaı qysylyp. – Mynaý ol kisige ákelgen eskertkish syılyǵym ǵoı, – dedi sonsoń meniń qadalyp turǵanymdy ańǵa­ryp qalyp, qolyndaǵy kúıtabaqty kórsetip. Tóraǵanyń kómekshilerine ertip kele jatyp syr tartsam, ataǵy dardaı Qaıratymyz osy kúnge deıin páterge jarymaı júrgen kórinedi. Bir jarym bólmeli aıadaı úıinde repetısııa jasap, ándi ańyratqanda kórshilerdiń ıtine deıin shýlap shyǵady eken. Reti kelse Nursultan Ábishulyna jaıyn aıtyp, úı suraý oıynda bar ekenin de jasyrmady. Ony aldymen aryzyn kórip, aqylyn aıtsyn dep zańger Turymjan Qudabaev degen birge otyratyn aǵamyz bar edi, qoıarda-qoımaı aldy­men sol kisige ertip keldim. Kámıla atty jazýshy áıeli bar, ónerge bir taban jaqyn Turekeń Qaı­ratty kórip jany qalmady. Ánshimiz barynsha qana­­ǵatshyl, qarapaıym ekendigin sol kezde-aq kórsetti. Turekeńniń “tómengi qabattan, jaıly, jaǵdaıly, kirpish úıden” dep qosyp, aryzdy qaıta jazaıyq degen ár sózine qarsylyq bildirip otyrǵan ol “tórt bólmeli” degen jerine kelgende tipti shorshyp tústi. – Oıbaı aý, maǵan tórt bólmeli úıdi kim be­re­­di? Aýylda qalǵan anamdy kóshirip alatyn tó­men­­gi qabatynan bolsa boldy, dep shyryldaıdy ol. – Qaıratjan-aý, ondaı úlken adam seniń úıińniń bólmesin sanap otyrmaıdy. Qudaı ıitse qolyn bir-aq tartady, – dedi talaıdy kórgen prokýror kúıip ketip. Ánshini bastap aparyp Tóraǵanyń qabyldaý bólmesine kirgizip, sáttilik tilep qala berdim. Kómekshi Nurtaı Ábiqaev, aldyn ala kelisip qoıǵan bolýy kerek, jyly qabaqpen qarsy aldy. – Nursultan Ábishuly ózi de dombyra tartyp, án aıtqandy jaqsy kóredi deıdi ǵoı, mynandaı ánshige kómektesýge tıis, – deıdi bilmeıtini joq Lıza deıtin qyzymyz. Qaırattyń bólmemizge ilip ketken plashyna qarap qoıyp biz otyrmyz. Ánshimiz sol ketkennen mol ketti. Aqyry bolmaǵan soń izdeýge shyqtym. Postyda otyrǵan kezekshiler birimen biri habarlasyp otyryp zorǵa taýyp berdi. Biz otyrǵan ǵımarattyń tórt esigi tórt kóshege qaraýshy edi. Ol múldem basqa esikten shyǵyp ketipti. Ora­malymen terin súrtkilep, aptyǵyn áli basa almaı tur eken. – Oıpyrym-aı, arýaǵy zor kisi eken, mysy birden basyp ketti. Myńdaǵan adamnyń aldynda án salǵanda sas­paýshy edim, tipti tutyǵyp sóıleı almaı qaldym. Sý quıǵyzyp berip: “Osy sen Jańaarqadansyń ǵoı, á. Bilem, ol jaqtyń adamdary shetinen ánshi, balýan bolady. Osylaı aıtatyn Sákenniń óleńi de bar emes pe edi”, – degeninde baryp, tanys esimderdi estip, esimdi bir-aq jıǵanym, – deıdi aǵynan jarylyp. – Úı máselesi ne boldy? – Ana aǵamyzdyń boljamy boldy da qoıdy. Sol jerde-aq qol qoıyp, kómekshisine tapsyrdy. Án men ánshiler týraly keremet biledi eken. Áńgimemiz jarasyp júre berdi. “Osy sende ataq ta joq qoı deımin”, – dedi qoshtasarda. – Bárekeldi, sen ne dediń? – Ne deıin, bolady ǵoı, – dedim. – Bar bol Baıbosynov! Basqa bireý bolsa ǵoı, mundaı sátti jibermeı, eńirep jylap beredi. Bul ánshi, bir myqty toıyna ma, úıine me shaqyryp án aıtqyzbaq bolǵanda, namystanyp barmaı, sodan qýdalanyp júr eken dep estıtinbiz. Osy kezdesýden keıin Qaırattyń baǵy da, joly da ashyldy. Úı de aldy, uzamaı “Qazaq KSR-iniń eńbek sińirgen artısi” degen ataǵyna da ıe boldy. Qarap otyrsam, Qaıratqa qamqor bolyp, kóp qaıyrym jasaǵan jyr alyby Jambyl aýylynyń azamattary eken. Zamannyń aýanyna qaraı aýnap otyrǵan joqpyn, rasy, qudaıshylyǵy sol. Kim biledi, eki elge ortaq Balýan Sholaq babamyzdyń da arýaǵy jebegen shyǵar. Áıteýir solaı. Onyń basynda Nursultan Ábishulynyń ózi tur. Ol buryshtama soǵyp bergen páterdi bergisi kelmeı bultańǵa salǵan sol kezdegi qalalyq úı basqarma­synyń bastyǵy Goloshapovtyń moınyn burap turyp alyp bergen sol kezdegi qalalyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy Asqar Qulybaev bolatyn. Qaladaǵy azǵantaı qazaqqa únemi qııanat jasap, úı berse de únemi birinshi nemese besinshi qabattan bólip, olardy el aýzynda mazaq qylyp “kazahskıı etaj” atandyrǵan osy Goloshapov edi. Keıin Murat Raev degen myń bolǵyr azamat kelip, ultymyzdy óıtip bóle-jarmaıtyn boldy ǵoı. Al “bala Birjandy” Qaraǵandyǵa gastrolge kelgende kózi shalyp, ony Júsekeńe aıtyp kelgen, keı­in “Qyz Jibek” fılminde qoıar da qoımaı júrip án shyrqatqan Nurǵısa kókemiz. Sol jerdiń taǵy bir týmasy Nurtaı Ábiqaev ulyq basyn kishik qylyp kómegin bir aıaǵan emes. Muny Abaı aıtpaqshy, “jazdym úlgi jastarǵa bermek úshin”. Kórshi aýylǵa baryp kelsek, “oıbaı sháıin sútsiz ishedi eken, etin qamyrsyz jeıdi eken” dep kústanalap keletin qazaq emespiz be, osylaı bir jerdiń talantyn bir eldiń aza­mattary qolpashtap, qorǵap otyrǵany qandaı ja­ra­symdy, bile bilgenge naǵyz eldiktiń eren belgisi bul. Negizi naǵyz týma talanttardyń joly, nege eke­ni belgisiz, aýyr bolady. Birinshiden, kóre al­maı­tyn dushpany da kóp. Ekinshiden, olardyń ózderi de sábı sııaqty, ómirge beıimsiz, qýlyq sum­dyqqa joq, ańqyldaǵan aqkóńil bolyp keledi. Osyndaıda Birjan sal jónindegi bir ańyz eske túsedi. El ústindegi ataqty ánshi aılap-jyldap úıine bir soǵatyn kórinedi. Bir kúni sondaı uzaq saparda júrip, ótip bara jatyp ǵaıyptan óz úıine túse qalady ǵoı. Sóıtse, bala-shaǵasy bir kese talqanmen ǵana qara sháı iship otyr eken deıdi. Ony kórgen Birjan: “Túý, kúnderiń kún emes eken ǵoı”, – dep óz úıinen shyǵyp júre bergen eken. Dál sondaı sharýaǵa qyrsyzdyń biri osy – Qaı­rat. Ol osy dárejege birden kele qalǵan joq. Tur­­mystyń da, jumystyń da taýqymetin bir kisi­deı tartyp, soqtyqpaly-soqpaqty talaı joldan ótti. Qaırat án aıtýdy tym erte bastaǵan. “Orta­lyq Qazaqstan” gazetinde ol týraly “Bala Bir­jan” degen maqala da shyqqan. Alty jasynda boz­torǵaıdaı shyryldap Qaraǵandy radıosynda án aıtqan. Ony belgili jazýshy Ámen Ázıev aǵa­myz taspaǵa jazyp alypty. Ol ýaqytta magnı­to­fon joqtyń qasy. Sodan ol kisi Qaırattyń óz daýy­syn ózine qımaı, kópke deıin bermeı júrdi. Qalaı degenmen de, jazýshy sezimniń adamy ǵoı, dálirek aıtqanda, álgi jádigerden aıyrylǵysy kelmegen. Aqyry sońǵy saparynyń al­dynda ánshiniń ózine tabystady. “Aǵamyzǵa rah­met, berdi aqyry”, – dep Qaırattyń kópke deı­in qýanyp júrgeni esi­miz­de. Jas balanyń ta­lantyn alǵash baıqap, baǵalaǵan osy Ámen aǵa­myz­ǵa ánshi kúni búgin rızashylyǵyn bildirip otyrady. Al endi Qaırattyń talantyn tarazylap, tamsanyp Júsekeńe jetkizgenderdiń biri kádimgi Nurǵısa ekenin joǵaryda aıttyq. Bulardyń baǵyna sol jyldary dástúrli ánshiler stýdııasy ashylyp, oǵan Júsipbek pen Ǵarıfolla sııaqty qazaq ánderiniń baǵyna bitken qos tarlannyń dáris bergenin búgingi urpaq umyta qoıǵan joq. Kelesi qabyldaýdyń birinde Qaırat pen Jánibekti Júsekeń kútip otyrǵan. Qaırattyń bas bapkeri osy Júsekeń ekenin jurtshylyq biledi. Son­dyqtan ony táptishtep aıtpaı-aq qoıaıyq. Alaıda, Júsekeń gastrolde júrgende, sirá ótpeli kezeńniń áseri bolsa kerek, Qaırattyń úni bitip qalyp, ony sol eki arada, munan endi ánshi shyqpaıdy dep, kúıshiler tobyna aýystyryp jibergenin bireýler bilse, bireýler bile qoımas. Júsekeńniń zaıyby Habıba apaıdyń aıtýynsha, ony estigen ustazy úıine jylarman bolyp kelip, kópke deıin ózine ózi kele almaı júrgen. О́zimizdi ózi­miz­ge jeksuryn kórsetip, ta­rıhymyzǵa deıin qurdymǵa jiberip, ánimiz túgili sá­nimizge deıin búldirip jatqan qyzyl ımpe­rııa­nyń surqyltaı saıasatynan halyqtyń ǵasyrlar boıy jınaqtalǵan asyl qazynasy – ánderin aman saqtap, amanattap ketetin senimdi shákirt izdeýmen júrgen Júsekeńniń janyna bul jáıt qatty batsa kerek. Ol tez esin jıyp, bozbalany baryn salyp baptaǵan, biraz ýaqyt án de aıtqyzbaǵan. Bes jasynda óleń aıtyp shyqqan ózin aǵasy Jaqypbek qalaı baptasa, Qaıratqa da solaı qaraǵan. Sóıtip júrip qatpary qalyń qazaq ániniń jáne bizdiń baǵymyzǵa qaraı Júsekeń aqyry jas jigittiń boıynda býlyǵyp turǵan talanttyń tamyryn dál basyp taýyp, túıinin sıpalap otyryp jazyp, birtindep tarqatyp alǵan. Aqyry eńbegi janyp, Qaırattyń daýysy maqpaldaı qop-qońyr bolyp qaıta lyqsyp shyqqanda Júsekeń taǵy jylaǵan ǵoı. Al bul jolǵysy kól-kósir qýanyshtyń kóz jasy edi, árıne. Qaıratqa ómir boıy serik bolyp kele jatqan, halyq ániniń baǵyna bitken, tipti qatyp qalǵan nebir qasań kóńildiń ózin bordaı ezip, bolbyratyp, ezildirip, egildirip jibitetin ánshiniń búgingi daýysy – sol daýys. Bul bir qazaq saharasynda ǵasyrlar boıy qalyptasyp kele jatqan ánshilik ónerdiń ishinde ózindik bir qubylys boldy. Qaırat maıtalman ánshi bolyp qana qalǵan joq, ánshilik dástúrdiń tutas bir mektebin qalyptastyrdy. Eń bastysy, HIH ǵasyrdan qazaq ánin HH ǵasyrǵa qaımaǵyn buzbaı jetkizgen uly ustazy Júsipbek Elebe­kovtiń amanatyn asyra oryndap, halyqtyń baǵa jetpes qazynasyn HHI ǵasyrǵa aman- esen asyrǵan osy Qaırat desek, artyq aıtqandyq bolmas. Taǵy bir atap aıta ketetin jáıt, ánshi keıi­nirek ózi tálim alǵan stýdııaǵa basshy bolǵanda qoıar da qoımaı júrip oǵan Júsipbek Elebekovtiń atyn bergizdi. Bul oraıda, onyń qyzyǵy birge qurdasy, muńy birge syrlasy, ónerdegi óristesi, ómirdegi jan serigi bolǵan qaıyrlas dosy ortamyzdan erterek ketken Jánibek Kármenovtiń de jete almaı ketken armanyn qosa arqalap júrgenin aıtpasaq, abyroıymyzǵa syn, arymyzǵa min. Árkimniń óz Solerıi bar degendeı, ónerde baqtalastyq degen bola beredi. Jánibek pen Qaırat ónerdiń óresine birge túsip, qatar shapqan órender. Bir ǵajaby, ekeýiniń tatýlyǵyna, dostyǵyna syzat túsken emes. Buǵan biz ári tań qalyp, ári súısinýshi edik. Bul rette olar qazaq óneriniń qos tarlany Ǵarekeń (Qurmanǵalıev) men Júsekeńniń ónerin ǵana emes, ónegesin de alyp, dostyǵyn da qaıtalady. Birde Qaırattyń úıinde Jánibekpen birge qonaqta boldyq. Tórde Berlındi alǵan batyr Raqymjan aǵamyz. Ádette batyr bitken dúleı, uryp tasta, shaýyp tastanyń adamy dep oılaımyz ǵoı. Al Raqańnyń jan dúnıesi keremet názik edi. Ánshini jaqsy kórip qana qoımaı, tipti pir tu­tatyn. Al, Qaırat pen Jánibek degende tipti jany bólek. Áńgimesi qyzyq, otyrys boıy kúlkiden ezýimizdi jıdyrmady. Anaý eki dostyń áni qandaı, keremet bir kesh boldy. Sóz reti kelip turǵanda aıta keteıin, men ózim ómir boıy qazaqy ortada kele jatyrmyn ǵoı, talaı aqyn-jazýshylardyń da ortasynda boldym, sonda tańdaıynda móri bar Jánibekten ozǵan sheshendi keziktirgen emespin. Reti kelgende aıta keteıin, onyń sheshendigine es­tir qulaqqa osy Bekbolat Tileýhan biraz jaqyn­daıdy. Já, Jákeń sol otyrysta Qaırattyń qasıetterin aıtyp bir tógildi deısiń, ony qaıtalap aıtý tipti múmkin emes. Qaırat ta rıza bolǵan bo­lýy kerek, keterde dosyna bir keremet kúrteshe kı­gizdi. Álgisi ádemi-aq endi. О́ńin syrtyna aınaldyrsa, basqa túske enip shyǵa keledi. Keıin Jánibektiń sony tastamaı kıip júrgenin kórdik. Ol da bolsa óner­degi, ómirdegi dosyna degen qur­meti bolsa kerek. Bul ekeýiniń basqa ánshilerden taǵy bir ereksheligi, ándi aıtyp qana qoımaı, onyń tarıhyn indete zertteıtin, bir jerde áriden kele jatqan án bar dep estise, sony erinbeı baryp úırenip keletin. Mádı atamyzdyń “Úshqarasy”, Birjan saldyń “Aıbozymy” sııaqty qazaq ánderiniń jaýharlary osylaı qaıta týǵan. Keńes ókimeti kezinde úsh ret narkom bolǵan Áshimbek Bektasov degen aǵamyz boldy. Samdaǵaı boıly, qartaısa da qapsaǵaı deneli tip-tik, murtynyń shalǵysy toqpaqtaı bolyp salbyrap ıegine túsip turatyn keskin-kelbeti erekshe aıbarly kisi edi. “Tasqa jazylǵan jazýdy alý qıyn bolady eken, Mádıdi atqan mundardyń atyn Qarqaraly ortasyndaǵy eskertkishten zorǵa óshirttim”, – dep júretin. Qulagerdiń qulaǵan jerin taýyp, baıaǵy qoldy bolyp ketken músinin de ornatqan sol kisi edi. Jaqynda jýrnalıst baýyrymyz Sádibek Túgel muryndyq bolyp Astananyń Kókshege qaraǵan betinen qazaqtyń ór rýhynyń nyshanyndaı bolǵan áıgili tulparǵa endi urynyń da, qarynyń da qarymy jetpeıtin záýlim bıikke eskertkish ornatyldy. Allanyń nury jaýsyn Sádibek qalamdasymyzǵa. Áń­gimemizge qaıtyp oralsaq, sol Áshimbek aǵamyz bas bolyp, sol kezdegi Mádenıet mınıstri Jek­sen­bek Erkimbekov qosh kórip, Almatyda Má­dıdiń mereıtoıy ótti. Sonda armanda ketken ánshiniń “Úshqarasyn” osy Qaırat tuńǵysh ret oryndady. Án deregi shyǵy­symen dereý attanyp, úırenip kelgen beti eken. Kúzdiń qara sýyǵy, ep­­tep tumaýratyp jetti. Tamaǵy sál qarly­ǵyń­qyrap aıtty ándi. Sonda da áseri keremet boldy. Úshqara basyń bıik asa almadym, Jaıqaltyp japyraǵyn basa almadym. Esime týǵan jerim sen túskende, Kól qylyp kózdiń jasyn basa almadym. Mádıdeı mar­qasqanyń óki­nishti ómiriniń óleńge tú­sirgen óksigin Qaı­rat keremet jet­kiz­di. Búkil zal tik tu­ryp uzaq qol soq­ty. Bul, Má­dıdeı eńirep ótken erge, onyń nalasyn búgingi urpaq­tyń qulaǵyna sol kúıi quıyp bergen Qaırattaı ánshisine eldiń eren qurmeti edi. Al “Aıbozymnyń” joly men jóni tipti bólek boldy. Ony Qaırattyń keremet oryn­daǵany sonshalyq, tipti Birjan sal osy ánin týra onyń daý­ysy­na arnap shyǵarǵan sekildi kó­rin­di bizge. Bitimi bólek bul ándi Qaırattan keı­in qaıtalaýǵa áli eshkimniń batyly barmaı júr­geni sondyqtan bolsa kerek. Ol áp-sátte ánshi­niń ónerdegi ómiriniń bir bólshegine, án áleminiń bir bıik shyńyna aınalyp shyǵa keldi. Qazaq ániniń Qulageri – Qaırat baýyrymyz talaı ánniń jolyn ashyp, baǵyn jandyrǵany shyn­dyq. Ilııa Jaqanovtyń, Kákimbek Salyqov­tyń, jerlesi Jaǵypar Álimhanovtyń shyǵarma­shy­lyǵyn Qaıratsyz kózge elestetý múmkin emes. Bu­lar­dyń óneri qamshynyń órimindeı uıysyp, bite qaı­nasyp ketken ózinshe bir álem. Jáne ulty­myz­dyń rýhanı dúnıesiniń erekshe dúmdi dúnıeleriniń biri. Qaırat sahnadan tys jerde de ónerdi nası­hattaýdan, dáripteýden jalyqqan emes. Ol úshin ánshi men tyńdaýshy bir uǵym. Osy oraıda myna bir oqıǵa esten ketpeıdi. Birde on saýsaǵynan óner tamǵan Jánııanyń ákesi atalas týys bolyp keletin akademık Iаhııa Áýbákirov bastaǵan biraz adamdardy úıimde qonaq qyldym. Ol kisiniń zaıyby Márzııa apaıymyz qazaqtyń alǵashqy arab tiliniń mamanynyń biri ǵana emes, usta­zy­myz Ábilfaıyz Ydyrysovtyń úıindegi Zara tá­temiz sııaqty keremet ánshi de edi. Sol kisi úzilis­te Qaıratqa qolqa salyp án aıtqyzdy. Nege eke­nin qaı­dam, ol áldenege alańdap, ashylmaı-aq qoı­­ǵany. Bir kezde bul jumbaqty onyń ózi sheshti. – Osydan birer jyl búryn gastrolmen Venaǵa bardym, – dedi ol ánin kilt doǵaryp. – О́zderińiz bilesizder, ol áıgili Mosart pen Bethovenniń eli ǵoı. Konsertimizdi Qurmanǵazy orkestri bastady, sodan soń Bıbigúl apamyzdan keıin men shyqpaqpyn. Jetekshimiz “Ardaqty” aıtasyń degen. Ondaı iri sahnada ár mınýt túgili sekýnd sanaýly. Kezegim kelgende júgirip shyǵyp, qapelimde qattyraq bastap jibersem kerek, “Oı Arda-a- aq”, – dep shyrqap qoıa bergenimde eki mıkrofon birdeı janyp ketkeni. Abyroı bolǵanda ony birden ańǵaryp, mıkro­fonnan sál alshaqtap, amal joq, ánimdi jalǵas­tyra berdim. Boıymda: “Ne bolar eken?” – degen kúdik. Ánim aıaqtalysymen dý ete qalǵan shapa­laqtan keıin baryp esimdi jıdym. Tipti “arýaq, arýaq” degen qazaqsha uran da estilip qaldy. Jaryq jarq etkende baryp ańǵardym, aldyńǵy qatar kil qarakózder. Sóıtsem, Qazaqstannan artıster kelip án aıtady eken degendi estip, sol mańaıdaǵy elderdiń bar qazaǵy jınalyp, aldyńǵy eki-úsh qatardy kótere satyp alypty. Aıtaıyn dep otyrǵanym, zalda otyrǵan otyz myń halyqtyń asqan mádenıettiligi. Mıkro­fon­nyń sónip qalǵanyn kórgen olar tipti demderin ishine alyp, tym-tyrys bola qalǵan ǵoı. Bizde de ánshige osyndaı qurmet bolsa, shirkin, – dep Qaırat terezeniń aldynda ánmen isi joq, óz beti­men áńgi­me soǵyp otyrǵan eki áıelge qarady. De­genmen, zııaly otbasynyń adamdary emes pe, eke­ýi de atyp turyp, jik-jappar bolyp keshirim su­­rady. Ánshiniń daýysy sodan keıin baryp ashyldy. Birde Qaırekeńniń úıine kirip barsam, ol repetısııa ústinde eken. Bir ańǵarǵanym, ol mundaı daıarlyq kezinde ándi sahnadaǵydan da bólek aıryqsha alaquıyndatyp, aıanbaı aıtatyn sııaqty. Ony buzýǵa dátim barmaı, aýyz úıde sháı iship otyrǵan sheshesi Torsha apamnyń janyna baryp otyra kettim. Baıqaımyn, ulyn ol kisi de uıyp tyńdap otyr. – Aınalaıyn, – dedi bir kezde erekshe meıir­lenip, – meniń baýyrlaryma – naǵ­ashylaryna tartqan ǵoı! Al Qaırattyń ákesi Áýkenniń qara qobyzy Almatydaǵy óner murajaıynda tur. Soǵan qaraǵanda oǵan ónerdiń káýsar bulaǵy eki jaqtan birdeı kelip quıylǵan tárizdi. Áıtpese, osynshama daryn qonǵan daraboz bolar ma!? Sol joly aldymda jatqan otbasylyq albomyn qarap otyryp taǵy bir qyzyqqa tap boldym. Qaırattyń júzimniń máýesindeı bolyp, móldirep turǵan birinshi synyptaǵy sýreti. Onyń qyzyǵy sýrettiń syrtynda. “Ráshke Qaırattan eskertkásh”, – dep jazylypty onda. Jáne dál osyndaı qate jazylǵan. О́zine kórsetsem: “Ráshke osy sýretti áli bere almaı júrmin” dep tyq-tyq kúledi. Rásh – Qaırekeńniń birinshi synyptan onynshyǵa deıin birge oqyǵan jan-jary. Ekeýi Muhtar men Qorlan degen bir ul, bir qyz ósirip, nemere súıip otyr. Muhtary ózi sııaqty óner ıesi, tek ánshi emes, sýretshi. Ol salǵan Júsekeń men ákesiniń sýreti úıleriniń tórinde tur. Qaırekeń qazir Astanada. Qaırat sııaqty óner tarlanyn eshqashan nazarynan tys qaldyrmaı, únemi qamqor bolyp júretin Elbasyǵa raqmet! Onyń jańa elordadaǵy páteriniń kiltin de óz qo­lymen tapsyrǵanyn teledıdardan kórip bá­ri­miz rıza boldyq. Áli rýhanı dúnıesiniń tórt qu­­bylasy túgeldenbeı turǵan Astanaǵa Baı­bo­­sy­nov sııaqty bıik óner ıesiniń kelýi úlken olja. Bıyl qazaq ániniń kátepti qara nary Qaırat Áýkenuly Baıbosynov aldııar jas 60-qa keledi. Osydan on jyl buryn Memlekettik syılyqtyń laýreatynyń mereıjasy memlekettik dárejede toılana almady. Múmkin, sol kezdegi qystalań shaq, qıyn kezeńniń de áseri bolǵan shyǵar. Ol kezde týǵan jeri Jańaarqa jurty márttik jasap, at shaptyryp, aq boz úıler tigip, toıyn dúrildetip jasap bergeni este. – Men elime toı toılaý úshin kelgenim joq, esep berý úshin keldim, – dep balam degen eline el­­im dep bir emirenip, áýelete án salyp, óz toı­yn óner toıyna aınaldyryp edi-aý sonda, Qaırekeń. Qazir, shúkir, el bolyp es jıdyq. Daǵdarys degen dúleı de dalada qalyp barady. Endi bılik basyn­daǵylar “soqyr mylqaý, tanymas tiri jan­dynyń” kebin keltirmeıtin shyǵar dep úmit­tenemiz. О́ıtkeni Qaıratqa qurmet, búkil ónerge, rýhanııatqa, ǵasyrdan-ǵasyrǵa shyr­qalyp kele jatqan halyqtyń asyl qazynasy – asqaq ánine qurmet dep bilemiz. Sáýlebek JÁMKENULY, Qazaqstan Respýblıkasynyń mádenıet qaıratkeri. ASTANA.