Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Qazir qoǵamda qatar talqylanyp jatqan eki úlken másele bar. Birinshisi – ıpoteka berý talaptarynyń kúsheıýi. Ekinshisi – birneshe páteri bar azamattarǵa qosymsha salyq salý bastamasy. Osy eki másele de halyq arasynda alań týǵyzdy. Jurttyń kókeıindegi negizgi suraq ózgermeı tur: baspana shynymen arzandaı ma, álde úı alý burynǵydan da qıyndaı túse me? Oǵan sebep te kóp. Ásirese keıingi jyldary elimizde turǵyn úı birtindep áleýmettik qajettilikten ınvestısııalyq quralǵa aınalyp barady. Muny alǵashqylardyń biri bolyp «Otbasy bank» basshysy Lázzat Ibragımova ashyq aıtty. Onyń pikirinshe, qazir naryqta birneshe páterdi qatar satyp alyp, ony tabys kózine aınaldyryp otyrǵan adamdar kóbeıgen.
«Bir adam alǵashqy baspanasyna qol jetkize almaı júrgende, endi bireýler besinshi nemese altynshy páterin satyp alyp jatyr. Turǵyn úı – halyqtyń turaqty turýyna arnalǵan baspana. Biraq qazir ol ınvestısııalyq aktıvke de aınalyp ketti», degen edi ol.
Shynynda da, turǵyn úı baǵasynyń úzdiksiz ósýi halyqtyń basym bóligin naryqtan shettetip jiberdi. Ásirese Almaty men Astanada páter baǵasy ortasha tabysy bar otbasy úshin qoljetimsiz deńgeıge jetti. Sonyń saldarynan jastardyń kóbi jaldamaly páterden shyǵa almaı júr. Al keı otbasylar tabysynyń jartysyna jýyǵyn páteraqyǵa jumsaıdy. Osy tusta memleket ıpoteka mólsherlemesin tómendetý arqyly naryqty jeńildetýge tyrysyp jatyr. 1 shildeden keıin bankter barlyq komıssııa men qosymsha tólemderdi qosa eseptegende ıpotekany 20 paıyzdan joǵary mólsherlememen bere almaıdy. Biraq sarapshylar bul ózgeristiń ekinshi jaǵy baryn aıtady. Krisha.kz portalynyń oflaın-satý baǵytynyń jetekshisi Imran Osmanov bankter endi klıentterdi burynǵydan da qatań irikteı bastaıtynyn aıtady.
«Kópshilik paıyz tómendese, ıpoteka alý ońaılaıdy dep oılaıdy. Biraq bank eń aldymen óziniń táýekelin oılaıdy. Eger tabysy azaısa, ol talapty kúsheıtedi. Iаǵnı qazir resmı tabysqa, zeınetaqy aýdarymyna, nesıe tarıhyna óte qatty qaraı bastaıdy. Mysaly, buryn 10 adamnyń úsh-tórteýi ıpoteka maquldaýyn alsa, aldaǵy ýaqytta bir-ekeýi ǵana ótýi múmkin. Ásirese tabysyn tolyq kórsete almaıtyn, ózin-ózi jumyspen qamtyp júrgen nemese beıresmı tabysy bar adamdarǵa ıpoteka alý qıyndaı túsedi. Taǵy bir mańyzdy másele – keı bankter ıpotekalyq baǵdarlamalaryn qysqartýy múmkin. Sebebi mólsherleme tómendegen saıyn bankter óz paıdasyn basqa jolmen saqtaýǵa tyrysady. Sondyqtan keı jaǵdaıda dál qazir ıpoteka rásimdep úlgerý tıimdi bolýy múmkin», deıdi sarapshy.
I.Osmanovtyń aıtýynsha byltyr ıpotekalyq maquldaý deńgeıi aıtarlyqtaı tómendegen. Eger 2024 jyly maquldaý shamamen 37 paıyz bolsa, byltyr bul kórsetkish 24 paıyzǵa deıin túsken. Al jańa ózgeristerden keıin ol 15–18 paıyzǵa deıin azaıýy múmkin. Sarapshylar mundaı jaǵdaıda «Otbasy bank» pozısııasy burynǵydan da kúsheıetinin aıtady. Qazirdiń ózinde bank ıpotekalyq naryqtyń shamamen 70 paıyzyn ıelenip otyr. Onyń ereksheligi – turǵyn úı qurylys jınaq júıesi arqyly jumys isteýi. Sondyqtan bul model shekti mólsherlemege tikeleı táýeldi emes.
Biraq munda da shekteýler bar. Máselen, bank barlyq páterdi birdeı qarjylandyrmaıdy. Kirpish, monolıt jáne bloktan salynǵan úıler 1966 jyldan beri paıdalanýǵa berilgen bolýy kerek. Al paneldi úıler úshin shek – 1976 jyl. Bul talaptarǵa sáıkes kelmeıtin eski úılerdi ıpoteka arqyly satý qıyndaı túsýi yqtımal. Sonyń saldarynan qaıtalama naryqtaǵy keı páterlerdiń ótimdiligi tómendeýi múmkin.
Osy kezde qoǵamda taǵy bir úlken talqylaý bastaldy. Ol – birneshe páteri bar azamattarǵa qosymsha salyq salý máselesi. Mundaı qadam alypsatarlyqty azaıtyp, turǵyn úı baǵasyn turaqtandyrýy múmkin degen pikirler de joq emes. Degenmen Qazaqstan jyljymaıtyn múlik federasııasynyń basshysy Ermek Músirepov mundaı sheshim qarapaıym halyqqa aýyr salmaq túsirýi múmkin ekenin aıtady.
«Kópshilik ekinshi nemese úshinshi páterge salyq salynsa, úı arzandaıdy dep oılaıdy. Biraq naryq olaı jumys istemeıdi. Páter ıesi jańa shyǵyndy óz qaltasynan tólemeıdi. Ol ony jaldaý aqysyna qosady. Sonyń saldarynan jaldamaly páter baǵasy taǵy ósedi. Bul ásirese jas otbasylarǵa, stýdentterge jáne ıpoteka ala almaı júrgen adamdarǵa aýyr tıedi. Qazirdiń ózinde Almaty men Astanada páter jaldaý halyqtyń negizgi shyǵynynyń birine aınaldy. Taǵy bir qaýip – kóleńkeli naryqtyń ulǵaıýy. Adamdar salyqtan qashý úshin kelisimsharttardy resmı tirkemeı bastaıdy. Sonyń saldarynan memleket te utylady, naryq ta ashyq bolmaıdy. Eń bastysy, elimizdegi turǵyn úı máselesiniń negizgi sebebi ınvestorlar emes. Negizgi másele – halyq tabysynyń tómendigi, ıpotekanyń qymbattyǵy, qurylys qunynyń ósýi men ınjenerlik ınfraqurylym tapshylyǵy», deıdi ol.
Osy ýaqytta eldegi turǵyn úı baǵasy da tynshyr emes. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń deregine súıensek, sáýir aıynda jańa baspananyń bir sharshy metri el boıynsha orta eseppen 615 933 teńgege jetken. Bir aı ishindegi ósim – 0,6 paıyz. Al qaıtalama naryqtaǵy páter baǵasy budan da joǵarylap, 0,9 paıyzǵa ósken. Qazir eski úılerdegi bir sharshy metrdiń ortasha quny 630 myń teńgege jetip otyr. Jaldamaly turǵyn úı de arzandap turǵan joq. El boıynsha páter jaldaýdyń bir sharshy metri shamamen 5 myń teńgege baǵalanǵan. Jańa turǵyn úıler arasynda baǵa eń kóp ósken óńir – Aqtóbe. Munda bir aı ishinde ósim 3 paıyzǵa jetip, bir sharshy metr 356 454 teńge bolǵan. Túrkistanda baǵa 2,9 paıyzǵa kóterilip, 387 697 teńgege jetken. Al Kókshetaýda jańa baspananyń sharshy metri 2,3 paıyzǵa qymbattap, 358 868 teńge bolǵan.
Eldegi eń qymbat turǵyn úı naryǵy áli de Almatynyń enshisinde qalyp otyr. Munda jańa páterdiń bir sharshy metri 733 375 teńgege jetken. Astana da qalysar emes: elordadaǵy jańa turǵyn úıdiń sharshy metri 731 990 teńge bolyp tur. Qaıtalama naryqta baǵa sharyqtaǵan qala – Kókshetaý. Munda ósim bir aıda 4,2 paıyzǵa jetip, bir sharshy metr 369 307 teńge bolǵan. Qaraǵandyda baǵa 3,4 paıyzǵa, Jezqazǵanda 3,3 paıyzǵa kóterilgen. Al elordada kerisinshe, eski páterlerdiń baǵasy 0,4 paıyzǵa tómendep, sharshy metr quny 728 903 teńge bolǵan. Almatyda bul segmenttegi baǵa taǵy 2 paıyzǵa ósip, 746 967 teńgege jetti. Jaldamaly páter naryǵy da jurttyń qaltasyn qysa túskendeı. Aqtaýda bir aı ishinde jaldaý aqysy 3,6 paıyzǵa ósip, sharshy metr 3 957 teńge bolǵan. Jezqazǵanda ósim 3,1 paıyz bolsa, Shymkentte 2,9 paıyzǵa jetken. Al páter jaldaý eń qymbat qala áli de Almaty bolyp tur. Munda bir sharshy metrdi jalǵa alý quny 5 824 teńgege jetken. Astanada bul kórsetkish – 5 529 teńge.
Baǵamdasaq, qazir turǵyn úı naryǵy jańa tepe-teńdik izdep jatyr. Memleket ıpotekany arzandatýǵa tyrysyp otyr. Biraq bankter táýekelden qorqyp, talapty kúsheıtedi. Memleket birneshe páterge salyq salýdy qarastyrýda. Biraq bul jaldaý baǵasynyń ósýine alyp kelýi múmkin. Al osynyń ortasynda qarapaıym halyq taǵy da baspananyń qoljetimdi bolýyn kútip otyr.
