Árbir azamat qoǵamda teń múmkindikterge ıe bolýy qajet. Al ol úshin aldymen áleýmettik-quqyqtyq quzyretimizdi túsinip alýymyz kerek. Prezıdenttiń saılaýaldy baǵdarlamasynyń negizgi uǵymy da, basty qaǵıdaty da osy - ádilet. 2022 jylǵy konstıtýsııalyq reformanyń maqsaty – barynsha ádilet qaǵıdasyna jol ashý.
Quqyqtarymyzǵa súıenip, bir-birimizben teńbiz degenimizben, onyń naqty kórinisi Konstıtýsııada bekitiledi. Atyraýda ótken Ulttyq quryltaıda Memleket basshysy «ádildik» degen uǵym elimizdiń ıdeologııalyq tuǵyrnamasynyń basty taqyryby, al «Ádiletti Qazaqstan» memleket baǵdarynyń basty ıdeologemasy ekenin taǵy bir aıqyndap berdi. Bul másele bıylǵy Býrabaıdaǵy Ulttyq quryltaıda da keńinen ashyla tústi. Árıne, reformalardy júzege asyrý úshin kóp ýaqyt pen erik-jiger kerek. Degenmen reformanyń naqty jetistikterin qazir kórip te júrmiz. Naqtylaı tússek, Prezıdenttiń quzyretine kiretin máseleler naqtylandy. Parlamenttiń róli de artyp keledi. Aralas saılaý júıesi engizilip, azamattardyń saılaný quqyǵy jetildirildi. Aýyl, aýdan, qala ákimderin saılaý engizildi. Oblys ákimderin tańdaý balamalyq jolmen júzege asady. Jerge jáne onyń qoınaýyndaǵy baılyqqa halyqtyq menshik rásimdeldi. Halyqtyń eldik múddege qatysty sheshimder qabyldaýǵa atsalysý múmkindigi artty. «Qazaqstan halqyna» qory arqyly zańsyz ıelengen aktıvter eldiń múddesine jumsalyp keledi. Kodekster men zańdar jańalanyp, ózgerister men tolyqtyrýlar engizilip jatyr. Prezıdent Jarlyǵyna saı artyq zańnamalyq rásimdeý barynsha ońtaılandyrylyp keledi. Sebebi kóbine azamattar zańdy buzaıyn degennen emes, tıisti normatıvtik qujattardyń túsiniksiz bolýynan qatelesedi. Qujattardaǵy naqty ruqsat nemese tyıym salý naqty kórsetilmegen soń, adamdar qalaı áreket etýdi bilmeı shatasady.
Kúndelikti kezdesetin áleýmettik saıasat pen ómir talqysyn birimiz ádiletti, ekinshimiz ádiletsiz dep eki túrli qabyldaımyz. Ádilettiń anyqtamalary ár zamanda árqıly talqylanǵanymen, adamdardyń óz suranystaryna degen múmkindikterdiń teń bolýyn talap etýi ádildiktiń negizgi dińgegi dep alsaq, bolady. Áleýmettik ádildiktiń basty kórinisi – qoǵam músheleriniń laıyqty ómir súrý quqyǵynyń moıyndalýy. Áleýmettik qoldaýdy keıbireýler qajet etpeýi múmkin, alaıda mundaı múmkindikter júıesi qamtamasyz etilýi kerek. Al naryqtyq qatynastar kezinde menshiktiń áralýandylyǵy ádilet qaǵıdattaryna degen kózqarasty kúrdelendire túsedi. Degenmen ádildiktiń «ádil» bolýyna tek materıaldyq ál-aýqatpen emes, adamı qasıettermen birge qaraǵanda barynsha jaqyndaı túsemiz.
Negizi áleýmettik ádiletke degen senim ózimiz ómir súrip jatqan memlekettiń áleýmettik júıesiniń pármenimen ólshense kerek. Jalpy bıýdjetimizdiń áleýmettik sıpatta bolýy – durys baǵyt. Biraq adamdardyń barlyq talabyn memleket óz moınyna alýy elimizdiń ekonomıkalyq quzyretine keri áser etetini anyq. Erteńgi kúni óz mindetin memleketke artyp qoıý arqyly óz ómiriniń bar kemshilikterin memleketten kórip otyra beretinder arta beredi. Máselen, masyldyq, jalqaýlyq, dýalızm sekildi kózqarastardyń qoǵamǵa sińisip ketpeýine eshkim kepildik bere almaıdy. Al onyń nátıjesi elektoraldyq avtorıtarızmdi kúsheıte túsedi. Shamadan tys kómek áleýmettik ádildik qaǵıdasyna áser etpeı qoımaıdy. Shekten tys kómek bir jaǵynan jaza degen de túsinik bar. Osy oraıda jomarttyq pen qaıyrymdylyq arasyndaǵy balansty durys ustaı bilý mańyzdy. Iаǵnı ádildikti áleýmettik-ekonomıkalyq, saıası-quqyqtyq, ıdeologııalyq talaptarǵa sáıkestigimen baǵalaý shyndyqqa jaqyndaı túsedi.
Ádildik máselesi – quqyqtan basqa etıka ǵylymymen tyǵyz baılanysty qubylys. Biz moralge sáıkes kelmeıtin, biraq zańdy is-árekettermen jıi kezdesemiz. Kerisinshe, zańmen úılespese de adamgershilikpen sheshilýge tıis máselelermen de betpe-bet kelip jatamyz. Keıbir jaǵdaıda zań resmı túrde «qurǵaq» bolyp kelse, al moral árqashan naqty rýhanı bolyp keledi. Keıbir zańmen sheshilgen áreketter qoǵamda túsinbestik týdyryp jatady. Mysaly, kúmándi jolmen tapqan qarjymen qoǵamdaǵy óz múmkindikterin arttyrýy. Olardyń sol múmkindikteri arqyly sheteldiń eń myqty oqý oryndarynda bilim alǵan nemese jumys jasaǵan mamandar men elimizde oqyǵan aýyl balasynyń qyzmettik ósýinde aıyrmashylyq týyndaıdy. Biraq sol múmkindikterdi paıdalanýda eshkimge zańmen shek qoıylmaıdy.
Adamdardyń kóbine renish pen ókpeshildikke daıyn turýy tabıǵat zańdylyǵy bolar. Biz áleýmettik realızmnen góri áleýmettik optımızmge basymdyq beremiz. Keńestik júıeden súıekke sińgen osy bir daǵdy qanaǵattan góri renishke syltaý tabýǵa yńǵaıly. Búgingi bizdiń problemamyzdyń biri áleýmettik ádildikti ornatýda memlekettiń rólin naqty túsine almaı júrgendigimiz bolar. Tabys turǵysyndaǵy teńsizdik – barlyq qoǵamnyń eń osal tusy. Bireýdiń joǵary tabys tabýyna ekinshilerdiń tómen eńbekaqy alýy – ádiletsizdik. Bul qubylysty adamdardyń qabyldaýy qıyn ári ózara kelispeýshilikti kúsheıtedi. Al ıgilikke qoljetimdiliktiń ádiletsiz rettelýine qarsy adamdar kóbeıe bergen saıyn bılik daǵdarysy artady. Biri ekinshisin «jalańaıaq» dese, endi birin «alaıaqtar» deıdi. Osylaısha, naryq kezinde soslovıelik emes, áleýmettik teńsizdik ornaıdy.
Naryqtyq qatynas bazıs retinde memleket pen quqyqqa áser etedi. Alaıda memleket naryqty retteýge aralaspaı tura almaıdy. Eger memleket demokratııaǵa qarsy ıdeıalardy basshylyqqa alyp, belgili bir toptar men olıgarhııanyń múddesin qorǵasa, onda olar qoǵamnyń damýyn tejeıdi. Qazir Memleket basshysynyń usynysymen kóptegen «qaltaly» azamattar elimizdegi jobalarǵa belsendi atsalysa bastady. Áleýmettik ádilettiń túpki maqsaty – qoǵamda durys áleýmettik tártipti qalyptastyrý. Áleýmettik ádiletti zertteýshi Tomas Massaron: «ádil áleýmettik tártip degenimiz – barlyq adamdy shekten tys aýyrtpalyq pen shyǵynnan ada laıyqty ómir súrýdiń ádil ári teń múmkindikterimen qamtamasyz etetin tártip», dep jazady. Tutynýshy qoǵam men muqtaj jandardy eleýsiz qaldyratyn júgensiz kapıtalızmge urynyp qalmaǵanymyz da jón. Sol úshin de qazir adamdar arasyndaǵy ıgilikterdiń bólinýin nazarda ustap, áleýmettik jiktelýdiń alshaqtalýyn azaıtýǵa tyrysýymyz kerek. Muqtaj adamdarǵa kómek kórsetilýi, árıne, kerek, alaıda olardyń sol kómekke táýeldi bolyp qalýynan saqtanýymyz kerek. Bizge kapıtalızm morali men ekonomıkalyq ádildik problemasyn túsiný qıyn. Áleýmettik ádildik teńdik tujyrymymen baılanysty. Bul prınsıp boıynsha adamdardy teń baǵalamaıtyn belgili kez kelgen áreketter nemese tájirıbeler – ádiletsiz. Teńdik uǵymy ıgilikter kólemi men oǵan qoljetimdiliktiń bárine birdeı bolýyn talap etedi, ıaǵnı adam ıgilikke bárimen birdeı múmkindikte bolýǵa tıis.
Ekinshi jaǵynan bunyń arty belgili bir artyqshylyqtary bar adamdardyń erkindigin shekteýge májbúr etedi, teńgermeshilikke urynamyz. Erkindikti qundylyq retinde saqtamasaq, ádildikke qaıshy kelemiz. Sondyqtan erkin adam retinde jekelegen adamdar ózin-ózi damytý, órkendeý máselelerinde óz bıligi ózinde bolýy kerek. Bastapqy ıgiliktiń biri – adam quqyqtarynyń teń qorǵalýy. Ol Ata zańymyzda bekitilgen. Sonymen qatar oǵan teń mándes moraldyq qundylyqtar da bar. Ádildik, adaldyq, ál-aýqat, beıbit ómir, shynaıylyq, qaıyrymdylyq sııaqty qundylyqtar bárimizge mańyzdy. Olaı bolsa, ádildikti keıbir basqa moraldyq normalardan ajyrata bilýge tıispiz. Mysaly, qaıyrymdylyq pen ádildik – birdeı nárse emes. Ádildik kóbine zańdy quqyǵyna saı keletin ıgilikterge adamdardyń qoljetimdiligi arqyly anyqtalady. Qaıyrymdylyq ádildik talaptarynan joǵary turady. Al bizde kóbine qoǵammen sanasa bermeıdi, endi birde shekten tys qamqor bolady. Bul ekeýi de sátsizdikke aparýy múmkin. Máselen, raqymshylyqty ártúrli qabyldaǵandar jetkilikti. Raqymshylyq salystyrmaly túrde joǵary qundylyq bolyp sanalady. Ǵalymdar zertteýinde raqymshylyq qylmyskerge óziniń qoǵamǵa jat adam ekenin uǵynýdan týǵan qorqynysh seziminen aıyǵýǵa múmkindik beredi eken. Qoǵamnyń dástúrli moraldyq sezimderine qatysy bar qylmystarǵa raqymshylyq jasaý, qazirgi kezdegi memleketimizdiń bet-beınesine oń áserin tıgizeri anyq. Budan shyǵatyny, zańdardyń ólshemi moraldyq-fızıkalyq turǵydan úıleskende, zańdy moıyndaýshylyq pen oryndaýshylyq deńgeıimiz de artady.
Endeshe, áleýmettik-quqyqtyq quzyretti tek moraldyq turǵydan talap etpeı, zańmen retteletin qarym-qatynastaǵy ornymyzdan izdegenimiz jón. Osylaısha, zańǵa moıynsunyp, «zań men tártip» qaǵıdasyn ózimiz qalyptastyramyz.
Naýryzbaı BAIQADAMOV,
Senat depýtaty