Jahandy qyzyqtyrǵan jasandy ıntellekt qazir barlyq salada qarqyn alyp keledi. Memleket basshysy bıylǵy Joldaýynda bul baǵyttyń bilim berý júıesinde de basymdyqqa ıe bolýy qajettigin atap ótti. «Jasandy ıntellektimen jumys isteý quzyretin qalyptastyrý áldeqaıda erte jastan, ıaǵnı mektep qabyrǵasynan qolǵa alynýǵa tıis. Osyǵan oraı birqatar bastamany júzege asyrǵan jón. Eń aldymen, mektep oqýshylaryna arnalǵan jasandy ıntellekt negizderi týraly baǵdarlama jáne oqý materıaldaryn ázirleý qajet. Ustazdardyń jasandy ıntellekt tehnologııasyn meńgerý daǵdysyn da qalyptastyrý kerek bolady. Qashyqtan oqytý tásili jáne jasandy ıntellekt tehnologııasy negizinde «Qazaq Digital Mektebi» atty shaǵyn jınaqty mektep úlgisin ázirleýimiz qajet. Mundaı platforma aýyldaǵy oqýshylardy sapaly oqý tásilderimen qamtamasyz etýge múmkindik beredi», dedi Prezıdent. Osyǵan oraı biz bilim salasyna JI-di engizý, muǵalimderdiń biliktiligin arttyrý, maman daıarlaý jáne qaýipsizdik máseleleri jóninde sala mamandaryn áńgimege tartqan edik. Oqý-aǵartý mınıstrligi Orta bilim komıtetiniń tóraǵasy Qanybek Jumashev, Y.Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasynyń dırektory Názıpa Aıýbaeva, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti Jasandy ıntellekt kafedrasynyń meńgerýshisi Bıbigúl Razahova, Jasandy ıntellektini damytý qaýymdastyǵy tóraǵasynyń orynbasary Anar Tóleýbaeva ózekti taqyryp jónindegi oılaryn ortaǵa saldy.
– Jasandy ıntellekt bilim salasyna ne ózgeris ákeledi?
Qanybek JUMAShEV:
– Búginde barlyq salaǵa jasandy ıntellekt enip jatyr. Qazirdiń ózinde bizdiń pedagogter ony oqý úderisine qoldanyp otyr. Máselen, osy jyldyń alǵashqy alty aıynda 160 myń muǵalim arnaıy daıyndyqtan ótti. Búgingi ýaqytta barlyq muǵalimge arnalǵan aqysyz onlaın kýrsty uıymdastyra bastadyq. Biraq atap óterimiz, jasandy ıntellekt ustaz ornyn baspaıdy. Erteńgi kúni balalardy synypqa kirgizip, tek jasandy ıntellekt sabaq beredi degen úrdis bolmaıdy. Ondaı jaıt múlde qarastyrylmaǵan. Jasandy ıntellekt tek muǵalimge kómekshi qural retinde tıimdi bolady, al negizgi bilim berý barysynyń jaýapkershiligi pedagogtiń ózinde qala beredi.
Bıbigúl RAZAHOVA:
– Jasandy ıntellekt bilim júıesine qurylymdyq ózgeris ákeledi. Bul jańalyqtar bilim berý mazmunynan bastap, oqytý ádisteri men bilimdi baǵalaýǵa deıingi barlyq komponentke áser etedi. Atap aıtatyn bolsaq, JI oqytýshylarǵa jeke bilim berý traektorııalaryn anyqtaýda, árbir oqýshynyń qabileti men qyzyǵýshylyǵyna qaraı beıimdelgen oqytý jolyn qalyptastyrýǵa jol ashady.
Beıimdelgen oqytý júıeleri men dıagnostıkalyq platformalar arqyly iske asady. Oqý baǵdarlamalaryn, test tapsyrmalaryn, esepter men jaýap úlgilerin avtomatty túrde qurastyra alady. Bul ýaqyt únemdeýge jáne oqytý sapasyn arttyrýǵa yqpal etedi. Sondaı-aq oqýshylardyń bilim deńgeıin naqty jáne ádil baǵalaýdy júzege asyrady. Sonymen qatar jasandy ıntellekt kómegimen oqýshynyń qaı tusta qınalǵanyn naqty anyqtap, pysyqtaýǵa bolady. Kórý, estý nemese sóıleý qabileti shekteýli oqýshylarǵa arnaıy quraldar men aýdıo-vızýaldy kómekshi júıelerdi jasandy ıntellektimen ázirleýge múmkindik bar. JI muǵalimderge ǵana emes, sonymen birge bilim alýshylardyń da jeke oqý kómekshisi bola alady.
Anar TО́LEÝBAEVA:
– Jasandy ıntellekt bilim salasyna biraz ózgeris ákeletini anyq. Biraq áýeli JI-di durys ári jaýapty paıdalaný týraly oılanýymyz kerek. О́ıtkeni bul damý ǵana emes, sonymen qatar oqýshy men muǵalimniń qaýipsizdigin, búkil oqý úderisiniń ádildigin qamtamasyz etý mindeti.
JI-diń basty artyqshylyǵy – oqytýdy daralandyrý múmkindigi. Sondaı-aq muǵalimderdiń eń kóp shaǵymdanatyn máselesi – qaǵazbastylyq. Qazirgi ýaqytta JI-diń kómegimen qujattardy rásimdeý, sabaq josparlaryn júıeleý, tipti ata-analarmen baılanys ornatý jumystary jeńildeıdi. Muǵalimniń negizgi mindeti – balaǵa bilim berý isine kóbirek kóńil bólýine jol ashady.
Alaıda jasandy ıntellektini shekten tys qoldanýdyń da qaýpi bar. Ol oqýshynyń oılaý qabiletin álsiretip, daıyn jaýapqa úıretip qoıýy múmkin. Sondyqtan JI-di tolyqqandy qural retinde qarastyrýǵa bolmaıdy. Ol – kómekshi, baǵyttaýshy. Osy jerde ulttyq deńgeıde naqty reglamentter, zańnamalyq baza men etıkalyq normalar qajet. Áıtpese tehnologııanyń paıdasymen birge qaýip-qateri de qatar júredi.
Názıpa AIýBAEVA:
– Memleket basshysy bıylǵy Joldaýynda bilim berý júıesine jasandy ıntellekt ıgilikterin engizý mindetin júktedi. El ekonomıkasyn damytýdyń basty tetikteriniń biri – ǵylym men bilim salasyna jasandy ıntellekt sheshimderin engizý. Orta bilim berý júıesinde jasandy ıntellektini qoldaný mańyzdy jańashyldyq ákeledi. Birinshiden, ár oqýshynyń deńgeıi, qabilet-qarymy men qyzyǵýshylyǵyna qaraı derbes tapsyrmalar daıyndaýǵa JI taptyrmas qural. Sonymen qatar JI ustazdardyń ýaqytyn únemdeıdi. Jasandy zerde arqyly muǵalimniń kúndelikti jumysy edáýir jeńildeıdi. Sabaq daıyndaý, keri baılanys tapsyrmalaryn tekserý, mátin qurastyrý, statıstıka shyǵarý, oqýshylardyń úlgerimin taldaý sekildi kúndelikti mindetterin JI kómegimen avtomatty túrde oryndaıdy. Nátıjesinde, muǵalim oqýshylarmen shyǵarmashylyq jumysqa kóbirek ýaqyt bóledi.
Jasandy ıntellektiniń taǵy bir artyqshylyǵy – qashyqtan bilim alýdaǵy teń múmkindik. Aýyl mektepterindegi oqýshylar da zamanaýı quraldardy paıdalana alady. Bul – sapaly bilimge qoljetimdilikti arttyratyn qadam.
Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
– Ustazdardyń jasandy ıntellektini meńgerý daǵdysyn qalyptastyrý, ony sabaqqa kiriktirý qaı deńgeıde?
Qanybek JUMAShEV:
– Jańa oqý jylynyń basynda 400 myńǵa jýyq pedagog orta bilim berý júıesinde jasandy ıntellekt boıynsha daıyndyqtan ótedi. Biz jasandy ıntellektini sabaqqa engizgeli otyrmyz. Birinshiden, bastaýysh synyptarda «Sıfrlyq saýattylyq» degen pán bar. Al 5-synyptan bastap «Informatıka» páni oqytylady. Endi osy eki pánge jasandy ıntellektige qatysty baǵdarlamalar engiziledi. Osy arqyly oqýshylar negizgi túsinikterdi meńgeredi. Sonymen qatar árbir muǵalim óz páninde jasandy ıntellektini qoldana bastaıdy. Bul jobanyń tıimdiligin arttyrý úshin ári qajet bolǵan jaǵdaıda túzetýler engizip otyrý maqsatynda qanatqaqty joba júrgizýdi qolǵa aldyq. Oǵan Astana qalasynyń mektepteri, 217 «Keleshek mektebi» tartylady. Jalpy, 380 myńnan astam oqýshy jáne 22 myńnan astam muǵalim qatysady. Osylaısha, birinshi jartyjyldyqta, qańtar aıyna deıin, belgilengen mektepterde jasandy ıntellektini engizý bastalyp ketedi. Keıin qosymsha eksperımenttiń aralyq nátıjelerin eskere otyryp, qańtar-aqpan aılarynda qamtylatyn oqýshylar men mektepterdiń sanyn birtindep arttyrýdy josparlap otyrmyz. Qazirgi balalardyń tehnıkaǵa beıimdiligi joǵary. Olar týǵannan áleýmettik jelini de, telefondy da, tehnıkanyń tilin de tez meńgeredi. Sondyqtan buny qabyldap áketetini sózsiz. Degenmen bizde memlekettik bilim standarty bar. Sondyqtan oqý barysyna kez kelgen jańa quraldy engizý ońaı emes, ol úshin jan-jaqty tekserý qajet. Aldymen synaq kezeńin aıaqtap, sodan keıin ǵana engizemiz. Eger qajetti aqparatty balalarǵa yńǵaıly ádispen jetkizetin bolsaq, bilim sapasyn arttyrýǵa yqpal etedi.
Názıpa AIýBAEVA:
– Y.Altynsarın atyndaǵy ulttyq bilim akademııasy JI qoldaný boıynsha etıkalyq standarttar men akademııalyq adaldyq erejelerin daıyndady. Sonymen qatar akademııa ujymy JI-di etıkalyq qoldaný jónindegi nusqaýlyq ázirledi. Bul – tehnıkalyq nusqaýlyq emes, muǵalim qyzmetine paıdaly qundylyqtar jınaqtalǵan qujat. «Muǵalim – oqýshyǵa JI-di saýatty paıdalanýdy úıretetin jetekshi tulǵa» degen qaǵıdat saqtalady.
Bıylǵy oqý jylynda mekteptegi «Sıfrlyq saýattylyq» jáne «Informatıka» pánderine jasandy ıntellekt negizderine arnalǵan taqyryptar endi. Osy tusta aıta keterligi, mektep baǵdarlamasyna jasandy ıntellekt jeke oqý páni retinde emes, jaratylystaný-matematıkalyq baǵyttaǵy pánder men qoǵamdyq-gýmanıtarlyq baǵyttaǵy pánder mazmunyna kiriktirilip engizilip jatyr.
Bastaýysh synyp bilim alýshylary JI týraly qarapaıym túsinikter, qaýipsizdik erejeleri, etıkalyq normalar týraly bilimdi «Sıfrlyq saýattylyq» oqý páni arqyly meńgeredi. Al negizgi jáne joǵary synyptarda JI týraly bilim «Informatıka» páninde oqytylady. Atalǵan pándegi algorıtmder, derekterdi óńdeý, mashınalyq oqytý negizderi syndy taqyryptaryn oqytýda bilim alýshylar JI-di qoldaný quzyretin ıgeredi. Sonymen qatar orta bilim berý uıymdaryna «Day of AI» sııaqty ashyq ádistemelik keshender qoldanylyp, daıyn ssenarııler, tapsyrmalar jáne jobalar usynylady. Bul oqý materıaldary únemi jańartylyp otyrady. JI orta bilim berý júıesine oqý pánderi mazmunyna kezeń-kezeńmen jáne bilim alýshylardyń jas erekshelikterine qaraı engiziledi.
Anar TО́LEÝBAEVA:
– Bul – osy kúnniń eń ózekti máseleleriniń biri. Biz balalardy erte damytý ınstıtýtymen birlesip, tárbıeshilerdi, muǵalimderdi, ádiskerlerdi jasandy ıntellekt quraldarymen jumys isteýge úıretý boıynsha kýrstar ótkizdik. Qyzyǵy, qatysýshylardyń kópshiligi – orta jastaǵy, 45–50-degi áıelder boldy. Keıbiri qarapaıym elektrondyq poshtanyń qupııasózin de este saqtaı almaıtyn adamdar. Soǵan qaramastan, biz olardy «ChatGPT» júıesine tirkep, prompt jazýdy úırettik. Nátıjesinde, olar jasandy ıntellektiniń kómegimen sabaq josparlaryn daıyndap, tárbıelik is-sharalarǵa arnalǵan ssenarııler qurastyra alatyn deńgeıge jetti.
Bul tájirıbe bizge myna nárseni dáleldedi: eger durys baǵyt-baǵdar berilse, muǵalimderdiń jas ereksheligine qaramastan, jańa tehnologııaǵa beıimdelý qabileti joǵary. Jas býyn ustazdar JI-di jyldam qabyldasa, orta býyn muqııat úırenedi, al úlken býyn alǵashqyda senimsizdik tanytqanymen, ýaqyt óte kele olar da paıdasyn kóredi. Munyń bári pedagogterdiń kásibı quzyrettiligin arttyrýǵa jol ashady. Demek JI – ustazdyń ornyn basatyn qural emes, kerisinshe, onyń jumysyn jeńildetip, shyǵarmashylyqqa kóbirek ýaqyt bólýine jaǵdaı jasaıtyn seriktes. Bolashaqta muǵalimniń kásibı daǵdylary qatarynda jasandy ıntellektimen jumys isteý qabileti negizgi talaptardyń birine aınalary sózsiz.
– Ýnıversıtette jasandy ıntellekt mamandaryn daıarlaý úderisi qalaı júrip jatyr?
Bıbigúl RAZAHOVA:
– Joǵary oqý oryndarynda jasandy ıntellekt salasyna maman daıarlaý memleket úshin strategııalyq mańyzǵa ıe. Bul úderis tehnıkalyq bilimmen ǵana shektelmeı, pánaralyq baǵytta júzege asyrylyp jatyr. Ýnıversıtetterde JI mamandaryn daıarlaý bakalavrıat, magıstratýra, PhD deńgeılerinde júrgiziledi. Ár deńgeıde kúrdelilik pen baǵyt ereksheligi eskeriledi. Bilim berý baǵdarlamalarynda Mashınalyq oqytý, Kompıýterlik kórý, Bilimdi beıneleý modelderi, Neıro jeliler, Tereń oqytý, Tabıǵı tildi óńdeý syndy modýlder qarastyrylǵan.
JI tek aqparattyq tehnologııalar baǵytyndaǵy fakýltettermen shektelmeıdi. Ýnıversıtetterde gýmanıtarlyq, áleýmettik, ekonomıkalyq jáne jaratylystaný salalaryna arnalǵan JI kýrstary engizile bastady. JI kýrstary úshin arnaıy laboratorııalar, bilim berý derekter bazasy, sondaı-aq oqytýshylardyń biliktiligin arttyrý kýrstary uıymdastyrylady. Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy yntymaqtastyq nátıjesinde Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde «Lý Ban sheberhanasy» ashyldy. Mundaı sheberhananyń ashylýy stýdentterimizge Qytaıdyń zamanaýı jabdyqtaryn paıdalana otyryp, jasandy ıntellekt boıynsha tájirıbege baǵyttalǵan kýrstardy ıgerýge jol ashty. Sondaı-aq zertteý toptary men doktoranttar JI jáne ónerkásiptik tehnologııalar salasyndaǵy granttyq taqyryptardy qamtıtyn ǵylymı-zertteý jumystaryn oryndaýǵa paıdalanady. JI bilimin ýnıversıtetten bastaý jetkiliksiz. Sondyqtan «Mektep-kolledj-JOO» tizbegin qalyptastyrý úshin mektep oqýshylaryna arnalǵan JI negizderi pánin daıyndap, kolledjdermen baılanys ornatý qajet.
– Jasandy ıntellektini bilim salasyna engizgende, eń aldymen qandaı etıkalyq jáne ádistemelik máselelerge nazar aýdarý kerek?
Anar TО́LEÝBAEVA:
– Jasandy ıntellektini mektep baǵdarlamasyna engizý – qajettilik. Eń bastysy, ony qalaı paıdalanamyz? Bul jerde tepe-teńdik saqtalýy kerek. JI balany daıyn bilimge úıretip qoımaı, onyń izdenisin arttyrýǵa da septigin tıgizýi qajet. Sondyqtan ár qadam ulttyq reglamentpen, naqty erejelermen bekitilýge tıis.
Elimizde JI-di qoldanýdyń quqyqtyq negizderi jasalsa, muǵalimder men ata-analardyń senimi artady. Qaýipsizdik – tek tehnıkalyq jaǵynan ǵana emes, etıkalyq turǵydan da mańyzdy. Balanyń jeke derekterin qorǵaý, tapsyrmalardyń ádil oryndalýyn qadaǵalaý, bilimdi baǵalaýda ashyqtyq saqtaý – basty talap.
Osy turǵyda mektep baǵdarlamasyna tek JI-di paıdalaný emes, synı oılaý men sıfrlyq saýattylyq modýlderin engizý asa qajet. Balalarǵa «qalaı qoldanýdy» ǵana emes, «nege tolyq senýge bolmaıtynyn» da túsindirý kerek. О́ıtkeni tehnologııaǵa táýeldilik bilimniń sapasyna keri áser etýi múmkin. JI oqýshynyń aqyl-oıyn almastyratyn emes, ony damytýǵa kómektesetin qural retinde qoldanylǵanda ǵana shynaıy nátıje beredi.
Bıbigúl RAZAHOVA:
– Jasandy ıntellektini bilim berý salasyna engizgende jeke derekterdiń qupııalylyǵy, avtorlyq quqyq jáne zańsyz paıdalanýdyń aldyn alý, generatıvti JI qoldanýdyń etıkalyq aspektilerine nazar aýdarýymyz kerek. JI oqytýshyny almastyrmaıdy, tek kómekshi qural. Sheshim qabyldaý jaýapkershiligi adamnyń qolynda qalýy kerek.
Jasandy ıntellektini bilim berý salasyna engizgende kelesi ádistemelik máselelerge nazar aýdarsaq deımin. Eń aldymen, JI negizderi pánin kezeń-kezeńmen engizý qajet. Odan soń, oqytýshylardyń jasandy ıntellekt tehnologııasyn meńgerý daǵdysyn qalyptastyrý kerek. Sonymen qatar oqytý formaty men resýrstardy ázirlep, qashyqtan oqytý men oflaın oqytýdyń úılesimin eskergen jón. Taǵy bir aıta keterligi, qazaq tilindegi JI oqýlyǵy men oqý-ádistemelik quraldardy daıyndaýymyz qajet.
– «Qazaq Digital Mektebi»-niń basty artyqshylyǵy qandaı?
Názıpa AIýBAEVA:
– El Prezıdenti Joldaýda atap ótkendeı, «Qazaq Digital Mektebi» – qashyqtan oqytý men jasandy ıntellekt tehnologııasyna negizdelgen joba.Joba maqsaty – JI men sıfrlyq sheshimder kómegimen shalǵaıdaǵy aýyl oqýshylaryna sapaly bilim berý. Atalǵan bastamanyń artyqshylyǵy bastaýysh mektepten bastap-aq oqýshylardyń JI-saýattylyǵy qalyptasady, muǵalimderdiń sıfrlyq jáne JI quzyreti artady, ádistemelik materıaldar men onlaın resýrstar barshamyzǵa qoljetimdi bolady. Eń basty artyqshylyǵy, «Qazaq Digital Mektebi» aýyl men qala arasyndaǵy bilim teńdigin qamtamasyz etedi degen oıdamyz.
Daıyndaǵandar –
Bekzat QULShAR,
Aıtolǵan JÚNISHAN,
«Egemen Qazaqstan»