Klımattyń ózgerýi, jer silkinisi men ylǵaldylyq – ǵasyrlar boıy saqtalǵan tarıhı eskertkishter úshin búgingi tańda basty syn-qaterlerdiń biri sanalady. Ásirese, aǵash nemese balshyq negizinde turǵyzylǵan kóne qurylymdar tabıǵı qubylystarǵa asa sezimtal keledi. Osyny eskergen Japonııa syndy elder mádenı murany saqtaýdyń jańa tásilderine kóshe bastady.
Máselen, Fýkýı prefektýrasyndaǵy Eıheıdzı býdda ǵıbadathanasy búginde zamanaýı 3D-lazerlik skanerleý arqyly tolyqtaı sıfrlyq formatqa kóshirilip jatyr. Bul joba «sandyq egiz» dep atalady – ıaǵnı ǵımarattyń ishki-syrtqy qurylymyn dál qaıtalaıtyn vırtýaldy nusqasy jasalady. Mundaı aqparat bolashaqta eskertkishti qaıta qalpyna keltirý nemese zertteý úshin mańyzdy bolmaq. Jobany iske asyryp jatqan T&I 3D jáne Shimizu Corporation kompanııalary bul tásil tek sáýlet turǵysynan ǵana emes, mádenı jáne rýhanı muraǵa degen qamqorlyqtyń da kórinisi ekenin atap ótedi.
Japonııada mundaı bastamalarmen qatar, dástúrli tásilder de umyt qalǵan joq. Kanadzava qalasyndaǵy tarıhı qamal qabyrǵalaryn jer silkinisinen keıin qaıta qalpyna keltirý úshin sheberler ejelgi Arakabe ádisin paıdalanady. Ol – kúrish sabaǵy men topyraqtan jasalatyn tabıǵı sylaq. Zamanaýı tehnologııa men ulttyq sheberliktiń úılesimi osylaısha mádenı murany saqtaýdyń tıimdi quralyna aınalyp keledi.
Mundaı jobalar biz úshin paıdaly bolar edi. Sońǵy jyldary elimizde de mádenı mura nysandarynyń tabıǵı tozýyna qatysty birqatar jaǵdaılar tirkelgen. Máselen, Túrkistan oblysyndaǵy Qarataýdyń sileminde ornalasqan «Aqbıkesh» munarasynyń bir sheti jýyrda opyrylyp tústi. Bul munara – ortaǵasyrlyq tarıhymyzdyń bir belgisi retinde el jadynda saqtalyp keledi. Jergilikti jerlerde keıbir kesenelerdiń de kútimsiz kúıde qalyp jatqany baıqalady. Saıramdaǵy «Bozdaq» batyr kesenesiniń ahýaly, qala berdi keıingi zamanda salynǵan Jezqazǵandaǵy «Steplag» eskertkish kesheniniń qazirgi jaı-kúıi – osyǵan mysal.
Árıne, bizde restavrasııa jasalmaıdy deýge bolmaıdy. Alaıda keı jaǵdaıda bul jumys eski úıdi jóndeýmen teń deńgeıde júrgizilip jatady. Tarıhı nysannyń bastapqy qurylymyn saqtaýdyń ornyna, onyń ústinen qazirgi kirpishpen qalanyp, syrty tegistelip sylaqtalyp ketedi. Mundaı tásil – shyn mánindegi qaıta qalpyna keltirý emes, tek kózboıaýshylyqqa aınalýy múmkin. Mysaly, kóne kirpishtiń ózindik quramy men pishini bar, ony sol dáýirdiń tehnologııasymen jasap, soǵan saı qalpyna keltirgen jón. Mundaı ádisterdi jańǵyrtý úshin bizge de Japonııadaǵydaı 3D-skanerleý jáne sandyq modeldeý tehnologııalaryn qoldaný artyqtyq etpeıdi. Tarıhı murany dál saqtap, keleshek urpaqqa tupnusqa beınesinde jetkizý úshin osyndaı ǵylymı tásilderge nazar aýdarý mańyzdy.
Japon úlgisi tarıhı eskertkishterdi saqtaý isinde jańa tásil men júıeli ustanym qajet ekenin aıqyn kórsetedi. Sandyq modelder jasaý, 3D skanerleý arqyly qujattandyrý, tarıhı oryndardyń jaı-kúıin júıeli baqylaý – aldaǵy ýaqytta elimizdiń de kún tártibine enetin taqyryp bolary anyq.