Áýezov Tájikstanǵa barǵanda ne aıtty?

Áńgimemizdiń álqıssasyn aldymen 1967 jyldyń 28 qyrkúıeginde Tájikstan keńesi» («Tochıkıstonı sovetı») gazetinde jaryq kórgen «If­tıhorı mıllatı qazoq» («Qa­zaq­ ultynyń maqtanyshy») atty ma­qaladan órbitsek. 1967 jyly qa­zaq­tyń uly jazýshysy Muhtar Áýezovtiń týǵanyna 70 jyl toldy. Bul ataýly datany búkil Keńes odaǵyna múshe elderdiń bári atap ótti. Biz sóz etip otyrǵan «Tájikstan keńesi» gazetindegi materıal sonyń naqty dáleli. R.Qudratov atty avtor jazǵan maqala 1960 jyldyń qazan aıynda Tájikstannyń astanasy Dýshanbe qalasynda ótken Azııa jáne Afrıka halyqtarynyń yn­tymaǵy jónindegi konferensııany eske alýdan bastalypty.

«1960 jyldyń qazany. Dýshan­be qalasynda Azııa jáne Afrıka ha­lyqtarynyń yntymaǵy jónin­de­gi konferensııa ótti. Bul konfe­ren­sııaǵa kóptegen tanymal aqyn­dar men jazýshylar kelgen edi. Konferensııaǵa qatysýshylardyń ishinde ataqty tulǵalardyń biri – qa­zaqtyń jazýshysy ári ǵalymy Muh­tar Áýezov bar bolatyn. Biz ony ádette prezıdıýmnan, ózi­miz­diń dańqty aqynymyz Myrza Tursynzadanyń qasynan kórdik. Eki dos prezıdıýmnan túsken sátterde jaıbaraqat otyrmaı, ózara áldebir máselelerdi talqylaýmen boldy. Al ekeýi minbege qaıta kóterilgende zal toly halyq qol shapalaqtap qoshemet kórsetip, Myrza Tursyn­zada men Muhtar Áýezov qurmettiń astynda qaldy», deıdi «Tochıkıstonı sovetı» gazetiniń tilshisi.

Avtor aıtqandaı, Muhtar Áýe­zov pen tájiktiń áıgili aqyny Myrza Tursynzada arasynda dos­tyq, týystyq hám baýyrlyq baı­lanystyń bolǵany ras. Máselen, Muh­tar Áýezov ózinen 17-18 jasqa kishi Myrza Tursynzadanyń shy­ǵarmashylyǵy týraly «KSRO halyqtarynyń ádebıetin damytý» atty maqalasynda: «Myrza Tursynzada qazirgi tájik ádebıetiniń eń kórnekti jas ókili sanalady. Onyń «Otannyń uly» poemasy Uly Otan soǵysyna arnalǵan, al «Úndi balladasy» sıkli aǵylshyn kolonıaldyq ákimshiliginiń qy­symyna ushyraǵan úndi halyqtary­nyń aýyr kedeıshiligin obektıvti beıneleıdi. О́z halqynyń ómirimen salystyra otyryp, ol tájik má­denıetiniń zor damýy týraly jazady», deı kelip, «Azııa daýysy» poemasynyń azamattyq pafosy men gýmanıstik ustanymyna qatysty: «Tursynzadanyń «Azııa daýysy» óleńi arqyly onyń kóp nárseni biletinin ańǵarýǵa bolady. Bul óleńde ol Azııa men Afrıka ha­lyqtarynyń atynan poezııa salasynda Úndistan, Qytaı, Gana jáne Japonııa aqyndarynyń oıyna da kelmegen jańasha ıdeıany alǵa tartady. Ár jolynda kún­de­likti máseleler bar, biraq olar qazirgi zamanǵy aldyńǵy qatarly kózqarastar turǵysynan aıtylǵan», dep baǵa bergen.

Al Myrza Tursynzada bol­sa: «Muhtar Áýezovtiń shyǵar­ma­shylyǵy – búkil keńes ádebıetiniń erekshe qubylysy», deı kelip M.Áýezovtiń 60 jyldyq mereıto­ıyna arnalǵan quttyqtaý hatynda «Abaı joly» jáne onyń avtorynyń aty keńes ádebıetiniń aldyńǵy sapynda tur. Muhtar Áýezovtiń esimi tek keńes halqyna ǵana emes, sheteldegi mıllıondaǵan oqyrmanǵa da tanys. Batys pen Shyǵystyń kóptegen elinde bolǵanymda, Áýezovtiń esimin kóptegen adamnyń aýzynan estip, onyń shyǵarmalarynyń aýdarmalaryn kórgende dosym, súıikti jazýshymnyń sózderi qarapaıym halyqtyń júregine tóte jol tapqanyna shyn kóńilimmen qýandym», deıdi.

Osyndaı aǵaly-inili qalamger­ler­diń bir-birine degen syılastyǵyn tereń túsingen R.Qudratovtyń ma­qalasyna qaıta oralaıyq. Avtor sózin: «Sóz kezegi Muhtar Áýezovke berilgende, zal toly kórermen ony zor qoshemetpen qarsy aldy. Tá­jik­ oqyrmandary ony alǵash ret ja­qynnan kórip, onyń tek iri jazý­shy ǵana emes, sonymen birge she­shen, otty sóz ıesi ekenin sezindi. Onyń mazmundy sózi Azııa men Afrı­ka halyqtarynyń zulymdyq pen otar­shyldyqqa qarsy kúresin beınelep, tyńdaýshylardy erekshe tolqytty.

Áýezov konferensııa aıaqtalǵan­nan keıin Lenın atyndaǵy alańda ótken mıtıngte de halyqtyń aldyn­da sóz sóılep, el jadynda qa­latyn keleli áńgimelerdi aıtty. Sodan keıingi ádebıetshilerdiń basqo­sýynda da Muhtar Áýezovtiń tul­ǵasy bizge synshyl, ár nárseniń baǵasyn bere biletin ádil azamat, qalam áriptesterine janashyr dos retinde kórindi.

Ol qalamdastarynyń shyǵarma­shy­lyǵy týraly, ásirese Myrza Tursynzada men Rasýl Ǵamzatov jaıynda erekshe shabytpen sóz sóıledi. Sonymen qatar Áýezov Belınskııdiń Gogol týraly áıgili pikirin mysalǵa keltire otyryp, buqaranyń esinen eshqashan da óshpeıtin ǵıbratty oılaryn ortaǵa saldy», dep bir túıedi.

Eski kúnderdi eske alý sarynynda jazylǵan jazbadan Muhtar Áýezovti zal toly kórermen yqy­las­pen qarsy alǵany, tájik oqyr­mandarynyń uly qalamgerdiń she­shendigine tańǵalǵany, Azııa men Afrıka halyqtarynyń zulymdyq pen otarshyldyqqa qarsy kúresin áńgimelegende tyńdarmandardyń tolqyǵany, Áýezov konferensııadan keıin Lenın atyndaǵy alańda mıtıngte de minberge shyǵyp, rýhty kóterip, sóz sóılegeni belgili bolyp otyr.

Muhtar Áýezovtiń sheshendigi týraly qazaq qalamgerleriniń arasynda da áńgime jeterlik. Máselen, Zeınolla Qabdolovtyń: «Áýezovtiń árbir leksııasy – bir-bir oqýlyq, bar leksııasy – ulan-ǵaıyr uly mektep. Áýezovten eki saǵat leksııa tyńdaǵan adam – budan eki saǵat burynǵy psıhologııalyq hal kúıi­nen kádimgideı ózgerip, ja­ńaryp, jańǵyryp shyǵady. Iman turǵysynan birshama pisip, jetile túsedi. О́ıtkeni Áýezov dáristeri bar shákirt úshin tańǵajaıyp, tylsym dúnıe», degen baǵalaýyn eske túsirińiz. Jazýshynyń sheshen­digin, bilgirligin budan asyryp aıtý áste múmkin emes. Iаǵnı Dýshan­bedegi birneshe júzdesýde tájik jurt­shylyǵy Áýezovtiń ár aıtqan sózinen rýhanı baıyǵanyn, osy bir kezdesýden keıin arada jeti jyl ótse de sol bir kúnniń áseri sýymaǵanyn baıqaýǵa bolady.

Keńes odaǵynyń saıasaty Muh­tar Áýezov tulǵasyna qyryn qa­ra­ǵanymen, buqaranyń qalamger­ge degen qurmeti eshqashan saıabyr tartqan emes. Ony biz sóz etip otyr­ǵan «Iftıhorı mıllatı qa­zoq» atty maqalany jaz­ǵan R.Qu­dratovtyń «Tájikstan pıo­neri» gazetiniń 1967 jyldyń 27 qyrkúıegindegi №78 (2534) sanynda jaryq kórgen «Farzandı býzýrgı qazoq» («Qazaqtyń uly qalamgeri») atty maqalasynan da ańǵarýǵa bolady. Bul maqaladan da Áýezovtiń qalamgerlik tulǵasyna hám jazýshylyq talantyna degen tájik halqynyń yqylasynyń sheksizdigin kórdik.

«Júzi jyly, mańdaıy nurly bir kisi jaıdary qalypta asyqpaı Akademııalyq drama teatrdan shy­ǵyp kele jatty. Bul – Lohýtı atyndaǵy teatr edi. Sáni kelisken ǵıma­rat jan-jaqtan qaraǵan jurt­tyń nazaryn ózine birden tartyp turatyn. Ásirese onyń janyndaǵy ásem beıneli, sáýleti zor «Rahat» shaıhanasy da kózińdi arbap alatyn. Ol kisi biraz ýaqyt sol jaqqa qadala qarap, aınalasyna kóz salyp kele jatyp, bir top jas jigitterdiń qasynda turǵan qyzǵa kózi tústi. Qyz bir nárse aıtqysy kelgendeı kóringenimen, uıalyp únsiz qaldy.

– Sálem, qaryndas, – dedi ol qyzǵa jaqyndap kelip.

Bul sóz qyzǵa zor qýanysh syılady.

– Men kópten sizdi bir kórsem dep armandap júr edim, – dedi uıalshaq qyz kúlkisin jasyra almaı. – Sizdi Dýshanbege keldi dep estip qýanyp júrmiz.

Jınalǵan jurttyń bári de osy sózdi aıtqysy kelip turǵandaı edi. Bireýi shydaı almaı: – Biz «Abaı­dy» oqyǵanda sizdi kóz aldymyzǵa elestetip, tirideı kórgendeı boldyq. Mine, endi kózbe-kóz kezdesip turmyz, – dedi».

Qudratovtyń eki maqalasyn oqı otyryp, kóz aldymyzǵa zal toly jurt, minber, prezıdıým, bir-birine ıek artqan, bir-biriniń sózin ilip áketken eki tulǵa Muhtar Áýezov pen Myrza Tursynzadanyń beınesi kóz aldymyzǵa keldi. Bir­de minberde otty sóz sóılegen, bir­de alańda halyq qoshemetine bólen­gen, tek tájik jurtyna ǵana emes, Afrıka men Azııa elderiniń qa­lamgerlerine parasatty áńgime aıtqan uly Áýezovtiń tulǵasy bizge qashanda ystyq. Muhtar Omar­han­ulynyń osy jıynda «zulymdyq pen otarshyldyqqa qarsy kúres» týraly sóıleýi otardaǵy elderge azat el bolýǵa talpyný kerektigin meńzeıtindeı. Árıne, qylyshynan qan tamǵan totalıtarlyq júıege ashyq qarsylyq tanytty deı almaımyz. Dese de, Áýezov «otarshyldyqqa birigip qarsy turý» týraly aıtyp, Dýshanbege baıaǵy Alash ıdeıasynyń dánegin sepkendeı kórindi. Osylaı Áýezov Azııa men Afrıka elderiniń ımperııalyq saıasattyń zardabyn tartqan qalamgerleriniń jaraly júregine em bolarlyq sóz aıta bildi.