Jalyn jyry ulttyq poezııanyń súbeli qazynasyna qosylyp, óleńge óz órnegimen kelgen ǵajaıyp aqyn Erkin Ibitanovtyń týǵanyna bıyl toqsan jyl. Semser sóz – sezimge sýarylyp, júrek súzgicinen ótkende ǵana shynaıy qundylyqqa aınalatynyn anyq bilgen ol «arzanǵa jolaǵym kelmeıdi, qymbat sózdiń pisip jetilýin kútý kerek» dep aǵynan jarylypty. Aqynnyń taý bulaǵyndaı tap-taza álemine úńilgen saıyn, kókiregiń ashylady...
Shattyqta muń keshpese, tilsizben tildespese, salqar dalany qushaǵyna syıǵyza almasa aqynǵa sert... Onyń syrlasy da, muńdasy da, jan dertiniń daýasy da, aıalaıtyn anasy da – óleń. Olaı bolmasa aqyndyqtyń rýhanı azabyn:
«Sanasyna san qıly sumdyq enip,
Jasandylyq tirilip, Shyndyq ólip.
Aqyn soǵan tózedi, kúızeledi,
Shattyǵynan qaıǵysy qundy bolyp»,
dep jyrlamas edi-aý. Dúnıeniń bar salmaǵyn júregińmen kóterýge beıil bolmasań, mı qabyǵyn kemirgen myńsan oıdyń merýertin súze almasań, bul azaptan boıyńdy aýlaq usta deıdi aqyn túısigi.
Baıa-shaıa tirshilikke bas aýyrtpaı, bar ómirin rýhanı álemge baǵyshtaǵan ol júrek qylyn shertetin názıra jyrdan nár aldy. Alystaǵy aýylda jatyp-aq úlken ádebıetke esik ashty. Týǵan jerindegi aýdandyq gazette eńbek ete júrip, óleńnen bir sát qol úzbedi. Jyr ózegin áldekimderdeı ǵaryshtan da, alystan da izdegen joq. Kózben kórgeni men kóńilge túıgenin ómirdiń ózindeı qarapaıym kúıde qaǵazǵa túsirdi. Biraq sol qarapaıymdylyqtyń astarynda bylaıǵy pendege baıqala bermeıtin ádemi ún men názik syr jatyr. Kesek sóıledi, kesteli jazdy, túıdek-túıdek teńeýleri marjandaı tógilip tústi. Tasbaýyr dúnıege aryz aıtyp, muń shaqpady. Kezi kelgende qaladaǵy Tumanbaı qurdasyna óleńmen syr aqtardy:
«Eı, Tumash!
Esińde me balalyq shaq..?
Tirshilikti tusaǵan taramys shaq.
Oı-qyrdy oırandaǵan soǵys oty,
Jatqan kez ózekti órtep, sanany ystap.
Túlki qursaq tynymsyz qyńsylaıdy,
Ketken kez dastarqannan nan alystap»,
dep adamzat tarıhyn qasiretpen aıǵyzdaǵan qıly kezeńniń kartınasyn bir shýmaqtyń óne boıyna syıǵyza saldy...
Tumanbaı Moldaǵalıev Erkinge erkeleı jazǵan hatynda: «О́ziń oılaǵandaı seniń aqyndyǵyńnyń kúsh-qýaty meniń aqyndyǵymnyń kúsh-qýatynan artyq bolmasa, kem emes. Eger ekpindep qııalyma erik bersem, teń de shyǵarmyz dep oılaımyn. Men seniń bar jazǵanyńdy unatam. Kózim shalǵanyn oqymaı qoıǵan emespin. Jyldar óter, sen jazǵan óleńderdiń mańdaıy ashylyp, biz alǵan syılyqtardy da alar. Almasa da taǵdyryńa ókpeleme...» dep syr shertedi.
Iá, Qadyr Myrzalıev, Tumanbaı Moldaǵalıev, Erkin Ibitanov – bir dáýirde ómir súrip, shyǵarmashylyq jolyn qatar bastaǵan aqyndar. Olar ýnıversıtette birge oqyp, ádebıetke qatar qadam basty. Bul úshtik qazaq poezııasynda óziniń erekshe qoltańbasymen tanyldy. Qadyr – oıshyldyǵymen, Tumanbaı – syrshyldyǵymen, Erkin shynshyldyǵymen oqyrmanǵa oı saldy. Olardyń arasyndaǵy dostyq pen rýhanı baılanystyń aıqyn kórinisindeı, Qadyr aqynnyń jazǵy demalysta dosy Erkinniń aýylyna qonaqqa baryp aýnap-qýnap qaıtqanyn, sol sapardyń qyzyǵy men shyjyǵyn ázilmen túıreı jazǵan óleńi oqyrmanǵa jaqsy tanys. Atalǵan týyndy ádebıet oqýlyǵyna da endi.
Jýyrda aqynnyń perzenti Erlan Erkinulymen tildestik. Sonda poezııada esimderi egiz atalatyn osy úshtik jaıynda áńgime órbidi. Áke murasynyń janashyry Erlan aǵa: «Ol úsheýi óleń ólkesinde enshisi bólinbegen qalamdastar edi. Qadir de, Tumanbaı da – Memlekettik syılyq aldy. Al meniń ákeme mundaı ataq buıyrmady. Esesine, el júreginiń júldesin ıelendi», degeni bar. Ras, elge barsań óleńdegi ózeni arnalas, qasıet qalyby tańbalas, Qarasaz ana qundaqtaǵan Muqaǵalı men Erkinniń jyry qatar oqylady.
«Men qoıshymyn, qoı syryn jastan uqtym,
Deı almaımyn ómirden bos qalyppyn.
Ákem satyp ápergen topylımen,
Shańyn súrtip júrgem joq asfalttiń...
...Bizdiń qazaq qoı dese bala jastan,
Ishken asyn tastaı sap aralasqan.
Estafeta taıaǵyn qoıshylyqtyń,
Bir urpaqtan bir urpaq ala qashqan...» Eraǵańnyń jıyrmaǵa jeter-jetpes shaǵynda ádebı ortany eleń etkizgen áıgili «Qoıshylar» poemasynyń shýmaqtary bul.
Ábish Kekilbaıuly aqynnyń ataýly dastanyn ádebıet alyptary qalaı qabyldaǵanyn «Han Táńiriniń eteginde nemese «Tıan-Shan eskızderi» atty jazbasynda: «Jurt buryn-sońdy estimegen sony dúnıe ekendigin ańǵardy. Dýyldatyp qol soqty... Meniń esimnen álginde ǵana aýyzdarymyzdy ańqıtyp, aldymyzǵa shyǵyp, óleń oqyǵan albyrt jigit ketpeı qoıdy. Erkin dese erkin eken. «Tıan-Shan eskızderin» jazǵan eskız emes, naǵyz som keskinder keskindeıtin shoń aqynnyń ózi kelip ketkendeı. Sóz qandaı! Ár teńeýi kisini eseńgiretkendeı. Sózinde jatqan mán qandaı? Qaraptan qarap bosqa máńgúrt bolyp júrgenińe qorynasyń. Paı-paı, netken paıym! Netken ýaıym! Netken qyryq qulta qyrshańqylyq! Qulaǵyńa jetken sóz ben kóz aldyńa kelgen eles, birine-biri shot salyp, tyrań asyryp jatqandary... Aıtqanynyń bári durys. «Qoıshylar» kóp uzamaı gazetke shyqty. Erkinniń aty gýildeı jóneldi. Nebári bes júz-alty júz joldan aspas lırıkalyq dastan azamattyq poezııamyzdyń taǵy da bir shoqtyqty týyndysyna aınalǵaly tur...», dep tebirene tolǵady. Ádebıet alyptarynyń aqynǵa bergen baıypty baǵasy qazaq jyr kerýenine Erkin Ibitanovtyń adasyp qosylmaǵanyn aıshyqtady.
Bar ǵumyryn týǵan ólke baýraıynda ótkerip, «Arman álemi», «Hantáńiri, qaıdasyń!», «Elshenbúırek», «Qasıetti de qasiretti ǵasyrym», «Úılený», «Eskertkish», «Oılar týraly oılar», «Qarasaz» óleń jınaqtaryn ómirge ákelgen shaıyr-júrek óz topyraǵynan jolyqtyrǵan tamshy sýyn ómir dalasynyń alabyna aqkóńilmen usynǵanyn, sol arqyly dańqy alysqa jaıylǵanyn ańdaımyz.
Muzbalaq aǵasyn saǵynǵanda «Hantáńiri, qaıdasyń!» dep keń dúnıeni dúbirge bólegen aqynnyń alyp keýdesi máńgilikke damyl tapqaly da talaı kóktem ótti. Elshenbúırekten esken salqyn samaldaı syrly shýmaqtar aýylǵa bara qalsań aldyńa aq qurtyn tosatyn ázız anań bolyp kóńil terbeıtinin qaıtersiń... О́tkenniń ónegesin tolǵaǵan dala perzentiniń úni qazaq balasynyń júregin jylytty, rýhyn qozdatty. Asaý ózendeı arqyraǵan shýmaqtardan dala saryny estildi. О́leń ólkesine erkelep engen Eraǵań ómir boıy aýylda turdy.
Ádebıette jıi aıtylyp qoıatyn «Talanttar aýylda týyp, Almatyda óledi» deıtuǵyn tirkesti tilge tıek etip «qalaǵa baryp ádebı ortaǵa qosylsańshy», deıtin qalamdastaryna: «Áı qoıyńdarshy táıiri, qalada ózderiń-aq óle berińder. Meniń kindigim aýylǵa baılanǵan. Dalamnan ajyraı almaımyn», dep qaǵytatyn qaǵilez aqyn ómirlik muratyn týǵan topyraǵynan izdep, arman-ańsaryn aıadaı aýylǵa tańdy. Týǵan ólkeniń tumsa tabıǵatyn óleń ǵyp órip, taýy men tasyn, nýy men sýyn, jaýyny men daýylyn jyr tilimen kestelegen ol taǵy birde:
«Tıan-Shannyń adyr-adyr alaby,
Tekshelene kózdi tartyp barady.
Ańǵarynan erte soqqan eskek jel,
Jas qaıyńnyń buıra shashyn tarady.
Kórdińiz be taý ózeni – albyrt-ty?
Tolqyndaryn tastan-tasqa qarǵytty.
Aqyr sharshap, kólge jetip damyldap,
Jeńil býmen tumshalana qalǵypty...»
dep tamyljyǵan taý kelbetin kenepke kóshirgen týyndygerdeı óleńmen sýret salady. О́zen syldyrymen tildesip, esken jelmen úndesedi. Baqyt ta, jarasym da, jylylyq ta aqyn úshin týǵan jer qushaǵyna jasyrynǵan. Qara óleńniń qaragerin kisinetip jyr alamanynda balań jasynan baptalǵan shaıyrdyń armany elimen egiz, halqymen qanattas. Ákeler jurtynyń oshaq jylýymen birge. Aqyn tabıǵaty, týǵan ólke tabıǵatynan bólshektenbeıtin birtutas álem.
О́mir órnegin sholyp ótsek, taýly ólkege atbasyn burǵan aqyndar Eraǵańa soqpaı ketpegen. Aqynnyń jary Altynkúl apaı: «Erkindi Almatyǵa kel dep shaqyrǵandar kóp boldy. Biraq ol el-jurtyn qıyp kete almady. «Qasqa bulaq qasyńnan nege kettim, Ne degen jel aıdaǵan kóbelekpin. Erkindik, erkelikti mise tutpaı, Tasqa ákep ózimdi-ózim shegeleppin», dep uly Muqaǵalıdyń ókinip jazǵany bar ǵoı. Kim biledi, eger qalaǵa kóshse ókingenniń kókesi Erkinde bolar ma edi dep te oılaımyn. Ol aýdandyq gazette eńbek ete júrip, ult rýhanııatyna az úles qosqan joq. Artynan ergen shákirt inileri sonyń dáleli. Narynqol aýdany – Almatyǵa sonshalyq qashyq emes. Ospanhan, Toqash, Ábish, Qadyr, Tumanbaı, Áset Beıseýov sekildi qanattas-qalamdastary Erkindi izdep kelip tórimizden tabylatyn. Al eńbek demalysynda Erkin almatylyqtardyń qataryna qosylatyn», dep eske alady.
Almaty men Aspantaý arasyna ádebı kópir ornatqan asqar talant óleń aldyndaǵy adaldyǵynan bir sát aınymady. Jóndi-jónsiz aqyl aıtý, orynsyz dilmarsý onyń qalamyna jat. Shaıyrǵa tán shalqar shabyt, kóńil kórigin qyzdyrar otty oılar janyńa shoq túsirmeı kórsin.
Áıteýir, asqaq arman aldaǵan joq. Muqaǵalı aǵasyna: «Saǵan Qarasazdyń aty berilse berile jatar, al maǵan aýdannyń aty da jetedi!» dep ázildepti asqar talant. Búginde Qarasaz aýylyndaǵy Mádenıet úıi onyń esimimen atalady. Týǵan ólke tórinde keýdemúsini boı kóterdi. Mereıli jyldyń aıasynda «Erkin oqýlary» syndy rýhanı bastamalar qolǵa alynsa, ózi týǵan aýdan ortalyǵynan bir shaǵynaýdannyń aty berilse degen el tilegi bar. Aqyn úshin eń aýyr jaza – jyrynyń joqtaýsyz qalýy. Al Erkin Ibitanov – bul turǵydan baqytty adam. О́zi óleńge, óleńi ómirge aınalǵan aspankóńil aqynnyń el júregindegi ekinshi ǵumyry endi bastalmaq.
ALMATY