Qasym-Jomart Toqaev tutas ult taǵdyryn moınyna alǵan jeti jylda elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıası damý modelinde aýqymdy ári júıeli ózgerister boldy. Bul jyldar jer betin túgel jaılaǵan pandemııa, álemdik ekonomıkanyń baıaýlaýy, ınflıasııalyq jáne logıstıkalyq syn-tegeýrinder, geosaıası turaqsyzdyq sııaqty jahandyq ahýaldyń asa kúrdeli kezeńimen, sondaı-aq jyldar boıy jalǵasqan ishki ekonomıkalyq ári saıası teńsizdikterdi eńserý qajettiligimen tuspa-tus keldi.
Kúrmeýi qıyn, qordalanǵan túıtkilderge qaramastan, Prezıdentimiz turaqtylyqty qamtamasyz etip, Qazaqstan serpindi damý jolyna tústi.
Kóptegen syn-qaterge jaýap retinde birinshi kezekte memleketimizdiń uzaqmerzimdi ornyqtylyǵyn nyǵaıtýdy maqsat etken aýqymdy reformalar júzege asyryldy. Prezıdent Toqaev jalań uran men popýlızmge jol bergen joq, ýaqytsha nátıjelerge de eshqashan ıek artqan emes. Memleket basshysy halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa, ekonomıkalyq jáne saıası turaqtylyqty qamtamasyz etýge baǵyttalǵan eldiktiń myzǵymas berik tuǵyryn qalyptastyrý jolynda eńbek etip keledi.
Mundaǵy nátıjeniń bári kóz aldymyzda.
2025 jyly álemdik ekonomıkanyń ósimi 3,3%-dy qurasa, Qazaqstanda ishki jalpy ónim 6,5%-ǵa artty.
Ekonomıkanyń qurylymy da ózgerdi. Buryn ósim negizinen syrtqy shıkizattyq konıýnktýraǵa táýeldi bolsa, búginde ol Memleket basshysynyń júıeli sheshimderiniń arqasynda shıkizattyq emes sektorlar men ishki suranystyń esebinen ósip keledi.
Osylaısha, ekonomıkanyń ósýine óńdeý ónerkásibi, qurylys, saýda, kólik jáne qyzmet kórsetý salalary barynsha úles qosyp otyr.
Jeti jyl ishinde nomınaldy IJО́ 1,7 esege ulǵaıyp, 2019 jylǵy 181,7 mlrd dollardan 2025 jyly 305,9 mlrd dollarǵa deıin ósti. Jan basyna shaqqandaǵy IJО́ de turaqty túrde artyp, 2019 jylǵy 9,8 myń dollardan 2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha 15 myń dollarǵa deıin jetti.
О́ńdeý ónerkásibiniń kólemi 2,5 eseden astam, ıaǵnı 2019 jylǵy 11,5 trln teńgeden 2025 jyly 30,63 trln teńgege deıin ósti. IJО́ qurylymynda óńdeý ónerkásibiniń úlesi 11,4%-dan 12,7%-ǵa deıin ulǵaısa, kerisinshe ken óndirýshi sektordyń úlesi 14,5%-dan 12%-ǵa deıin qysqardy.
Atalǵan kórsetkishterdiń syrtynda jańadan boı kótergen ondaǵan iri zaýyt pen myńdaǵan jumys orny tur. Qostanaı oblysynda KIA avtokólikterin shyǵaratyn jáne shoıyn quıý zaýyttary iske qosyldy, Qaraǵandy oblysynda turmystyq tehnıka men avtomobıl shınalary, Atyraý oblysynda polıpropılen óndiristeri jolǵa qoıyldy, Almaty oblysynda volfram konsentraty shyǵaryla bastasa, Pavlodar oblysynda temirjol tehnıkasyna arnalǵan qosalqy bólshekter óndirisi, Shymkentte alıýmınıı qaptama óndirisi men baǵaly metaldardy qaıta óńdeý jáne basqa da kóptegen óndiris orny jumysyn bastady.
El ekonomıkasynyń damýyndaǵy kóshbasshy salalardyń biri – búginde turaqty ósim kórsetip otyrǵan qurylys sektory. Tek ótken jyldyń ózinde elimizde 20 mln sharshy metrden astam turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. Bul kólem eki birdeı oblys ortalyǵy – Pavlodar men Qostanaı qalalarynyń jalpy turǵyn úı qorynan asyp túsedi.
Halyqaralyq valıýta qorynyń derekterine sáıkes, Qazaqstan álemdegi eń iri top-50 ekonomıkanyń qataryna endi, sondaı-aq ortasha jyldyq ekonomıkalyq ósim qarqyny boıynsha da alǵashqy bestiktiń ishinde tur.
World Competitiveness Ranking reıtınginiń málimeti boıynsha memleketimiz jahandyq básekege qabilettilik ındeksinde 34-orynǵa ıe boldy. Bul elimizdiń ınvestısııalyq jáne iskerlik tartymdylyǵynyń nyǵaıa túskenin aıǵaqtaıdy. Ekonomıka «bir salaǵa baılanyp qalǵan» baǵytynan aryldy deýge bolady, qazirgi tańda ken óndirý sektoryndaǵy ýaqytsha terbelister makroekonomıkalyq ahýaldyń turaqtylyǵyna pálendeı áser etip jatqan joq. Bul damýdyń anaǵurlym qalyptasqan ári teńgerimdi úlgisine bet burǵanymyzdy kórsetse kerek.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń ınvestısııalyq saıasaty ekonomıkany jańǵyrtýdyń negizgi quraldarynyń birine aınaldy.
Jeti jyl ishinde negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııalar kólemi 12,6 trln teńgeden 22,7 trln teńgege deıin ósti. Onyń ústine qurylymy da aıtarlyqtaı ózgerdi: qarjynyń negizgi bóligi óńdeýshi ónerkásipke, ınfraqurylymǵa, energetıkaǵa, logıstıka men agroónerkásip keshenine baǵyttalyp otyr.
Agroónerkásip keshenin damytý memlekettiń strategııalyq basymdyǵy bolyp qala beredi. Azyq-túlik qaýipsizdigi, salany jańǵyrtý, eksporttyq áleýetti arttyrý – munyń bári aýyl turǵyndarynyń turmys jaǵdaıyn jaqsartýmen tyǵyz baılanysty.
Sýarmaly eginshilik pen ınfraqurylymdy damytýǵa erekshe kóńil bólinip keledi: aldaǵy ýaqytta sýarmaly alqaptardy 2,5 mln gektarǵa deıin jetkizý kózdelip otyr.
Irrıgasııalyq júıeler, elevatorlar, óńdeýshi qýattar men logıstıkalyq tizbekterdi jańǵyrtý jumystary jalǵasýda. Mal sharýashylyǵyn qoldaý jáne aýyl sharýashylyǵy ónimderin tereń óńdeýdi kúsheıtý qosylǵan quny joǵary ónimder shyǵarýǵa múmkindik beredi.
Aýyl sharýashylyǵynyń jalpy ónimi jeti jylda shamamen eki esege, ıaǵnı 2019 jylǵy 5,2 trln teńgeden 2025 jyly 9,8 trln teńgege deıin, azyq-túlik óndirisiniń kólemi 1,7 trln teńgeden 3,9 trln teńgege deıin ósti.
Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes, salany qoldaý kólemi jylyna bir trıllıon teńgege jetkizildi, sharýalarǵa tıisti qarajat budan bylaı erte bastan bólinedi.
Nátıjesinde, aýyl sharýashylyǵy jumystarynyń sapasy aıtarlyqtaı jaqsardy, al fermerler óz kezeginde jyl saıyn elimizdi mol ónimmen qamtamasyz etip keledi.
Qazaqstan dástúrli túrde álemdik naryqqa astyq pen un jetkizip otyrǵan jetekshi memleketterdiń qataryna kiredi, sondaı-aq aýyl sharýashylyǵy ónimderi eksportynyń geografııasy da Ortalyq Azııa men Aýǵanstannan bastap Taıaý Shyǵys elderi men Qytaıǵa, Eýropalyq odaqqa jáne basqa da baǵyttarǵa qaraı keńeıip keledi.
О́nerkásip sektorynda «Báıterek» ınvestısııalyq holdıngi arqyly búkil elimiz boıynsha júzdegen joba qarjylandyryldy. Sonyń ishinde Almatyda jeńil avtokólikter óndirisin, Qaraǵandy oblysynda Qarmet bolat quıý ónimderi kásipornyn, Pavlodar oblysynda Qazaqstan elektrolız zaýytyn, Túrkistan oblysynda Ecoculture-Eurasia jylyjaı keshenin, Almaty oblysynda «Shın-laın» balmuzdaq shyǵaratyn óndiris ornyn atap kórsetýge bolady.
Jeti jylda «Báıterek» arqyly qarjylandyrý kólemi 2,9 trln teńgeden 10,4 trln teńgege deıin ulǵaıdy. Qazirgi ýaqytta holdıngtiń qarjylyq qoldaýymen metallýrgııada jalpy quny 3,9 trln teńge bolatyn 23 joba júzege asyrylýda, mashına jasaý salasynda 610,6 mlrd teńgege 21 joba qarjylandyrý kezeńinde bolsa, hımııa ónerkásibinde quny 636 mlrd teńgeni quraıtyn 11 joba, al agroónerkásip kesheninde 415,9 mlrd teńge bolatyn 69 joba júzege asyrylyp jatyr.
Memleket basshysy ishki ósim men negizgi jumyspen qamtý kózi retinde mıkro jáne shaǵyn bıznesti damytýǵa erekshe mán beredi. Shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń IJО́-degi úlesi 40,5%-ǵa jetti, atalǵan sektorda shamamen 4,5 mln adam jumys isteıdi, bul – eńbekke qabiletti halyqtyń teń jartysyna jýyǵy.
Shaǵyn kásiporyndardyń belsendiligi tek saýda men qyzmet kórsetý salalarynda ǵana emes, sonymen qatar qurylys, kólik jáne óńdeý ónerkásibinde de artyp kele jatqanyn aıta ketken jón.
Shaǵyn bıznes iri jobalardyń jetkizý tizbegine keńinen qosyla bastady. Ákimshilik kedergiler azaıyp, paıyzdyq mólsherlemelerdi sýbsıdııalaý, kepildik berý jáne damý ınstıtýttarynyń baǵdarlamalary arqyly qarjylandyrý júıesi qoljetimdi bola tústi.
Jyl saıyn myńdaǵan jobaǵa qoldaý kórsetilip, osy sektordaǵy kásipkerlerge arnalǵan jeńildetilgen qarjylandyrý kólemi júzdegen mıllıard teńgege jetti. Sonymen birge memlekettik qyzmetterdi sıfrlandyrý tirkeý men esep berýdi jáne qoldaý sharalaryn alý rásimderin jeńildetip otyr.
Jańa ınvestısııalyq kezeńniń eleýli jobalarynyń ishinde Alatau City kópsalaly ýrbanıstıkalyq klasteriniń orny erekshe. Prezıdent tapsyrmasy boıynsha jańadan boı kóteretin qala ınnovasııalyq ekonomıkany, joǵary tehnologııalyq óndiristerdi, bilim berý men iskerlik ınfraqurylymdy damytýǵa tyń serpin beretin ósýdiń jańa baǵytyna aınalmaq.
Belsendi geologııalyq barlaý jumystary arqyly elimizdiń mıneraldyq-shıkizat bazasyn keńeıtý uzaqmerzimdi ekonomıkalyq damý strategııasynyń mańyzdy elementi bolyp tabylady.
Keıingi jyldary mys, nıkel, kómir, altyn jáne sırek metaldardyń boljamdy qory bar ondaǵan perspektıvalyq ýchaske anyqtaldy.
2026 jyldyń sońyna qaraı Qazaqstan aýmaǵyn geologııalyq jáne geofızıkalyq zertteý kólemi 2,2 mln sharshy shaqyrymǵa deıin jetedi.
Prezıdenttiń tapsyrmasy boıynsha 2026–2028 jyldary geologııalyq barlaý jumystaryna memleket tarapynan 240 mlrd teńgege jýyq ınvestısııa salynady. Bul ótken jıyrma jyl boıy osy salaǵa jumsalǵan barlyq shyǵynnyń kólemine sáıkes keledi.
Buǵan qosa, syrtqy ınvestorlardyń tarapynan da qyzyǵýshylyq baıqalyp otyr. Osy oraıda qajetti sheshimderdiń bári ulttyq múddelerimizdi eskere otyryp, qabyldanatyny anyq. Mundaı aýqymdy jumys uzaqmerzimdi ónerkásiptik ósýdiń negizin qalyptastyrady.
Elimizdiń tranzıttik áleýetiniń damýy – Memleket basshysynyń udaıy nazarynda. Munda Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty nemese Orta dáliz erekshe mańyzǵa ıe. Atalǵan baǵytta tasymal kólemi keıingi 7 jylda 5 ese ósti.
Zamanaýı temirjol ınfraqurylymy tranzıttik áleýetti damytýǵa múmkindik beredi. Máselen, elimizde keıingi jeti jyl ishinde 1 myń shaqyrymǵa jýyq jańa temirjol salyndy, 9,5 myń shaqyrym jol jóndeý jumystarymen qamtyldy, onyń ishinde 3,5 myń shaqyrymǵa kúrdeli jóndeý júrgizildi.
Shymkent, Aqtóbe, Qaraǵandy qalalaryndaǵy jáne shekara mańyndaǵy temirjol toraptaryn jańǵyrtý ótkizý qabiletin arttyryp qana qoımaı, óńirlerdiń ózara baılanysyn nyǵaıtyp, logıstıkalyq shyǵyndardy azaıtýǵa septigin tıgizdi, osylaısha, eldiń tranzıttik áleýetin kúsheıtip, ishki naryqty keńeıte tústi.
Bıyl biz uzaq jyl boıy jóndeý kórmegen, shyntýaıtynda, ábden tozyǵy jetken 124 temirjol vokzalyn jańǵyrtý jumystaryn aıaqtaımyz.
Teńiz porttarynyń óndiristik qýatyn keńeıtý qolǵa alyndy, termınaldar jańartylyp, ótkizý qabileti artyp keledi. Negizgi toraptyń biri – Jetisý oblysyndaǵy «Qorǵas» qurǵaq júk porty arqyly jyl saıyn júzdegen myń konteıner ótedi.
Almaty jáne Jetisý oblystarynda júkterdi bir ortalyqqa shoǵyrlandyryp, óńdeýden ótkizetin logıstıkalyq ortalyqtar jelisi quryldy.
Jeti jyldyń ishindegi aýyz toltyryp aıtatyn taǵy bir jaıt – 25 myń shaqyrymnan astam avtomobıl joly salynyp, kúrdeli jóndeýden ótti, sol sııaqty Ortalyq-Ońtústik, Ortalyq-Shyǵys, Batys-Shyǵys negizgi dálizderi iske asyryldy, barlyq óńirde jergilikti joldar jelisi edáýir jańartyldy.
Buǵan deıin uzaq jyl boıy júıeli qarjylandyrýdan tys qalyp kelgen jergilikti joldardy jóndeý men jańadan salý ekonomıkaǵa mýltıplıkatıvti áser berdi: shyǵyndar qysqaryp, saýda-sattyq kólemi ósti, shaǵyn jáne orta bıznes damyp, óńirlerdiń ınvestısııalyq tartymdylyǵy arta tústi. Is júzinde kúre joldar elimizdiń ekonomıkalyq keńistiginiń negizine aınaldy. Atalǵan baǵytta jumystar jalǵasyp jatyr.
Teńiz porttarynyń qazirgi jalpy ótkizý qabileti 22 mln tonnany, onyń ishinde Aqtaý porty arqyly shamamen 15 mln tonna jáne Quryq porty arqyly 7 mln tonnany quraıdy.
2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha porttar arqyly júk ótkizý 8 mln tonnaǵa deıin artty, konteınerlik tasymal kólemi 90 myńǵa jetti. Salystyrý úshin aıtsaq, 2024 jyly bul kórsetkish shamamen 60 myń konteıner bolǵan edi.
Avıasııa salasy da turaqty túrde ósim kórsetip keledi: eger 2023 jyly áýejaılar 26 mln jolaýshyǵa qyzmet kórsetse, 2025 jyly bul kórsetkish 31,8 mln-ǵa jetti. Qazaqstan 30-dan astam elmen áýe qatynasyn ornatty, 130 baǵyt boıynsha 600-den astam reıs qatynap tur. Sonymen qatar áýejaılar jańǵyrtylyp, jańa termınaldar salynýda, ınfraqurylymdar jańartylyp jatyr.
Bıyl Katonqaraǵaıda, Zaısanda, Kendirlide, Arqalyqta 4 jańa áýejaı iske qosylmaq. Arqalyq qalasyndaǵy 30 jyldan astam ýaqyttan beri qańyrap, qaraýsyz qalǵan áýejaı Prezıdenttiń tikeleı tapsyrmasymen qalpyna keltirilýde.
Kólik ınfraqurylymynyń damýy týrıstik salaǵa da tikeleı áser etti. 2022 jyldan bergi pandemııadan keıingi qalpyna kelý kezeńinde elimizge saıahattap kelýshiler qatary Qytaı, Úndistan, Parsy shyǵanaǵy elderinen kelgen týrıster esebinen turaqty ósip keledi. Iri halyqaralyq Lonely Planet nusqaýlyǵy Qazaqstandy Best in Travel 2025 reıtıngine engizdi, CNN jáne The New York Times Almatyny úzdik týrıstik baǵyt retinde atap ótti, al Shymbulaq Condé Nast Traveler nusqasy boıynsha úzdik álemdik baǵyttar qataryna engizildi.
Osyny eskere otyryp, Memleket basshysy Almaty taý klasterin odan ári damytý qajettigin atap ótti. Jobanyń tabys kózi de aıqyn: taý kýrortynyń ınfraqurylymyna salynǵan árbir dollar kýrorttyq ekonomıkaǵa shamamen bes dollar jáne jalpy týrızm ekonomıkasyna 15 dollar kiris ákeledi.
Osynaý aýqymdy jobany júzege asyrý myńdaǵan jumys ornyn ashyp, jyl saıyn shamamen 100 mlrd teńge salyq túsimderin qamtamasyz etedi.
Prezıdent tapsyrmalaryna sáıkes mundaǵy barlyq jumys álemdik standarttar deńgeıindegi ekologııalyq talaptardy qatań saqtaı otyryp júrgiziledi.
Memleket basshysy kúrdeli salalardyń biri – energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy júıesin saýyqtyrý baǵytynda da batyl sheshimder qabyldady. Atalǵan salalarda júrgizilip jatqan aýqymdy jumystar – jer jerdegi bytyrańqy jobalar emes, ınfraqurylymdyq múmkindikti arttyra túsý jolyndaǵy júıeli saıasattyń kórinisi.
Prezıdent atap ótkendeı, «Energetıka jáne turǵyn-úı kommýnaldyq sharýashylyǵy kez kelgen memlekettiń ómir súrýine asa qajetti tuǵyr sanalady». Aýqymdy reformalar bastaý alǵanǵa deıin birqatar óńirlerde generasııalyq qýat kózderi men jylý jelileriniń tozýy 70%-ǵa deıin jetse, keı óńirlerde bul kórsetkish 80%-dan asyp ketken edi. Energetıkalyq nysandarda bolǵan iri apattar saldarynan saqyldaǵan sary aıazda keı qalalardaǵy turǵyn úıler jylýsyz qalǵan qıyn sátti eshkim de umyta qoımaǵan shyǵar.
Búginde júrgizilip jatqan tarıfterdi yryqtandyrý jáne ınvestısııalar tartý saıasaty burynǵydaı «jantalasa jamap-jasqaýdan» góri salany sapaly deńgeıde jańǵyrtýǵa múmkindik berdi.
Qaraǵandy, О́skemen, Jezqazǵan, Ekibastuz, Balqash qalalarynda JEO-ny jańǵyrtý jobalary júzege asyrylyp jatyr. Almaty, Temirtaý, Rıdderde jylý qýattary jańartylýda, sonymen birge Aqtaý, Atyraý, Oral, Taraz, Ekibastuz (GRES-2) qalalarynda stansalardyń qýattaryn keńeıtý jumystary jalǵasýda. Odan bólek Aqtóbe, Atyraý, О́skemen, Kókshetaý, Qyzylorda, Semeı, Taraz, Túrkistan, Ekibastuz (GRES-3) qalalarynda jańa generasııa kózderiniń jobalary boıynsha jumystar júrgizilip keledi.
Osymen ekinshi jyl qatarynan jylý maýsymy aıtarlyqtaı apatsyz ótip jatyr deýge bolady.
Prezıdent energetıkalyq turaqtylyqty ulttyq qaýipsizdik máselesi dep atap, mundaǵy sheshimder ondaǵan jyldar ilgeri qabyldanýǵa tıis ekenin únemi aıtyp keledi. Bul rette elimizde elektr energııasyn óndirý josparly túrde ósýde. Máselen, ol 2019 jylǵy 106 mlrd kVt/saǵattan 2025 jyly 123,1 mlrd kVt/saǵatqa deıin jetti. Salystyrmaly túrde aıtsaq, jeti jylda iske qosylǵan qýattardyń jalpy kólemi Almaty qalasy men Almaty oblysynyń bir jarym jyldyq tutynatyn elektr energııasyna teń.
Jalpy alǵanda, 2027 jyldyń birinshi toqsanynyń sońyna qaraı Qazaqstan elektr energııasy tapshy elder qatarynan shyǵyp, profısıttik deńgeıge ótedi.
Sol sııaqty Almatydaǵy JEO-2 men JEO-3-ti tabıǵı gazǵa aýystyrýǵa erekshe nazar aýdarylyp otyr. Bul eki JEO-ny tolyq kóshirý osy jyldyń sońyna deıin aıaqtalady. Birneshe júz mıllıard teńge turatyn jobalar qalanyń ekologııasyn aıtarlyqtaı jaqsarta túspek.
Uzaqmerzimdi generasııa balansyn qalyptastyrý úshin atom energetıkasyn damytý mańyzdy sheshim boldy.
AES qurylysy elektr qýatyna suranys arta túsken búgingideı jaǵdaıda zııandy qaldyqtardyń aýaǵa taralýyn azaıtyp, generasııa kózderin ártaraptandyrýdy qamtamasyz etedi.
Joba, sonymen qatar, aldaǵy ýaqyttaǵy tehnologııalyq damýdyń, óndiristi lokalızasııalaýdyń jáne ınjenerlik kadr daıarlaýdyń berik negizi bolmaq.
Prezıdent jarııalaǵan «Taza Qazaqstan» bastamasy jalpyulttyq ıdeıaǵa ulasty. Búkil el boıynsha mıllıondaǵan adam ekologııalyq aksııalarǵa shyǵyp, tabıǵı aımaqtardy qoqystan tazartý, kógaldandyrý, qalpyna keltirý jumystaryn júrgizip jatyr. Júzdegen myń tonna qoqys jınalyp, mıllıondaǵan aǵash kóshetteri otyrǵyzyldy. Osy ıdeıanyń arqasynda ekologııalyq mádenıet qalyptasyp, tazalyq pen tártip kúndelikti ómir saltyna aınaldy.
Prezıdent «Árkim ózinen bastaýy kerek» qaǵıdatyna óz tájirıbesimen úlgi kórsetip keledi. Memleket basshysy qorshaǵan ortanyń ǵana emes, adamnyń oı-sanasynyń tazalyǵyna da aıryqsha mán beredi. Bul bastama el azamattarynyń, ásirese jastardyń tarapynan qoldaý taýyp, aýqymdy qozǵalysqa aınaldy.
Ekologııalyq kún tártibinde Memleket basshysy sý qaýipsizdigi máselesine basa nazar aýdaryp otyr. Prezıdent tapsyrmasy boıynsha qazir 20 jańa sý qoımasyn salý, keminde 15 myń shaqyrym ırrıgasııalyq kanaldy rekonstrýksııalaý baǵdarlamasy júzege asyrylyp keledi.
Elimizdegi kólemdi sý aıdyndary – Kaspıı men Aral teńizderin saqtap qalý máselesi birinshi kezekke shyqty. Elimizde atalǵan akvatorııanyń ózekti máselelerin tereń zerdeleý úshin Kaspıı teńiziniń Qazaq ǵylymı-zertteý ınstıtýty quryldy.
Jınaqtap kelgende bul ekologııalyq qaýipsizdik pen tabıǵatty turaqty paıdalanýdyń keshendi tásilin qalyptastyrady.
Jahandyq sý resýrstary taqyrybyndaǵy mańyzdy máselelerdiń biri – muzdyqtardy saqtap qalý. Sarapshylardyń boljamynsha, 2100 jylǵa qaraı Ortalyq Azııadaǵy muzdyqtar kólemi aıtarlyqtaı kishireıedi. Prezıdent osy máselelerge de aıryqsha nazar aýdaryp otyr. Qasym-Jomart Toqaev halyqaralyq deńgeıde «Sý munaralary seriktestigin» qurý bastamasyn kóterdi, onyń maqsaty – muzdyqtardy zertteý ári qorǵaý úshin jahandyq zertteý ortalyqtarynyń kúsh-jigerin biriktirý, sol arqyly glıasıologııalyq ǵylymdy qoldaýdy ortaq bir júıege keltirý.
Áleýmettik saıasatta da sapaly reformalar júzege asyrylyp jatyr. Bıýdjettegi áleýmettik maqsattaǵy shyǵystar burynǵysynsha joǵary deńgeıde saqtalyp otyr, máselen, 2025 jyly respýblıkalyq bıýdjetten atalǵan salaǵa 9,3 trln teńge baǵyttaldy, bul jalpy shyǵystardyń 36,5%-yn quraıdy.
Sonymen qatar qoldaý kórsetý fılosofııasy da ózgertildi: kómek maqsatty, ádil ári yntalandyratyndaı bolýy kerek. Al keıingi ýaqyttary qarqyndy engizilip jatqan sıfrlyq quraldar úı sharýashylyqtarynyń damýyn dálirek baǵalaýǵa, tıimsiz tólemderdi qysqartýǵa jáne resýrstardy neǵurlym ózekti baǵyttarǵa qaıta bólýge múmkindik beredi.
Osy tusta keıingi jyldary adamı kapıtalǵa jumsalatyn ınvestısııalar aıtarlyqtaı óse túskenin aıta ketý kerek: bilim berý men ǵylymǵa salynǵan ınvestısııalar bes eseden asty, densaýlyq saqtaý men áleýmettik qyzmet kórsetýge 3,7 ese ósti. Mańyzdy kórsetkishterdiń biri – ómir súrý uzaqtyǵy, ol elimizde shamamen 76 jasqa jetti, bul kórsetkish 2019 jylmen salystyrǵanda 3 jylǵa artyq.
О́skeleń urpaqtyń jaǵdaıyna da erekshe kóńil bólinip keledi. Osy oraıda «Ulttyq qor – balalarǵa» baǵdarlamasy – Prezıdenttiń mańyzdy bastamalarynyń biri.
Baǵdarlama sheńberinde qazaqstandyq balalardyń shotyna Ulttyq qordyń ınvestısııalyq kirisinen jyl saıyn qarajat aýdarylady, ony ár bala 18 jasqa tolǵannan keıin bilim alýǵa nemese turǵyn úı jaǵdaılaryn jaqsartý maqsatynda paıdalana alady. Baǵdarlama júzege asyrylǵan úsh jyl ishinde elimizdegi jeti mln balanyń shotyna 2,5 mlrd dollardan astam qarajat aýdaryldy.
Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha 2026–2030 jyldarǵa arnalǵan «Qazaqstan balalary» biryńǵaı baǵdarlamasy bekitildi, ol Qazaqstandaǵy balalardyń quqyqtary men ál-aýqatyn qamtamasyz etý boıynsha barlyq qoldanystaǵy jáne josparlanǵan is-sharalardyń basyn biriktiredi. Atalǵan qujat eldegi árbir balanyń quqyqtary men ál-aýqatyn júıeli túrde qorǵaýdy qamtamasyz etetin ornyqty memlekettik saıasattyń negizi bolyp tabylady.
Budan bólek, Memleket basshysy aıqyndap bergen basymdyqtardyń biri – mektep ınfraqurylymyndaǵy qordalanǵan problemalardy joıý. Osy maqsatta keıingi jeti jylda 1 300-den astam jańa mektep salyndy, apatty jáne úsh aýysymdy bilim oshaqtarynyń sany aıtarlyqtaı azaıyp, materıaldyq-tehnıkalyq baza jańartyldy. Prezıdent bastamasymen júzege asyrylyp jatqan «Keleshek mektepteri» ulttyq jobasy aıasynda ǵana 2023–2025 jyldary búkil elimiz boıynsha eń joǵary halyqaralyq standarttarǵa sáıkes keletin 217 mektep salyndy.
TALIS-2024 halyqaralyq zertteýine sáıkes, Qazaqstan muǵalimderdiń eńbekaqysymen qanaǵattaný deńgeıi boıynsha álem elderiniń úzdik bestigine kirdi. Eger 2018 jyly bul kórsetkish nebári 39% bolsa, 2024 jyly 71%-ǵa jetti. Elimizdegi pedagogterdiń 95%-y óz jumysyna kóńili tolatynyn aıtty.
Mektepke deıingi uıymdar jelisi de keńeıip, olardyń qatary 12 myńǵa jetti. Medısınalyq mekemeler sany 830-ǵa deıin artty, al dárigerlerdiń sany 83 myńnan asty. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń baǵalaýynsha, elimiz ana óliminiń tómendeý qarqyny boıynsha álemdegi jetekshi on eldiń qataryna kiredi: kórsetkish tarıhı mınımýmǵa deıin tómendedi.
Prezıdenttiń bastamasy boıynsha 2021 jyly «Ańsaǵan sábı» baǵdarlamasy iske qosyldy, onyń sheńberinde jyl saıyn ekstrakorporaldy uryqtandyrý rásimderin júrgizýge 7 myń kvota bólinedi, búginde bul baǵdarlamany 28 myń áıel paıdalandy. Baǵdarlama iske qosylǵaly 11 myń náreste dúnıege keldi.
Ǵylym men joǵary bilimdi damytý Prezıdent tarapynan tehnologııalyq jáne ekonomıkalyq ósimniń strategııalyq negizi retinde qarastyrylyp otyr. Elimizde zertteý ýnıversıtetteri men ǵylymı ortalyqtardy qoldaý kúsheıtilip, ǵylymı zertteýlerge arnalǵan granttar sany artyp keledi.
Qazaqstanda jetekshi sheteldik ýnıversıtetterdiń fılıaldary men ókildikteri ashylyp, birlesken kampýstar men bilim berý baǵdarlamalary qurylýda, bul shetelge bilim izdep ketýshiler qataryn azaıtyp, jahandyq akademııalyq keńistikke yqpaldasý úderisin keńeıtedi.
Memleket basshysy bizdiń aldymyzǵa ǵylymdy ónerkásippen ıntegrasııalaý mindetin qoıdy. Olardyń ishinde ázirlemelerdi kommersııalandyrý, ýnıversıtetter janynan ǵylymı parkter men ınnovasııalyq ekojúıeler qurý bastamalary bar.
Sondaı-aq buqaralyq sport pen qoljetimdi sporttyq ınfraqurylymdy damytý – Prezıdent saıasatynyń basym baǵyty sanatynda.
О́ńirlerde júzdegen sport nysandary boı kóterip, jańǵyrtý jumystary júrgizildi, myńdaǵan mektep jáne aýla alańdary jelisi jumys isteıdi, al azamattardyń dene shynyqtyrýmen júıeli túrde aınalysý deńgeıi 45%-ǵa jetti.
Bul rette jańadan salynǵan áleýmettik jáne ınfraqurylymdyq nysandardyń bir bóligi qaıtarylǵan aktıvter esebinen qarjylandyrylyp jatqanyn atap ótý asa mańyzdy. О́ıtkeni bul bıýdjetke salmaq salmaı, ótkir problemalardy jedel sheshýge múmkindik berdi.
Máselen, densaýlyq saqtaý salasynda 183 nysan qaıtarylǵan qarajat esebinen salyndy, bul «Aýylda densaýlyq saqtaýdy jańǵyrtý ulttyq jobasyn» júzege asyrý qarqynyn arttyrýǵa múmkindik berdi. Nátıjesinde, búginde Ulttyq joba aıasynda elimizdiń aýyldyq eldi mekenderinde jańadan boı kótergen 655 alǵashqy medısınalyq-sanıtarlyq kómek nysany jumys istep tur. Budan bólek, osy qarajat esebinen Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy kópsalaly aýrýhana men Gematologııa ortalyǵynyń, Mańǵystaý oblysyndaǵy jedel medısınalyq járdem stansasynyń, Qaraǵandy oblysyndaǵy onkologııalyq dıspanserdiń operasııalyq-reanımasııalyq bloginiń jáne basqa da iri medısınalyq ortalyqtardyń qurylysy júrip jatyr.
El ekonomıkasyna qaıtarylǵan qarajat esebinen 227 sýmen qamtamasyz etý nysany rekonstrýksııalandy. Sondaı-aq mektepterdiń, sport nysandarynyń qurylysyna, kommýnaldyq ınfraqurylymǵa jáne basqa da áleýmettik mańyzy bar jobalarǵa qarajat jumsalýda. Taǵy bir jarqyn mysal retinde byltyr paıdalanýǵa berilgen Kokshe Arena kópsalaly sport keshenin jáne Aqmola oblysynyń Zerendi aýylynda jańadan salynǵan balalar men jasóspirimder sport mektebin, Petropavldaǵy balabaqsha ǵımaratyn, Túrkistan oblysyndaǵy mýzyka mektebin aıtýǵa bolady. Mundaı nysandar elimizdiń ár óńirinde bar.
Aıta ketý kerek, aktıvterdi qaıtarý saıasaty tek zań aıasynda júzege asyrylady jáne mindetin adal atqaratyn zańdy kásipkerlik qyzmetke eshqandaı áser etpeıdi.
Qarajatty ashyq ári maqsatty paıdalaný boljamdy iskerlik ortany qalyptastyryp, ınvestısııalyq tartymdylyqty nyǵaıtý quraly retinde ınvestorlardyń senimin arttyra túsedi.
Memlekettik basqarý júıesinde de eleýli ózgerister oryn aldy. Bıýdjet jáne salyq saıasaty birtindep turaqtalyp keledi, ortamerzimdi josparlaý tetikteri kúsheıtildi, memlekettik baǵdarlamalardyń tıimdiligin baǵalaý quraldary engizildi. Bıýdjet prosesi nátıjege jáne damý basymdyqtaryna baǵdarlanyp otyr, bul shyǵystardy áleýmettik-ekonomıkalyq maqsattarmen baılanystyrýǵa múmkindik beredi.
Salyq reformasy – ýaqtyly qabyldanǵan sheshim boldy. Ol qordalanǵan máselelerdiń jaýabyn tabýǵa jol ashty. Salyq reformasy aıqyn ári ádil júıeni qalyptastyrýǵa, bıznestiń jasandy túrde bólshektený múmkindikterin azaıtýǵa jáne adal ári ádil básekelestikke jaǵdaı jasaýǵa baǵyttalǵan.
Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes salyq qyzmeti bıznes jáne azamattarmen ózara is-qımyldyń servıstik modeline kóshýde: salyq qyzmetterin sıfrlandyrý, táýekelderdiń aldyn ala otyryp qadaǵalaý jáne esep berýdi avtomattandyrý, fıskaldyq turaqtylyqty qolaıly ári boljamdy ortamen úılestire otyryp, adal salyq tóleýshilerge júktemeni azaıtady.
Memlekettik jáne qoǵamdyq ómirdiń barlyq salasynda Qasym-Jomart Toqaevtyń «Zań men Tártip» qaǵıdaty basty orynda tur.
Atalǵan ustanym qoǵamdyq qaýipsizdik pen quqyq ústemdigine tolyq kepildik beredi ári Ádiletti Qazaqstandy qurýdyń negizgi sharty bolyp tabylady.
Azamattardyń, qoǵamnyń jáne memlekettiń quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaý – basty basymdyq. Búginde quqyq qorǵaý júıesin jańǵyrtý, onyń jumysynyń ashyqtyǵyn arttyrý boıynsha júıeli jumystar júzege asyrylyp jatyr.
Máselen, ozyq sıfrlyq sheshimder engizilýde, servıstik polısııa praktıkasy damyp, kadrlyq áleýet nyǵaıtylyp jatyr.
Memleket basshysynyń tapsyrmasymen sıfrlyq transformasııa júzege asýda. 2019 jyldan beri Qazaqstan jekelegen qyzmetterdi sıfrlandyrýdan bastap, onyń keń aýqymdy modeline deıingi joldan ótti. Bul ınfraqurylymdaǵy mańyzdy tetikterdiń qatarynda memlekettik organdar men jekemenshik servıster arasynda derekter almasýdy qamtamasyz etetin jáne sıfrlyq bıznes modelderi men qarjylyq tehnıkalyq sheshimder úshin ashyq ekojúıeni qalyptastyratyn Smart Bridge ıntegrasııalyq platformasyn aıtýǵa bolady. Sıfrlandyrý bizdiń memleketke azamattarǵa proaktıvti formatta qyzmet usynyp, qoldaý kórsetýge múmkindik berdi.
Sıfrlandyrýdyń ekonomıkalyq áserin bıýdjet shyǵystary men áleýmettik qoldaýdyń tıimdiligin arttyrý arqyly baıqaýǵa bolady. Qazaqstan BUU EGDI ındeksinde 193 eldiń ishinde 24-orynda tur jáne onlaın-servıster deńgeıi boıynsha álemdik kóshbasshylardyń ondyǵyna kiredi.
Buǵan qosa, Prezıdent bastamasymen Alem.ai halyqaralyq jasandy ıntellekt ortalyǵy quryldy, ol qazirdiń ózinde zertteýshilerdi, startaptar men novatorlardy tartý alańyna aınalyp úlgerdi.
Memleket basshysy 2026 jyldy Sıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt jyly dep jarııalaǵany belgili. Úkimet ekonomıka men memlekettik basqarýdyń barlyq salasyna ozyq tehnologııalar men jasandy ıntellektini engizýge baǵyttalǵan Digital Qazaqstan strategııasyn ázirlep jatyr.
Qasym-Jomart Toqaev el tizginin qolyna alǵan jeti jyl daǵdarystarǵa jedel áreket etýden júıeli damýǵa kóshý kezeńi boldy: ekonomıka anaǵurlym ártaraptandyrylǵan, ınvestısııalar ornyqty, ınfraqurylym barynsha senimdi, áleýmettik saıasat meılinshe tıimdi bola tústi.
Osynaý batyl qadam Qazaqstanǵa ınstıtýsıonaldyq turǵyda qalyptasqan model men uzaqmerzimdi basymdyqtarǵa súıene otyryp, bolashaqqa senimmen qaraýǵa múmkindik beredi.
Búginde Qazaqstan damýdyń tarıhı kezeńinde tur. Memleket basshysynyń bastamasymen keń aýqymdy ashyq talqylaý qorytyndysy boıynsha sarapshylardyń jáne ǵylymı qaýymdastyqtyń, qazaqstandyq qoǵamnyń barlyq sala ókilderiniń pikiri eskerilgen elimizdiń túbegeıli jańa Konstıtýsııasynyń jobasy ázirlendi.
Jańa Ata zańymyzdyń basty ereksheligi — onyń órshil rýh pen kemel keleshekke degen umtylysynda. Qujat halyqtyń arman-muratymen úndesip jatyr. Onda memlekettiń eń joǵary laýazymdy tulǵasy – Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Qazaqstan Respýblıkasy uzaqmerzimdi turaqty damýynyń berik negizin qalap, birneshe býyn urpaqtyń amandyǵy men qaýipsiz ómirin qamtamasyz etýdegi erik-jigeri aıqyn kórinis tapqan.
Men elimizdiń azamattary durys tańdaý jasap, Memleket basshysynyń bastamasyn qoldap, Qýatty, Ádiletti, О́rkendegen Qazaqstandy qurýǵa óz úlesin qosatynyna senimdimin.
Oljas BEKTENOV,
Qazaqstan Respýblıkasynyń Premer-mınıstri