Elimizde eselep kóbeıgen kıik sanyn retteý jumysy shilde aıynan bastaldy. Qazirgi málimetke qaraǵanda, jeltoqsan aıyna deıin Betpaqdala popýlıasııasynan 290 myń, Oral popýlıasııasynan 460 myń bas kıik aýlanbaq.
Jalpy, kıik etin taǵamǵa paıdalaný «Standarttaý týraly», «Tamaq qaýipsizdigi týraly» zańdarǵa, «Et jáne et ónimderiniń qaýipsizdigi týraly» EAEO 034/2013 tehnıkalyq reglamentine sáıkes keledi. Kıiktiń balǵyn etiniń standarty sonaý Qazaq KSR-i kezeńinen kele jatsa, 2023 jyly Qostanaı oblysyndaǵy et kombınaty kıik etin qalbyrǵa salyp buqtyrýdyń óndiristik tájirıbesin jasaǵan eken. Jaqynda Jáńgir han atyndaǵy Batys Qazaqstan agrarlyq-tehnıkalyq ýnıversıtetiniń jas ǵalymdary kıik etinen shujyq jasaýdyń tehnologııasyn oılap tapty.
Jaǵymdy jańalyqty ýnıversıtettiń ǵylym jónindegi prorektory Áljan Shámshidinnen estidik. Sodan soń Jáńgir han atyndaǵy BQATÝ-dyń dosenti, tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty, «Taǵam qaýipsizdigi» ǵylymı-zertteý zerthanasynyń jetekshisi Aıan Orazovtyń shaǵyn zerthanasyna jolymyz tústi.
Kıik etiniń azyqtyq qundylyǵy burynnan belgili. Degenmen óndiristik jaǵdaıda óńdeý úshin bul úrdis ábden zerttelip, saraptamadan ótýge tıis. Jalpy, veterınarlyq-sanıtarlyq saraptama qorytyndysy boıynsha kıik eti kúndelikti azyq esebinde tutynýǵa jaramdy ekeni dáleldengen.
– Kıik eti sanıtarlyq-gıgıenalyq talaptarǵa saı, onyń quramynda patogendi mıkroaǵzalar joq, densaýlyqqa zalalyn tıgizbeıdi. Qosymsha zertteýler kıik etin saqtaý, óńdeý kezinde onyń jaqsy saqtalatynyn rastady, ıaǵnı tamaq ónerkásibine paıdalanýǵa bolady. Quramyn naqty taldasaq, 100 gramm ónimde 21,2 gramm aqýyz, 13,7 gramm maı bar, kalorııalyq qundylyǵy – 208 kkal. Zertteýler kórsetkendeı, kıik etiniń organoleptıkalyq, qundy taǵamdyq qasıeti joǵary, – deıdi Aıan Orazov.
Ýnıversıtet ǵalymdary bıyl kıik etinen shujyq jasaý isine kirisken. Ol úshin ýnıversıtet janyndaǵy arnaıy pıtomnıkte baǵylyp jatqan birneshe kıikti soıyp, etin veterınarlyq tekserýden ótkizgen. Osy iske tikeleı aralasyp júrgen taǵy bir ǵalym, ýnıversıtet oqytýshysy, magıstr Aıdana Bekbosynova kıik etiniń quramynda dárýmender men mıneraldar jetkilikti, ettiń dámi men ıisi jaǵymdy ekenin, aqýyzynyń kóp, maıy az bolǵandyqtan naǵyz dıetalyq ónim retinde tutynýǵa bolatynyn aıtady. Qysqasy, kıik etin elimizdiń tamaq ónerkásibinde paıdalanýǵa ábden bolady deıdi mamandar.
Búginde oraldyq ǵalymdar kıik etinen shujyqtyń eki túrin – servelat jáne krakov sortyn jasap shyqqan. Kıik eti negizinen maısyz, qarakesek bolǵandyqtan, shujyqqa 30% kóleminde qaz ben úırek etin qosýǵa týra kelgen. Bir aıta keterligi, bul qustar da ýnıversıtettiń ózinde, qosalqy sharýashylyqta ósirilip jatyr. Túrli tájirıbeden keıin paıda bolǵan qos shujyqtyń dámin biz de tatyp kórdik, kádimgi shujyq sehynan shyqqan ónimnen aıyrý qıyn.
– Kıik jabaıy janýar bolǵandyqtan, onyń etin mıkrobıologııalyq saraptamadan ótkizip, ábden tekseremiz. О́nim quramynda radıonýklıd, aýyr metaldar bar-joǵyn anyqtaımyz. Qaýipsiz ekendigine ábden kózimiz jetken soń ǵana taǵam retinde qoldanýǵa kirisemiz, – deıdi Aıan Jarylqasynuly.
Qazir BQATÝ ǵalymdary ózderi shyǵarǵan ónimniń qujattaryn rettep, tıisti memlekettik mekemelerge usynyp, ǵylymı jańalyq retinde patent alýǵa ázirlenip jatyr. Ǵalymdardyń kıik etin taǵamǵa paıdalaný baǵytynda jergilikti zerthanada júrgizgen barlyq tájirıbe nátıjeleri halyqaralyq ǵylymı basylymdarda jaryq kórmek.
Kóz aldymyzda birneshe shujyqty jasap kórsetken A.Bekbosynova kıik etinen tartylǵan ettiń sóli kóp bolatynyn, shujyqqa tek qana tabıǵı qospalar paıdalanylǵanyn, ishekke salynǵan qospa 70 gradýstyq arnaıy peshte 2-3 saǵat qaqtalatynyn aıtty. Mundaı jolmen daıyndalǵan shujyq tońazytqyshta eki aptadaı ǵana saqtaýǵa jaramdy eken. «Hımııalyq qospasy joq, taza tabıǵı ónim osyndaı bolady», deıdi Aıdana.
Tıisti qujattary alynyp jatsa, ekologııalyq taza ári arzan kıik etin óndiristik kólemde óńdep, dúken sóresine jetkizýdiń alǵyshartyn jasaǵan ǵalymdardyń eńbegi baǵalanýǵa laıyq.
BQO orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasynyń basshysy Nurlan Rahymjanovtyń aıtýynsha, bıyl kóktemde oblysta 2,3 mıllıon kıik esepke alynǵan. Bul – kıiktiń tóldeý maýsymyna deıingi sany. Janýar jyl saıyn 30-40%-ǵa kóbeıetinin eskersek, búginde Aqjaıyq óńirindegi kıik sany 4 mln basqa jetip qalǵan bolýy múmkin.
Batys Qazaqstan oblysy