Tulǵa joly jeke ónegeden bastalady

Mektepti óte jaqsy bitir­gennen keıin ákem Shymkent pedagogıka ınstıtýtynyń qazaq tili men ádebıeti mamandyǵyna oqýǵa túsip, ony úzdik támamdaıdy. Bilimge degen yntasy men qabiletin erte ańǵarǵan oqý orny basshylyǵy jas mamanǵa erekshe senim bildirip, Qazaqstan Ǵylym akademııasynyń Ádebıet jáne óner ınstıtý­tyna joldama beredi. Jas ǵalym sol senim­di aqtap, ǵylym ordasynda jemisti eńbek etti. Az ýaqyt ishinde qol jetkizgen jetistikteri onyń bolashaǵyn aıqyndap berdi. Ins­tıtýt basshylyǵy ony arnaıy joldamamen Máskeý Shyǵystaný ınstıtýtynyń aspırantýrasyna jiberdi. Ákem sonda bilimin tereńdetip, ǵylymı izdenisin jalǵastyrdy. Odaq ortalyǵynda júrgen kezeńde ol ómirlik jaryn jolyqtyryp, otbasyn qurdy. Sonymen qatar azamattyq boryshyn ótep, áskerı shtabta saıası sholýshy ári hatshy qyzmetterin qatar atqardy. Dál osy jyldary men Máskeý qalasynda dúnıege kelippin.

Shyǵystaný ınstıtýtynda oqyp júrgen jyldary ákem arab tilin meńgerýge erekshe kóńil bóledi. Izdenisi men taban­dylyǵynyń arqasynda ol tildi jaqsy ıgerip shyqty. Keıin Marokko Arab Respýblıkasynyń Rabat qalasyna bir jyldyq taǵylymdamaǵa jiberilip, sonda mol tájirıbe jınaqtap, arab tilin jetik deńgeıde meńgerip oraldy. Máskeýge qaıta kelgen soń, ǵylymı qyzmetin odan ári jandandyryp, zertteý jumystaryn jalǵastyrdy. Ǵylym joly árqashan jeńil bolmaǵany belgili. Aspıranttan bastap akademık dárejesine deıin kóterilip, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi atandy. Eldik isterge aralasyp, qoǵamdaǵy kúrdeli máselelerdiń sheshimin tabýda belsendilik tanytty. Son­dyqtan da ony memleket jáne qoǵam qaırat­keri retinde el tanydy, eńbegin joǵa­ry baǵalady.

1975 jyly Máskeýde ǵylymı izdenisiniń nátıjesi retinde ákem kandıdattyq dıssertasııasyn sátti qorǵap shyǵady. Osydan keıin Almatyǵa oralyp, ǵylymı ári pedagogıkalyq qyzmetin jańa deńgeıde jalǵastyrdy. Dál osy kezeńde Qazaq KSR Mınıstrler keńesi joǵary oqý oryndarynda arab tili mamandaryn daıarlaý jáne mektepterde arab tilin pán retinde oqytý máselesin qolǵa alý jóninde qaýly qabyldaǵan edi. Bul ja­­ýapty mindetti júzege asyrý ákemniń úlesine tıdi. Ábsattar Málikberdiuly qazirgi Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetinde arab bólimin ashýǵa bastamashy boldy. Sonymen qatar mektepterde arab tilin pán retinde engizý, ony oqytýdyń ádistemelik negizin jasaý isine tikeleı atsalysty. Baǵdarlamalar ázirleý, oqýlyqtar jazyp, basyp shyǵarý sııaqty aýqymdy jumystardy da óz moınyna aldy. Sol jyldary Máskeý, Lenıngrad, Tashkent, Dýshanbe, Frýnze qalalarynan arab tili boıynsha bilim alǵan jas mamandardy izdep taýyp, olardy Qazaqstanǵa shaqyryp, oqý-aǵartý isine jumyldyrdy. Osylaısha, kadr daıarlaý máselesin de júıeli túrde sheshti. Onyń usynysyn qabyldaǵan jas mamandardyń birqatary búginde elimizdiń túrli salasynda tabysty eńbek etip júr. Tipti, solardyń arasynan Táýelsiz Qazaqstannyń sheteldegi elshilikterinde tótenshe jáne ókiletti elshi qyzmetin atqarǵan azamattar shyqqany belgili.

Basynda QazUÝ-dyń fılologııa fakýl­­tetiniń janynan ákem ashqan arab bólimi keıinnen Shyǵystaný fakýltetine aınalyp, arab tilinen basqa parsy, hındı, ýrdý, qytaı, káris, japon tilderi boıynsha maman­­­dar daıarlaıtyn úlken ujym­ǵa aınaldy. Sol mamandyq­tar bo­ıynsha bilim alǵan jastar bul fakýltettiń qandaı qıyn­dyq­pen ashylǵanyn, tipti oǵan ashyqtan-ashyq qarsy shyqqan adamdardyń bolǵanynan habary joq ta shyǵar. Ásirese 1986 jyly Jeltoqsan kóterilisi tusynda arab tilin oqyǵandardyń dinshildigi kúsheıip ketedi degen pikirdi qoldaýshylardyń kóbeıip ketkeni málim. Taıaqtyń eki ushy bolsa, sonyń bir ushy jazyqsyzdan-jazyqsyz ákemizge tıip jatty.

Ákem marqum óz jolyn durys tańdady jáne mamandyǵynyń bolashaǵy úshin talmaı eńbek etti. Ǵylymı, shyǵarmashylyq, uıymdastyrýshylyq jumysy memleket tarapynan laıyqty baǵalandy. Munyń bir belgisi – Táýelsizdik tusynda alǵan ordenderi men medaldary. 

Birinshiden, ákem Ábsat­tar qajy Derbisáli bilim men ǵylym salasynyń isker uıym­das­tyrýshysy, maıtalman bilgiri jáne qoǵam qaıratkeri retinde tanyldy.

Ekinshiden, Syrtqy ister mınıstrligi salasynda qyzmet isteı júrip, kásibı dıplomat ekenin tanytty. Dıp­lomatııa salasynyń qyr-syryn jetik meńgerip, ony ǵy­lymmen ushtastyra bildi. Máse­len, Saýd Arabııasynda elshi­niń keńesshisi qyzmetin atqarǵan kezinde Úndistannyń Kashmır shtatyn­daǵy qazaqtyń birtýar perzen­ti Muhamed Haıdar Dýlatı­diń zıratyn ta­ýyp, onyń 500 jyldyǵy aıasynda pash etken jańalyǵy – otandyq tulǵatanýǵa qosylǵan súbeli úles.

Úshinshiden, ákemniń ǵylym jolyndaǵy irgeli eńbekteriniń biri – Ábý Nasyr ál-Farabıden ózge, álemge beımá­lim 30-dan asa Ál-Farabılerdiń, sondaı-aq 70-ke jýyq Ál-Tarazılerdiń esimderin ǵylymı aınalymǵa engizýi. Bul – halqymyzdyń XII ǵasyrdaǵy rýhanı qazynasyn qaıta túgendegen, álemge tanytqan zor jańalyq ári ult ǵylymyna qosylǵan qo­maqty úles. Ná­tı­jesinde, qazaq topyraǵynan shyqqan ǵulamalardyń esimderi men olardyń zerttelmeı kelgen eńbekteri ǵylymı aınalymǵa qaıta oraldy. Osy  irgeli jumysty ári qaraı jalǵastyrý – shyǵystanýshy Á.M.Derbisáli shákirtteriniń boryshy ekeni anyq. Máselen, Islam Jemeneı, Shámshadın Kerim, Yqtııar Pal­tóre, Qaırat Joldybaı syn­dy izbasarlary osy baǵytta eńbek­tenip, ustaz salǵan soqpaqty ilgeri damytyp keledi.

Tórtinshiden, Qazaqstan mu­sylman­­dary dinı basqarma­synyń basshysy, Bas múftı bolǵan kezinde osy salada biregeı ónege qaldyrdy. Máselen, ata-babalarymyz ustanǵan dástúrli ıslam dininen jastarymyz aýytqymas úshin ulttyq kadr daıarlaý maqsatynda Almatydaǵy «Nur-Múbárak» ıslam mádenı ortalyǵyn Islam ýnıversıteti etip ashýǵa muryndyq boldy. Buǵan qosa birqatar medreseniń ashy­lýyna yqpal etti. Buryn elimizde mundaı oqý oryndary joq kezde jastar túrli elderdegi dinı oqý oryndarynda bilim alyp, keıde qazaqtyń salt-dástúrimen úılespeıtin jat aǵymdardyń jeteginde ketkenin jaqsy bilemiz.

Ábsattar qajy dinı qyzmet­ker­lerdiń kıim úlgilerin baıqaý arqyly qalyp­­tas­tyrdy, olardyń saýatyn arttyrý úshin arnaıy attestasııadan ótkizý tártibin engizdi. Ol elimizdegi ıslam dini salasy boıynsha jarııalanǵan shyǵarmalardy barynsha zerdeleı otyryp, buryn bolǵan medreseler men oqý oryndaryn tizimge alyp, nátıjesinde Qazaq ıslam ensıklopedııasyn jaryqqa shyǵardy. Al Islam órkenıeti jaıynda jazǵan eńbekteri – óz aldyna bir tóbe.

Ult rýhanııaty men qo­ǵamynyń da­­­­­­mýyna ólsheýsiz úles qosqan qoǵam qaıratkeri, ǵalym Ábsattar qajy Der­bisáli ómirden ozǵa­ly tórt jyldan asa ýaqyt ótti. Elge eleýli tulǵalardy laıyqty eske alyp, esimin qas­terlep, qur­met­tep otyrý – urpaq pary­zy. Ol kisi bú­kil shyǵarmashylyq ómiri men eń­bek jolyn Almatyda ótkiz­di. Son­­dyqtan da Almaty qala­syn­daǵy ortalyq kóshe­ler­diń birine kórnekti shyǵys­tanýshy Ábsattar Derbi­sáli esimin berý máse­­le­sin qarastyrýdyń ýaqyty jetkenin áriptesteri men shákirtteri jıi aıtyp júr. Tipti oqý oryndary men ortalyq meshitterdiń birine onyń esimin berip jatsa, laıyqty ári sa­­­­­­ýapty is bolar edi.

Erbol DERBISÁLIEV