QAZAQSTANNYŃ SOT JÚIESI AZAMATTARDYŃ QUQYQTARY MEN ZAŃDY MÚDDELERIN QORǴAÝDYŃ KEPILI

Konstıtýsııa qorǵaıdy jáne mindetteıdi Qazaqstan Respýblıkasy egemendigin jarııalaǵan kezden bastap júzege asyryla bastaǵan saıası, áleýmettik jáne ekono­mı­kalyq ózgerister ulttyq quqyqtyq júıe­niń, sonyń ishinde sot qurylymy men sot isin júrgizýdiń qalyptasýyna jol ashty. Sol jyldardan bastap sot salasynda mem­­­­le­­kettik bıliktiń óz aldyna derbes bir tar­­­maǵy – sot bıliginiń qalyptasýyna jol salǵan túbegeıli ózgerister júzege asty. Qazaqstan ózin álemdik quqyqtyq ke­ńistiktiń sýbektisi retinde ornyqtyrýy, halyqaralyq ekonomıkalyq qatynastar jasaýy, ekonomıkanyń jańasha sıpa­ty­nyń qalyptasýy sot júıesiniń túbirimen ózgerýiniń negizgi alǵysharty boldy. Bul kezeńde sot júıesiniń zańnamasyn negizinen KSRO Konstıtýsııasy, sot qurylymy, sýdıalardyń mártebesi týraly zańdar qurady. Osy zańdar boıynsha sot tóreligin jalpy ıýrısdıksııa sottary men tórelik sottar atqardy. Kadrlardy irikteý jáne sottardyń jumysyn materıaldyq-qamtamasyz etý, sot tóreligin júzege asyrý, sot qaýlylaryn oryndaý jónindegi kómekshi qyzmetter, statıstıkany qalyp­tastyrý jáne basqa da máseleler ádilet organdaryna júkteldi. Jekelegen – sanattaǵy isterden basqa ister birinshi satydaǵy sot – aýdandyq sottarda qaraldy, olardyń sheshimderine kassasııalyq tártippen oblystyq sottyń alqasyna, al qadaǵalaý tártibimen – oblystyq sottyń tóralqasyna, Joǵarǵy Sottyń alqalaryna, tóralqasyna nemese plenýmyna shaǵym berýge (narazylyq keltirýge) bolatyn edi. Táýelsizdik jyldarynda sot júıesiniń qalyptasýyna jasalǵan taldaý, onyń qalyptasý serpini memlekettiń quqyqtyq júıesin damytýdyń negizgi baǵyttaryn aıqyndaıtyn baǵdarlamalyq qujattar­dyń qabyldanýyna baılanysty bolǵanyn kórsetedi. Ádette mundaı qujattarǵa memlekettik baǵdarlamalar, quqyqtyq saıasat tujyrymdamalary jatady. Tutastaı alǵanda, egemen Qazaqstan­nyń sot júıesin damytýdy mynadaı kezeńderge bólip qarastyrýǵa bolady. 1-kezeń. Qazaqstan Respýblıkasynyń 1993 jylǵy Konstıtýsııasynyń qabyl­danýy. Ol sot bıliginiń uıymdastyrylýy men qyzmetiniń negizgi qaǵıdalaryn be­kitip berdi. Osy Konstıtýsııa boıynsha Kons­tıtýsııalyq sot, Joǵarǵy Sot, Jo­ǵary tórelik sot pen tómengi satydaǵy sot­tar sot tóreligi organdaryna jatqy­zyl­dy. Qandaı da bolmasyn ózge organ­nyń nemese laýazymdy tulǵanyń sot bı­ligi fýnksııalaryn ózine alýǵa quqyly emes­tigi, sottar men sýdıalardyń márte­be­si konstıtýsııalyq zańdarmen belgile­ne­tindigi, naqtyly ister boıynsha sot tó­religin júzege asyrý máseleleri jóninde sýd­ıalardyń esep bermeıtindigi, sýdıa­larǵa eshkimniń tıispeýi jáne taǵy basqa máseleler atap kórsetildi. Negizinen 1993 jylǵy Konstıtýsııa quqyqtyq júıeniń qa­lyptasýyna jáne qoǵamda demokra­tııalyq úrdisterdiń damýyna mańyzdy yqpal etti. Konstıtýsııanyń qaǵıdalaryn iske asyrý maqsatynda 1994 jylǵy 12 aqpanda Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy quqyqtyq reformanyń memlekettik baǵdarlamasy qabyldandy. Onda jas memlekettiń jańa qoǵamdyq-saıası, áleýmettik-ekonomıka­lyq jáne halyqaralyq mártebesine ana­ǵurlym tolyq saı keletin sot júıesin odan ári damytýdyń basym baǵyttary aı­qyndaldy. Baǵdarlamanyń basty usta­ny­my sot qurylysy men sot isin júrgizýdi qaıta qurýǵa, materıaldyq jáne is júrgizý zańnamasyn jetildirýge negizdeldi. Sot isin júrgizýdiń shyn máninde ja­ryspalylyǵyn ornyqtyrý, sotty dálel­demelerdi jınaý mindetinen bosatý, sot qyzmetinen aıyptaýshylyq belgilerin alyp tastaý, sottardy bir júıege biriktire oty­ryp, barynsha mamandandyrý kóz­del­di. Halyq zasedatelderi ınstıtýtynyń taratylatyny, sýdıalardy konkýrspen irikteýge jol beriletindigi belgilendi. Joǵarǵy Sot biryńǵaı sot júıesindegi joǵary sot satysy dep tanyldy. 2-kezeń. 1995 jylǵy 30 tamyzda qa­byldanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy sýdıalardyń táýelsizdigin qamtamasyz etýdiń qajetti kepildikteriniń bolýyn qarastyrdy. Tórelik sottar júıe­si taratylyp, olardyń fýnksııalary jalpy ıýrısdıksııa sottaryna berildi. Al Qazaqstan Respýblıkasy Prezı­dentiniń “Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy sottar men sýdıalardyń mártebesi týra­ly” Konstıtýsııalyq zań kúshi bar Jar­lyǵy sottar qyzmetiniń negizgi qaǵıda­la­ryn, sonyń ishinde sýdıalardyń quqyq­tyq jáne áleýmettik kepildikterin aı­qyndap berdi. Bul Jarlyq elimizdegi sot júıesin reformalaý máselesindegi kóp jyl­ǵy pikirtalastyń qorytyndysy is­pettes boldy. Onda: sýdıany qurmettemegeni úshin jaýapkershilik engizý, sýdıalarǵa esh­kim­niń tıispeýi, sýdıalardyń ókilettikterin toqtata turýdyń jáne toqtatýdyń negiz­de­rin ornyqtyrý, sýdıanyń tártiptik jaýapkershilikke tartylý jaǵdaılarynan basqa kezde máni boıynsha qaralǵan nemese óndirisinde turǵan ister boıynsha qandaı da bir túsinikteme berýge mindetti emestigi, sýdıaǵa sottan tys fýnksııalar men mindetterdi júkteýge tyıym salý qarastyryldy. Sýdıalardyń zań júzinde osyndaı mártebege ıe bolýy olardyń táýelsizdigin nyǵaıtyp, bedelin bekitti. Azamattardyń jergilikti memlekettik basqarý organdarynyń, qoǵamdyq birles­tikter men laýazymdy tulǵalardyń zańǵa qaıshy sheshimderi men is-áreketterin sotta daýlaýǵa bet burýy – sotqa degen senimniń ósýin kórsetti. Jergilikti sot sýdıalaryn el Prezıdentiniń taǵaıyn­daýy, Joǵarǵy Sottyń sýdıalaryn Par­lament Senatynyń saılaýy engizildi. Ta­rıhta alǵash ret sýdıalar turaqty mer­zim­ge taǵaıyndaldy, bul olardyń táýel­siz­diginiń kepildigin anaǵurlym kúsheıtti. Sonymen qatar, ádiletti de buljymas sot sheshimderin shyǵaratyn bilikti, táýelsiz sýdıalar korpýsyn qalyptastyrý tetigi jasaldy. Sot júıesiniń odan ári damýy 2000 jyl­ǵy 25 jeltoqsanda “Qazaqstan Res­pýblıkasynyń sot júıesi men sýdıala­rynyń mártebesi týraly” Konstıtýsııalyq zańnyń qabyldanýyna oraı jańa qarqyn aldy. Konstıtýsııalyq zań sot-quqyqtyq reformasynyń kezekti kezeńine jol ashty. Zańda respýblıkadaǵy sot quryly­my­nyń prınsıpti jańa normalary, sot­tardyń qyzmetin uıymdastyrý tártipteri belgilendi. Atap aıtqanda, Joǵarǵy Sot­tyń sharýashylyq jáne azamattyq ister jónindegi alqalary biriktirilip, áskerı alqasy taratyldy, munyń ózi is júrgizý zańnamasynda qarastyrylǵandaı, sot isin júrgizýdi belgili bir izge túsirýge múm­kin­dik berdi. Ústimizdegi jyldyń jeltoqsan aıynda sot júıesi týraly Konstıtýsııalyq zańnyń qabyldanǵanyna 10 jyl tolaty­nyn da atap ótken jón. Sýdıalardyń tek sot tóreligin júzege asyrýyn, sotqa tán emes qyzmettermen sottardyń aınalyspaýyn qamtamasyz etý maqsatynda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń “Qazaqstan Respýblıkasy sot júıesiniń táýelsizdigin kúsheıtý jónindegi sharalar týraly” 2000 jylǵy 12 qazandaǵy Jarlyǵymen Joǵarǵy Sot janyndaǵy Sot ákimshiligi jónindegi komıtet (budan ári – Komıtet) qurylyp, sottardyń qyzmetin jáne atqarýshylyq is júrgizýdi qamtamasyz etý fýnksııalary Ádilet mıınstrliginen alynyp, osy Ko­mıtetke berildi. Komıtet pen oblystardaǵy sottar ákimshileri uıymdyq, qarjylyq jáne materıaldyq-tehnıkalyq fýnksııalardy oryndaı otyryp, jergilikti sottardyń jergilikti atqarýshy bılik organdarynan táýelsizdigin qamtamasyz etti. 3-kezeń. 2002 jyly sot júıesin odan ári jetildirýge baǵyttalǵan memlekettik Qu­qyqtyq saıasat tujyrymdamasy qa­byl­dandy. Tujyrymdamada sot júıesin je­til­dirýdiń, sýdıalardyń táýelsizdigin nyǵaı­týdyń negizgi krıterııleri taǵy da aıqyndaldy. Sot júıesin odan ári jetildirý maqsatynda ekonomıkalyq, ákimshilik, ıývenaldyq (kámeletke tolmaǵandar isi boıynsha) jáne basqa da arnaýly sottar ınstıtýtyn damytý máselesin qarastyrý, sondaı-aq azamattyq-quqyqtyq daýlardy sheshýdiń balama ádisterin, mysaly, ara­lyq sottardyń qyzmetin zańmen retteý, olardy halyqaralyq standarttarǵa ja­qyn­data otyryp, qarastyrý kózdeldi. Atalǵan tujyrymdamaǵa sáıkes, Pre­zıdenttiń Jarlyqtarymen mamandandy­rylǵan aýdanaralyq ekonomıkalyq jáne ákimshilik sottar, Almaty qalasynda ma­mandandyrylǵan qarjylyq sot jáne Astana jáne Almaty qalalarynda káme­letke tolmaǵandardyń isteri jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq sottar quryldy. Jalpy alǵanda, sottardy mamandandyrý azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý shegin keńeıtýge múmkindik berdi. Sot júıesindegi qurylymdyq ózgeris­terge oraı, sot isin júrgizýdiń de zańna­malyq tuǵyry jasaldy. 2006 jylǵy 16 qańtarda “Alqabıler týraly” jáne “Qa­zaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańna­ma­lyq aktilerine alqabılerdiń qatysýy­men qylmystyq sot isin júrgizý máse­leleri boıynsha ózgerister men tolyqty­rýlar engizý týraly” zańdar qabyldanyp, asa aýyr qylmystar týraly ister boı­ynsha qylmystyq isterdi qaraýǵa alqa­bılerdiń qatysýy qarastyryldy. Sonymen qatar, azamattyq quqyqtyq qatynastardan týyndaıtyn daýlardy sheshýdiń balamaly ádisterin engizý maqsatynda 2004 jylǵy 28 jeltoqsanda “Aralyq sottar týraly” jáne “Halyq­­aralyq kommersııalyq tórelik týraly” zańdar qabyldandy. Bul zańdar daýlardy sottan tys sheshý tártibin qarastyrady. 4-kezeń. 2007 jylǵy 21 mamyrda Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııa­syna túzetýler engizýdiń nátıjesinde Qa­zaq­stan­nyń sot júıesi azamattardyń qu­qyqtaryn qorǵaýdyń qýatty tetigine, so­nyń ishinde qamaýǵa alýǵa sottyń sanksııa berý qu­qyǵyna ıe boldy. Sot júıesiniń jumysyn jáne sot tóreligin iske asyrýdy retteıtin jańa zańdar toptamasy qabyl­dandy. “Qylmystyq is júrgizý kodeksine óz­ge­rister men tolyqtyrýlar engizý týraly” 2008 jylǵy 5 shildedegi Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańymen Qylmystyq is júrgizý kodeksine ózgerister engizilip, qamaýǵa alýdy sanksııalaýdy sottyń erekshe quzyryna berý qarastyryldy. “Qazaqstan Respýblıkasynyń Qyl­mys­tyq kodeksine jáne Qylmystyq is júr­gizý kodeksine ózgerister men toly­q­­­ty­rýlar engizý týraly” 2009 jylǵy 10 shil­dedegi Qazaqstan Respýblıkasynyń Za­ńyna sáıkes, ólim jazasyn qoldaný aıa­sy qysqartylyp, ol tek adamdardyń qaza bolýyna ushtasqan terrorlyq qylmystar úshin, sondaı-aq soǵys ýaqytynda jasal­­­ǵan asa aýyr qylmystar úshin qoldany­latyn bolyp shekteldi. Anyqtaý men aldyn ala tergeýdiń sot pen prokýratýradan bólinýin qarasty­ra­tyn konstıtýsııalyq normanyń alynyp tastalýy tergeý is-áreketterin jáne aza­mat­tardyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn shekteıtin jedel - iz­destirý sharalaryn sanksııalaýdy sot­tardyń quzyretine berý jolymen qyl­mystyq is júrgizýdiń sotqa deıingi saty­synda sot baqylaýynyń shegin keńeıtýge múmkindik berdi. “Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıe­si men sýdıalarynyń mártebesi tý­raly” Konstıtýsııalyq zańǵa 2008 jylǵy 17 qarashada ózgerister men tolyqtyrýlar engizilýi respýblıkanyń sot júıesi úshin mańyzdy oqıǵa boldy. Osy zań sot isin júrgizýdiń úsh býyndy júıesiniń negizin qalady. Sonymen qatar, 2009 jylǵy 10 jeltoqsanda “Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń Qylmystyq, Qylmystyq is júrgizý jáne Azamattyq is júrgizý kodeksterine sot júıesin jetildirý máseleleri boı­ynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly” Zań qabyldanyp, 2010 jylǵy 1 qańtardan bastap sot isin júrgizýdiń úsh býyndy júıesi iske qosyldy. Osy zańǵa sáıkes, aýdandyq sot – birinshi satydaǵy sot, oblystyq sot – apellıasııalyq jáne kassasııalyq satydaǵy sot, Joǵarǵy Sot – tek qadaǵalaý satysynyń soty retinde jumys isteı bastady. О́zge de birqatar oń ózgerister jasaldy. Mine, osylaısha, jańa turpatty sot júıesin qurý jónindegi mindet búgingi tańda óz sheshimin taýyp, sot organdary elimizde zańdylyq pen tártipti nyǵaıtý baǵytynda aýqymdy jumystardy júzege asyrýda. Qoryta aıtqanda, Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasynyń 2020 jylǵa deıingi kezeńge arnalyp belgilengen qaǵıdatta­ryn júzege asyrý – elimizde sot júıesin odan ári damytý deńgeıin jańa satyǵa kóterýge jáne azamattardyń quqyqtary men zańdy múddeleriniń senimdi qorǵa­lýyna kepildik beredi. Ǵalymjan QOZYBAQOV, Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Soty apparaty basshysynyń orynbasary.