Kúnde keshkisin bizdiń aýlada jas sábıdi kóterip júrgen jas kelinshekti kóretinmin. Jýyqta esik aldynda dem alyp otyryp, sol kelinshekpen kezdeısoq ushyrasyp qaldyq. Ádettegideı, kishkene balasyn kóterip júr eken. Júzinde áldenege degen renish bar sııaqty kóringen ol qasyma otyra bere aýyr kúrsindi. “Kishkene balany baǵý qıyn ǵoı, biraq olardyń qylyǵy sondaı tátti” dedim men az-kem otyrǵannan keıin. Iá, biraq balany ákesiz, jalǵyz óziń baǵyp-qaǵý odan da qıyn dedi ol taǵy keıisti únmen. Men ne derimdi bilmeı únsiz qaldym. Álgi kelinshek bolsa, ishki muńyn bóliskisi keldi me, óziniń baıansyz ómiri jaıynda áńgimelep ketti.
– Osydan bir jyl buryn joldasym ekeýmiz otaý quryp, otbasylyq ómirdiń qyzyǵy men shyjyǵyna toly kezeńin bastap kettik. Joldasym otbasyndaǵy jalǵyz ul bolǵannan keıin biz onyń ata-anasymen birge turdyq. Ata-eneniń qolynda turǵannan keıin olardyń kóńilinen shyqsam eken dep oılaısyń. Jas bolǵannan keıin bir minezim jaqpaı qala ma dep ýaıymdap ta júresiń. Tap oılaǵanymdaı ýaqyt óte kele enemniń meniń boıymnan izdegen mini kóp boldy. Basynda, shynymen durys jasamaı júrmin-aý dep istegenimniń bárin qaıta jasap, enemniń aıtqanyn eki etpedim. Biraq, nege ekenin bilmeımin, qanshalyqty ol kisiniń kóńilin tabýǵa tyrysqanmen, bári kerisinshe shyqty. Tipti joldasym maǵan renjip, keıde janjal shyǵaratyn boldy. Sol azdaı, enem de otqa maı quıyp, syrtymnan meni kúıeýime, kórshi-qolańǵa jamandap júretin kórinedi. Osylaı júrgende náresteli boldyq. Nemeresin qolyna alǵannan keıin maǵan degen kózqarasy ózgeretin shyǵar degenmin. Biraq, olaı bolmady. Ata-anasyn tastap ketpeıtinin bilsem de, myna jaǵdaıdan ábden mezi bolǵannan keıin men joldasyma bólek shyqsaq qalaı bolady dedim. Meniń aıtqanyma ol úzildi-kesildi qarsy boldy. Arada urys-keris kóbeıdi. Aqyry, sheti men shegi joq osy urys-keris ekeýimizdiń ajyrasýymyzǵa sebep boldy. Osydan eki-úsh aı buryn sot aldynda ajyrasyp tyndyq. Meniń oqıǵam osy dedi ol kózine jas alyp.
Kelinshektiń áńgimesin estip jaǵamdy ustadym. Shynymen de óz kelinine kún kórsetpeıtin eneler bar ma? Osy jaıly bir apaıǵa aıtsam, “E, qaraǵym, qazirgi kelinder enesin eki búktep bir shaınaıtyn qasqalar ǵoı. Meniń bilýimshe, bar pále álgi jas kelinshektiń ózinde jatqan sııaqty” deıdi. Al siz qalaı oılaısyz? Tipti kelini kináli bolǵan jaǵdaıda da álgi ene beıkúná sábıdiń, týǵan nemeresiniń obalyna qalýdan nege qoryqpaıdy? Biri eresek, biri jas eki áıeldiń kesirinen bala nege tiri jetim bolýǵa tıis. Mundaı jaǵdaıda ne istegen jón? Osy jóninde oı bólisseńizder, ıaǵnı otbasyn aman saqtaýǵa múmkindik beretin oılaryńyzdy ortaǵa salsańyzdar, ol qyz-kelinshekterge óte paıdaly bolar edi. Jasyratyn ne bar, búgingi kóptegen analar óz qyzdaryna bul jóninde jartymdy keńes aıtpaıtynyn kórip júrmiz ǵoı...
Á.Áspet, stýdent.
ShIRKIN, QAZAQTYŃ KELINDERI-AI!
“Qyzym kelinnen, ulym elimnen ǵıbrat alyp ósedi” dep urpaǵynan jaqsylyq kútip otyratyn halyqpyz. “Qyz bala jat jurttyq” degendi atam qazaq bekerge aıtpaǵan. Jas qyz erteń-aq boıjetip, bálıǵatqa tolyp, bir úıdiń tabaldyryǵynan kelin bolyp attary sózsiz. “Kelinniń aıaǵynan” dep barǵan jeri jas kelinge syn kózben qaraıdy. Otbasyndaǵy áje, analarynan tálimdi tárbıe alǵan qyz barǵan jerine “tastaı batyp, sýdaı sińip” aýyl aımaqqa qadirli bolyp ketedi.
Jas kelinniń kóterer júgi aýyr. Qaıyn ata, qaıyn ene, qaıyn sińili, qaıyn inilerimen til tabysa bilý de kelin úshin úlken syn. Halyq dástúrinde adamǵa qurmet kórsetýdiń joldary kóp. Sonyń ishinde at tergeý saltynyń orny erekshe. Ult dástúri boıynsha, kelin atasynyń, enesiniń, qaıyn aǵa, qaıyn sińlisiniń, qaınysynyń atyn atamaı, “tóre aǵa”, “myrza aǵa”, “tentegim”,“serim”, “erkem”, “aq áje”, “syrǵalym” jáne t.b. dep at qoıady. Kúlkili attardy da qoıa beredi. Munyń bári shyn máninde syılastyq pen qurmettiń erekshe belgisi bolyp tabylady.
Iá, at tergeý – bizdiń halqymyzdyń adam syılaý jónindegi izettilik, kórgendilik, kishipeıildik qasıetteriniń bıik kórinisi. Bul eń aldymen kelinge, sodan baryp onyń artyndaǵy jurtyna syn. Sebebi, osy salt arqyly, kelinniń ıbalylyǵyn, qaıyn jurtynyń tektiligin tanýǵa bolady. Qazaqta “Qaıyn aǵa ımandy bolsa, kelin ıbaly bolar” degen sóz osydan qalsa kerek. Árıne, kópke topyraq shashpaısyń, biraq ta búgingi tańda bul dástúrdi biri ulyq tutyp jatsa, biri onyń ulylyǵynyń baıybyna bara almaı jatqan syńaıly.
Oń jaqtaǵy qyz balany erteńgi kúngi kelin, erin syılar adal jar, meıirimdi ana, aqyl aıtar jeńge, tatý bolar abysyn dep ulttyq tárbıeni ón boıyna darytý ońaı is emes. Bul – urpaqtan-urpaqqa jalǵasyp kele jatqan keshegi Domalaq ana, Zere men Uljan anamyzdyń salyp ketken sara joly.
Jańa shańyraq tabaldyryǵyn attaǵan kelinderin ata-babalarymyz qurmet tutqan. Olardy óz urpaǵyn órbitip-órkendetetin yrysy, qut-berekesi sanaǵan. Eger jas kelin óz basynyń tazalyǵy men jarasymdylyǵyn saqtaýmen qatar ustaǵan úıi, qazan-aıaǵyna deıin muntazdaı kirshiksiz bolyp, ári on saýsaǵynan óneri tamǵan ismer, barmaǵynan bal tamǵan aspaz bolsa, nur ústine nur. Ondaı kelini bar úı kópke úlgi , aýylǵa syıly bolady. Úlkender qurmet tutyp, jastarǵa úlgi etedi.
Kelinniń barǵan jerinde jaqsy bolmaǵy – enege de baılanysty. “Kelin qaıyn eneniń topyraǵynan” degen sóz jaıdan-jaı aıtylmaǵan. Sebebi, óziniń ómirlik tájirıbesin aqyldy ene kelinge úıretýi shart. Bul – ǵasyrlar boıynan qalyptasyp kele jazylmaǵan ómir zańdylyǵy, tirshilik sabaqtastyǵy.
Búgingi ata-analar tárbıe máselesine kelgende, tańerteńnen keshke deıin jumystamyz, qolymyz tımeıdi degen ýáj aıtady. Tárbıe degenimiz mınót, saǵatpen ólshenbeıtin atanyń aıaly alaqany, ananyń meıirimi arqyly júrekke quıylatyn nur. Eger ata-ananyń oqyp-toqyǵany mol, tálim-tárbıesi kelisti bolsa, onda óz urpaǵyna da durys tárbıe beredi.
Gúlnur BAQYT.