Jeńistiń 80 jyldyǵyna oraı Túrkistan oblysy Jetisaı aýdany Aqnıet aýylyndaǵy alleıaǵa mármárdan eskertkish qoıylǵan. Aýdan jurtshylyǵy sońǵy ýaqytta osy alańqaıda eldik mádenı-taǵylymdy sharalar ótkizip júr. Taıaýda osy jerde Túrkistan táýelsizdigi úshin kúresken esil er, Alash qozǵalysy men «Jas buharalyqtar» qozǵalysynyń qaıratkeri, 1920 jyldary 400 myńǵa jýyq qazaq turǵan tarıhı Buhara respýblıkasynda úkimet múshesi bolǵan tulǵa, 1924–1925 jyldary Ortalyq Azııa respýblıkalarynyń shekarasyn aıqyndaý komıssııasy músheleriniń biri Myrza Naýryzbaıulynyń týǵanyna 125 jyl tolýyna arnalǵan mádenı-ǵylymı is-sharasy uıymdastyryldy. Oǵan Almaty men Astanadan kelgen zııaly qaýym ókilderi, qaıratker M.Naýryzbaıulynyń urpaqtary, aýdan jurtshylyǵy qatysty.
Saltanatty is-shara memorıaldyq taqtaǵa gúl shoqtaryn qoıýdan bastaldy. Jetisaı aýdanynyń ákimi Serik Mamytov quttyqtaý sóz sóılep, atalǵan tulǵanyń tarıhtaǵy orny men óńirdiń áleýmettik-mádenı tabystaryn atap ótti. Jergilikti jurtshylyq «Myrza tóre» atap ketken M.Naýryzbaıuly qaıratkerligin, eńbekqorlyǵyn, shyǵarmashylyǵyn jas býynǵa nasıhattaýdyń mańyzy zor. Máselen, qýǵyn-súrginnen soń 1953 jyly týǵan jerine oralyp, Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Kırov (qazirgi Jetisaı) aýdany Frýnze keńsharyn (qazirgi Aqnıet aýyly) basqarýy, jastardy oqýǵa jiberýi, eńsesi túsken eldiń rýhyn kóterýi – aıryqsha ónege. Qyrǵyzstandaǵy tabandy eńbegi, Qazyǵurt pen Shardaradaǵy kásibı, ardagerlik joly umytylmaq emes. Eń keremeti, ol kisi eshqashan keýde qaqpaǵan. Negizgi qyzmetinen bólek bar yqylasyn 50 jastan keıin súıgen perzentteriniń tárbıesine arnaǵan.
Maqtaaral aýdanynyń qurmetti azamaty, zań salasynyń ardageri Myrzaqul Ertaev, Maqtaaral aýdanynyń ákimi Baqyt Asanov, Shardara aýdany ákiminiń mindetin atqarýshy Beısenbaı Tórebekov, Shardara aýdany men Túrkistan oblysynyń qurmetti azamaty, Shardara aýdandyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Toqsanbaı Berdibekov, Maqtaaral aýdany ardagerler keńesiniń múshesi, «Ahan ata» alleıasy men memorıaldyq keshenniń quryltaıshysy Qurban Jumanazar tarıhı tulǵalardyń, sonyń ishinde Myrza Naýryzbaıulynyń el úshin asa jaýapty 1920–1950 jyldardaǵy ójettigin, qaǵıdatshyldyǵyn, kóregendigin atap ótti. Memleket basshysy ıdeıasy negizinde Aqnıet aýylynda ashylǵan «Keleshek mektebi» («Jaıly mektep») ult qaıratkeri, Alash bilimpazdar seziniń tóralqa múshesi bolǵan Myrza Naýryzbaıuly esimin alýǵa laıyqty ekenin dáıektedi.
Alashtyń arda azamatyn 1990 jyldan beri zerttep júrgen búgingi Ulttyq quryltaı múshesi, UǴA akademıgi, «Qazaq gazetteri» JShS bas dırektory Dıhan Qamzabekuly: «Túrkistan óńiri M.Naýryzbaıulyn taný men tanytýdy qolǵa alǵany qýantady. Ol Buharada, Qyrǵyzstanda nege júr? Tarydaı shashylǵan ultyna, tildes aǵaıynǵa qamqor bolyp júrdi. Búgingideı tynysh zaman bolsa, árıne, bar qabiletin, deńgeıin óz elinde jarqyratyp kórseter edi. Qazir О́zbekstanda jádıtshildik jıi aıtylyp júr. Bul pikirde, iste jańǵyrýdyń HH ǵasyr basyndaǵy nusqasy ǵoı. Qazaqtyń Myrzasy, mine, osy qozǵalystyń ishinde júrgen. 1924 jyly Orynbordaǵy Bilimpazdar sezinde A.Baıtursynuly, Á.Bókeıhan, H.Dosmuhameduly, t.b. tulǵalarmen tóralqada qatar otyrýy M.Naýryzbaıulynyń deńgeıin, sapasyn kórsetedi. Ol – kóshbasshy, ol – batyr tulǵa. Bizdiń «Egemen Qazaqstan» gazetiniń bastaýy «Eńbekshi qazaqta» Buhara qazaqtarynyń taǵdyr-talaıy, oqýǵa, birlikke, aǵarýǵa umtylysy týraly qanshama maqala jazǵan. Al Ortalyq Azııa respýblıkalar terrıtorııasyn mejeleý komıssııasyndaǵy aqyly, kásibıligi, kóregendigi – Qazaqstannyń el men jer tutastyǵynyń rámizi. Sonaý Buharadan qazaq jerine jetip, ósip-óngen jurtshylyqtyń urpaǵy ǵana emes, tutas Alash balasy osyny umytpaǵany jón», dedi.
Ulttyq qaýipsizdik salasynyń generaly, Parlament Májilisi VI shaqyrylymynyń depýtaty, professor, Ońtústik Qazaqstan oblysynyń qurmetti azamaty Erjan Isaqulov: «Tarıhtyń buralań kezeńinde elin, ultyn oılaǵan qaharman tulǵalar shyǵady. Men Myrza Naýryzbaıuly ómiri men qaıratkerligin Ońtústik Qazaqstan oblystyq partııa komıtetiniń arhıvinde saqtalǵan árqaısysy 300 bettik eki tom qujattan, Máskeý arhıvinde hattalǵan bir tomdyq qujattan tanyp-bildim. Rasynda, ol kisi óz salasyn jetik bilgen maman bolǵan. Qyrǵyzstanda Memlekettik baqylaý salasynda qyzmet istep júrip, sol el úshin mańyzdy bastamalar kótergen. Úkimet qarjysyn únemdeý men uqsatýdyń jolyn kórsetken. Myrzekeńniń bir kezde «halyq jaýlarymen» baılanysta bolǵan «aıyby» qyr sońynan qalmaǵan. Biraq ony biligin syılaǵan áriptesteri qutqaryp jibergen dep sanaımyn. Soǵan qaramaı tergelgen, abaqty kórgen. Qazaqta «Kemel jigit keshirimdi» degen sóz bar. Ol qınalǵan kezindegi qorlyq-zorlyq úshin kek saqtamady. Jaqsylyqtan úmittendi. Tipti otbasy baqytyn kesh kórgeni de Myrzekeńniń shydamdylyǵy, tózimdiligi der edim. Rýhy shat bolsyn!», dep óz oıyn túıindedi.
Igi is-shara tarıh pen otanshyldyqty asqaqtatqan Jetisaı ónerpazdarynyń án-kúıimen kórkemdelip otyrdy. Saltanat sońynda ulttyq dástúrge saı qaharman qaıratker, marqum maıdanger, ardager tulǵalar arýaǵyna quran baǵyshtalyp, óńir jurtshylyǵyna, jastaryna aq bata berildi.
Mádenı-tanymdyq sharany qorytqan qaıratkerdiń perzenti Botagóz Myrzaqyzy ákesi M.Naýryzbaıulynyń búkil urpaqtary atynan oblys, aýdan, aýyl ákimdigine, ardagerlerine, zııalylaryna rızashylyǵyn bildirdi.
Jańabaı SEIDÝÁLIEV,
jýrnalıst